Nogaylar Ногайцы

kafkasya nogaylarından bir cır : Sende karakas edin mende karakas edim

2012-02-10T19:16:00.003+02:00

Sende karakas edin mende kara kas edim
Sen baskaga karamasan mende karamas edim

Sende giydin kökildiy mende kiydim kökildiy
Kökildiydi kunde kiy meni korsen yandı kiy

Karga mindi terekke kanat yaydı erekke
Karamurın Mambetey? kaygı saldı yürekke

Kası menim kasımdey, közi menim közimdey
Oynaganın kulgenin tamma menim özimdey

Senin anan bar edi kası közi kara-edi
Meni saga almaga bır muradı bar edi

Basındaki huraskendi? çivi? alıp kettigi
Huraskem sizde kalgan dep, Sıltav etip kelsene

BUCAK TATARLARI (1550-1700) Alper BAŞER Doktora Tezi

2012-01-31T13:16:00.008+02:00

T.C. AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI DOKTORA TEZİ BUCAK TATARLARI (1550-1700)
Hazırlayan Danışman Doç. Dr. H. Mustafa ERAVCI AFYONKARAHİSAR 2010
Alper Başer

AŞAĞIDAKİ LİNKLERE TIKLAYARAK İLGİLİ BÖLÜMLERE ULAŞABİLİRSİNİZ
1. “Bucak Tatarları” Tanımlaması
2. Tatarlar ve Nogaylar

BİRİNCİ BÖLÜM

BUCAK HAVALİSİNDE TATAR VARLIĞININ OLUŞUMU (1550-1600)

BUCAK TATARLARI (KANTEMİR ÇAĞI 1600-1637)

1. BUCAK BÖLGESİNE YENİ TATAR GÖÇLERİ VE KANTEMİR
MİRZA’NIN BUCAK BÖLGESİNE GELİŞİ……………76
2. HOTİN SAVAŞI’NA KADAR KANTEMİR MİRZA VE BUCAK
TATARLARI’NIN FAALİYETLERİ…………………………………... 81
3. HOTİN SAVAŞI’NDA BUCAK TATARLARI VE KANTEMİR
MİRZA’NIN ROLÜ ................................................................................... 90
4. HOTİN SAVAŞI’NDAN KIRIM İSYANINA KADAR BUCAK
TATARLARI……………………………………………………………... 97
5. KIRIM İSYANI VE KANTEMİR MİRZA (1623-1628)……………….. 101
6. KANTEMİR ÇAĞI’NIN SONU (1629-1637)…………………………… 116
7. BUCAK TATARLARI TARİHİNDE KANTEMİR MİRZA VE
BUCAK TATARLARI İLE TEMEL PROBLEMATİKLER…………. 125

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

BUCAK HAVALİSİNDE TATAR VARLIĞI (1637-1700)

BUCAK TATARLARI’NIN İÇTİMAİ VE İDARİ YAPILANMASI

ÜZERİNE GÖZLEMLER

1. BUCAK TATARLARI’NIN ETNİK YAPISI…………………174

2. BUCAK TATARLARI VE YERLEŞİK HAYAT……………184

3. BUCAK TATARLARI’NIN EKONOMİK YAPISI……………186
3.1. BUCAK TATARLARI’NDA TARIMSAL ÜRETİM VE HAYVANCILIK 186
3.2. BUCAK TATARLARI’NDA ÇATIŞMA EKONOMİSİ……189

4. BUCAK TATARLARI’NIN İDARİ YAPISI………………………193
5. BUCAK TATARLARI’NDA OSMANLI HUKUKU İLE BOZKIR
GELENEKLERİNİN MÜCADELESİ…………………………………... 200
6. BUCAK TATARLARI’NIN ASKERİ YAPILANMASI VE SEFER
ORGANİZASYONU……………………………………………………… 204
7. BUCAK TATARLARI’NDA AİLE KURUMU…………………………211

1. “Bucak Tatarları” Tanımlaması

2012-01-31T13:00:00.001+02:00

GİRİŞ
1. “Bucak Tatarları” Tanımlaması

Her çalışma belirli kavramlara ve tanımlamalara dayanarak inşa edilir.

Doktora tezimizin konusunu oluşturan “Bucak Tatarları” ifadesi mekanı tanımlayan Bucak kelimesi ile etnik bir tanımlamayı içeren Tatar ifadesinin terkibidir.

Tatar etnik adlandırmasının bir boyutunu da Nogay adlandırması oluşturmaktadır.

Kavramların incelenmesinde öncelikle Bucak kelimesi ile hangi bölgenin kastedildiği dönemin kaynaklarından hareketle ortaya konulacaktır.

Bu aşamadan sonra Tatar ve Nogay adlandırmalarının anlamı günümüzdeki tanımlar ve dönemin kaynakları ışığında değerlendirildikten sonra bu tanımlardan hareketle 1550-1700 yılları arasında Bucak Tatarları’nın tarihi ortaya konulacaktır.

Türkçe bir kelime olan “Bucak”ın köşe, zaviye, uç, uzak ve sınırsız bölge anlamlarının yanı sıra nehir boylarında uzanan çalılık, kumluk araziye verilen isim olduğu ve “Bucak” kelimesine Kaşgarlı Mahmud’un ünlü eseri Dîvan-ı Lûgati’t-Türk ve Kuman dilinin sözlüğü olan Codex Cumanicus’ta köşe anlamında, günümüz
Türkiyesi’nde Antalya, Diyarbakır ve Trabzon illerinde yer adı olarak karşılaşıldığı ifade edilmiştir.

Aurel Decei coğrafi olarak Bucak bölgesinin Besarabya’nın İsmail, Kahul, Akkirman ve Bender vilâyetlerini içeren güney kısmı olduğunu ve Tuna nehri Karadeniz ile Turla arasında bulunan bu bölgenin bir sınır dahilinde Prut’a kadar uzandığını belirtir. Bucak kelimesinin Avar ve Hunlardan beri bu bölgenin ismi olduğunu belirtmekle birlikte kelimenin kökeni konusunda ise tartışmaların bulunduğunu ifade eder.
Kemal Karpat ise “Prut ve Turla nehirleri arasında kalan bölgenin güneyidir” şeklinde bir ifade ile Bucak bölgesini tanımlar.

Osmanlı kaynaklarında Bucak ya da Bucak Tatarları ifadesi Ayn-ı Ali Efendi’nin Kavânîn-i Âl-i Osmân Der Hülâsa-i Mezâmin-i Defter-i Divân isimli eseri 1640 ( Bu eserde “Bender ve Akkirman Bucak Tatarlığı şeklinde s.12 de geçmektedir.) ile Katip Çelebi’nin Fezleke H.1052/M.1642 isimli eseriyle belirir.

Diplomatik yazışmalarda ise 1630 yılında Kaymakam Recep Paşa ile Polonya elçisi Aleksander
Piaseczynski arasında imzalan anlaşma metninde tesadüf edilmektedir. (Kolodziejczyk’ın tarafından yayınlanan belgeler içinde 41 numaralı ve orjinali Polonya Arşivlerinde bulunan 30 Ağustos-8 Eylül 1630 tarihli belgede “sa’ir Dobruca ve Bucak Tatarı Turla’dan geçüp”şeklinde kullanılmıştır, belgede Bucak’da yaşayan Tatarlardan şikayet edilmektedir)

Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki belgelerde ise tespit edebildiğimiz kadarı ile ilk olarak 1634 yılına ait ve İbnül Emin Tasnifi’nin Hariciye kısmında bulunan bir belgede bulunmaktadır. (bu belge oldukça yıpranmış olmakla birlikte tarih ve Bucak Tatarları ifadesi net bir şekilde okunabilmektedir. Gemil İbnül Emin tasnifinin Şükrü Şikâyet kısmında 41 numara ile kayıtlı bir belgede 1633 yılıyla tarihlendirdiği bir belgede Bucak Tatarları ifadesi ile karşılaşılmaktadır. Bununla birlikte bu belgenintarihlendirmesi konusu sıkıntılıdır.)

Ayrıca Topkapı Sarayı Arşivi’nde 1647 yılı tarihli bir fermanda da aynı ifadeye rastlamaktayız.

Osmanlı kaynaklarının içinde “Bucak Tatarları” ifadesine en erken rastladığımız eserlerden birisi de Münşeâtü’s-Selâtîn’dir. Bu eserde “Kazak Eşkıyasının Def’-i İrâdesiyle Leh Kralı Tarafına İrsâl Buyurulan
Nâme-i Hümâyûnun Suretidir” ismini taşıyan belgede “Bucak Tatarı” ifadesi geçmektedir. Bize göre belge en geç 1626 yılına aittir(Bunun sebebi belgenin Mehmed Giray’ın Kırım Hanı ve Şahin Giray’ın Kalgay olarak bulunduğu döneme ait olması ile Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden göçürüldüğüne dair olan bilgidir. Kantemir Mirza Mehmed Giray’ın hanlığı döneminde 1623 ve 1625 yıllarında Bucak havalisinden göçürülmüştür. s. 52’de bulunan diğer bir belgede Bucak Tatarı ifadesi geçmekte olup bu belge de III. Mehmed Giray Han devrine aittir.).

Avrupa’da yazılan eserlerde ise Dominikan tarikatına mensup Jan De Lyuk’un 1625 yılına ait olan ve çeşitli
dillere çevirilen eserinde rastlamaktayız.

Belgelerin tarihleri göz önünde tutulduğunda (Mansuroğlu Nogaylarının mirzası) Kantemir Mirza’nın Bucak havalisine yerleşmesinden ve etkinlik kazanmasından sonra yani 1620’li yılların ortasından itibaren “Bucak Tatarı” ifadesinin ortaya çıktığını ve kullanılmaya başladığını söylemek mümkün olmaktadır.

Dönemin Osmanlı coğrafyacılarından Ebubekir bin Bihram Dımışki ve Bartınlı İbrahim Hamdi’ye göre Bucak bölgesi Boğdan yakınlarında olup daha eski dönemlerde Serab olarak bilinen bölgedir. Uzunluğu 36 mil genişliği 18 mildir. Doğusunda Karadeniz, kuzeyinde Turla, güneyinde Tuna ve batısında Boğdan vilâyeti bulunan düzlüklerden ibaret bir bölgedir.

Bu yazarların ifadesinde dikkati çeken nokta Bartınlı İbrahim Hamdi’nin “Fî Beyân-ı Vilâyet-i Bucak Tatarı” ve Dımışki’nin “Fasl-ı Beyân-ı Vilâyet-i Bucak Tatarı” başlıklarından sonra Akkirman ve Bender şehirlerine ayrı bir başlık açarak bu şehirler hakkında bilgi vermeleridir. Bu da yazarların Akkirman ve Bender şehirlerini Bucak Tatar bölgesinden ayrı tuttuklarını göstermektedir.

XVII. Yüzyılın ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi de Bucak bölgesini ziyaret etmiş ve Bucak bölgesini “Bucak Tatarı dediklerinin mekânları nehr-i Tuna ile nehri Turla arasında şarkdan garba tûlu beş konakdır. Tuna ile Turla’ya gelince iki germe konak yere Bucak derler” şeklinde tarif etmiştir.

Döneminin ünlü Romen devlet adamı ve tarihçisi Dimitri Kantemir’e göre Bucak bölgesi Akkirman, Kili, İsmail şehirleri ile birlikte eski Besarabya’nın dört parçasından biri olup Akkirman, Kili ve İsmail arasındaki bölgedir. Kantemir’de Osmanlı coğrafyacıları gibi Bucak bölgesini Kili, İsmail ve Akkirman şehirlerinden ayrı tutarak değerlendirmektedir14. 1633-1691 yılları arasında yaşayan Boğdan soylularından Miron Kostin Akkirman ve Kili ovalarını Bucak bölgesi olarak göstermektedir.

Guillaume Le Vasseur 1660 yılında yayınlanan ünlü eseri A Description Of Ukraine adlı eserinde Bucak bölgesini Akkirman ve Kili arasında bulunan 12 league uzunluğunda ve 5-6 league genişliğinde, Tuna nehri ile Turla arasındaki düzlük bölge olarak belirterek daha önceki tarifleri hemen hemen tekrar etmektedir.

1804 yılında Dünya Coğrafyası adlı eserini kaleme alan L. İnciyan da Bucak bölgesini kuzeybatısında Moldovya (Boğdan) güneydoğusunda Karadeniz bulunan ve Turla nehrinin ağzından başlayarak Prut nehrinin Tuna’ya döküldüğü yere kadar uzanan bölge olarak tasvir etmiştir.

Bu ifadelere göre Bucak bölgesi temel olarak eski Besarabya’nın bir parçası olup, doğusunda Karadeniz, kuzeyinde Turla, güneyinde Tuna ve batısında Boğdan vilâyeti bulunan Akkirman, Kili ve İsmail şehirleri arasındaki düzlüklerden ibaret bölgedir.

2. Tatarlar ve Nogaylar

2012-01-31T13:00:00.000+02:00

2. Tatarlar ve Nogaylar

Tatar ve Nogay adlandırması özellikle Altın Orda Devleti ve onun bakiyesi olan toplulukları nitelendirmek için kullanılmaktadır.
Tatarların ortaya çıkışı hakkında iki temel görüş bulunmaktadır.
Bunlardan ilki Tatarların Moğol kökenli olduğu şeklinde olup kaynağı Rus tarihçiliğidir.
İkinci görüş ise Tatarların başından beri Türk dünyasının önemli bir parçası olduğu şeklindedir.
Bu konuda belirleyici olan nokta ise Türkçenin Tatarlar tarafından konuşulması olmuştur.

Bahaeddin Ögel Tatar ismine ilk defa Orhun Kitabelerinde rastlanıldığını; Kül Tigin Kitabesinde Otuz Tatar şeklinde Dokuz Oğuz’larla birlikte, Bilge Kağan Kitabesinde ise Dokuz Tatar şekliyle yer aldığını belirttikten sonra Çin kaynaklarında Tatar kelimesine 842 yılından itibaren Ak Tatar, Kara Tatar şekliyle karşılaşıldığını belirtmiş ve bu ilk dönem Tatar gruplarının Türk ve Moğol unsurlarını bünyesinde barındırdığını ortaya koymuştur.

Tatar adını taşıyan Moğol boyu Cengiz Han tarafından ortadan kaldırılmış, bu boya mensup olanlar diğer
boyların arasında dağıtılarak gücü kırılmış ve böylelikle Tatar boyu ortadan kaldırılmıştır.

Moğol istilasından sonra yaygın bir kullanım alanı bulan Tatar kelimesi ile Osmanlı Türkleri’nin dışında kalan Türk toplulukları nitelendirildiği görülmektedir.

Bucak, Kırım, Sibirya, Hacı Tarhan Tatarları gibi coğrafi bölgelere dayanan Tatar etnik adlandırılmaları bu ifadenin somutlaşmış halidir. Bütün bu toplulukların temelinde Altın Orda Devleti’ne ait etnik miras bulunmasına rağmen Altın Orda’nın dağılmasından sonra bu toplulukların farklı bir etnik tarih yaşadıkları ileri
sürülmüştür.

Tatarları Moğollaşan bir Türk topluluğu olarak kabul eden Akdes Nimet Kurat, Batu Han komutasındaki ordunun büyük bölümünün Tatar olması sebebi ile Moğol istilasını gerçekleştirenlere Tatar dendiğini zamanla bu isimlendirmenin İdil Boyu’ndaki tüm Türk toplulukları için kullanılmaya başlandığını ifade etmiştir.

Z. V. Togan ise Tatar adlandırmasının Moğol istilasından sonra yaygınlık kazandığını, Moğollara itaat eden kavimleri de kapsar hale geldiğini fakat etnik bir anlam taşımadığını belirtmiştir.

Mir Fatif Z. Zekiyev Tatar adlandırması ve bu konu hakkında ileri sürülen görüşleri değerlendirdikten sonra bunun zahiri ve dışardan verilmiş bir isim olduğunu ifade etmiştir. İdil-Ural, Kırım ve diğer bölgelerdeki
halkın yerli halklar olduğunu belirtmiştir.

İlgi çekici diğer bir görüşe göre ise Tatar isimlendirmesinin kaynağında Moğolların yendikleri başta Kıpçaklar olmak üzere bölgedeki Türkçe konuşan tüm kabileleri Tatar diye adlandırması bulunmaktadır.

Tatar sözünün yabancı anlamına gelen yad/tat ile kişi anlamındaki er sözünün birleşmesiyle oluştuğu ve yabancı kişi anlamına geldiği düşünüldüğünde bu görüş dikkat çekici hale gelmektedir.

Tatar kavramının etnik boyutu hakkında görüş ileri sürenlerin hemen hemen hepsinin üzerinde uzlaştıkları ortak nokta Batu Han’ın ordusu ile birlikte gelen Moğolların hızla Türkleştiği şeklindedir. Bu Türkleşme süreci kendisini en güzel şekilde İbn Fadullah el Ömeri’nin, Mesâlik-û’l-Ebsar fi Memâlik il Emsâr adlı eserinde bulur. El Ömeri “Bu diyar eskiden Kıpçak İli idi, Tatarlar buraya akın idince Kıpçak ahalisi onlara reaya oldu, sonra onlar ile karıştılar, akraba oldular.Toprak onların tabiatlerine ve oruklarına galip, Moğollar Kıpçak toprağında sakin olmakla Kıpçak ahalisinden kız almakla, şehirleri onların arasında bulunmakla Tatarlar hep Kıpçak gibi, guya bir cinsten oldular”, şeklindeki bu cümleleriyle günümüz tarihçilerinin Moğolların Altın Orda Devleti içerisinde yaşadığı Türkleşme süreci ile ilgili temel kaynaklarından biri olmuştur.

Bu ifadelerden Altın Orda Devleti’nin hâkimiyet sahasındaki temel unsurun Kıpçak Türkleri olduğu anlaşılmaktadır. Kıpçak Türklerinin Moğollar ve Moğollarla birlikte gelen diğer Türk toplulukları ile kaynaşmasıyla ortaya çıkan etnik yapının Tatar diye adlandırıldığı ortaya çıkmaktadır.

Ondokuzuncu yüzyılın sonlarında Moğol tarihi hakkındaki ünlü eseri “History Of The Mongols”ın ikinci cildi olan “The So Called Tartars Of Russia and Central Asia” adlı eserinde Howorth, Tatar adını kullanmasının sebebi olarak ortaçağ seyyahları ve Rus kronik yazarlarının Altın Orda Devleti ve halefi olan toplulukları
Tatar adıyla tasvir etmesi olarak göstermektedir.

Howorth, Nogay Tatarı, Kırım Tatarı ve Kazan Tatarı şeklinde adlandırmanın devam etmesini ise ikinci sebebi
olarak açıklar. Bu sebepler günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. Kırım, Kazan, Hacı Tarhan, Litvanya, Bucak, Volga Ural, Sibirya, Kasım Hanlığı’na tâbi bölgelerdeki topluluklar Howorth’ın da belirttiği gibi Tatar adlandırmasını beraberinde taşımaktadırlar.

Tatar kavramı ile birlikte değerlendirilecek diğer bir etnik ifade de Nogay kavramıdır. Seyahatname ve kroniklerde Nogay ismi genellikle Tatar tamlayanı ile birlikte “Nogay Tatarı” şeklinde geçmektedir. Nogay Ordası, 15. yüzyıl sonu ile 16. yüzyılda Kazakistan’ın batısı ve orta kısımları ile Ural’ın güneyi ve Volga’nın
aşağı kıyılarındaki bölgede kurulan Avrasya’nın en önemli politik güçlerinden birisidir. Nogaylar tarihi süreçte Emba’dan Tuna’ya kadar olan Avrasya coğrafyasında yayılmışlardır.

Nogaylar ve Nogay Ordası ifadelerine ilk olarak Rus kaynaklarında rastlanmaktadır. Rus kronikleri (letopis) ve elçilik raporlarında (Posolskiye Knigi) 1474, 1481, 1486 yıllarında Nogay ve Nogay Ordası ifadeleri kullanılmıştır.
Batı Avrupa kaynaklarında ise bu terimlere Martin Valdzeyemyuller’ın 1516 tarihli haritası ile Miechow’lı Mathias’ın 1517 yılında yayınlanan Tractus de Duabus Sarmatiis of Mathias of Miechow isimli eserinde, Polonya Kralı I. Sigismund’un Kırım Hanı Mengli Giray’a 1514 yılında gönderdiği mektupta ve

doğu kaynaklarında Kırım Hanı’nın Polonya ve Rusya’ya gönderdiği 1500, 1510, 1516 tarihli mektuplarında rastlanmaktadır
.
Osmanlı kaynaklarında tespit edebildiğimiz kadarıyla Nogay isimlendirmesine ilk olarak 1530 yılında “Hacı Tarhan’dan ve Nogaydan at gelüp” şeklinde 370 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Rum-ili Defteri (937/1530)’nde rastlanır.

Altın Orda Devleti’nin yıkılması ile birlikte ortaya çıkan siyasi oluşumlardan birisi olan Nogay Ordası’nın ortaya çıkışı Edige dönemine kadar uzanmaktadır.
Nogay tarihi ile ilgilenen araştırmacılarının büyük çoğunluğu Nogay siyasi oluşumunun tarihini Edige ve Mangıtların Altın Orda bünyesindeki konumları, Edige’nin yükselişi ile başlatırlar.

Moğol tarihinin önemli kabilelerinden olan Mangıtlar Cengiz Hanın oğlu Cuci’ye verdiği uluslar arasında zikredilmezler.
Mangıtların Altın Orda Devleti bünyesine dahil oluşları 1350-1360 yılları arasında gösterilmektedir. Bu göç hareketi sonunda Mangıtlar Kırım’a, Özi ve Ten arasındaki step bölgesine kadar Mamay ile birlikte gelmişlerdir. Mamay’ın Toktamış tarafından ortadan kaldırılması ile Mangıtlar bu bölgeden geri çekilmişlerdir.

1390’lı yıllardan sonra ise Mangıtları Edige’nin liderliği altında İdil, Yayık ve Emba nehirleri arasında görürüz. Bu bölgeler daha sonra Nogay Ordası’nın temel yaşam alanını oluşturacaktır.

Altın Orda Devleti bünyesindeki gayri Türk unsurların Türkleşme, İslamlaşma sürecine paralel olarak Mangıtlar da Türkleşmişlerdir. 14. yüzyılın ilk yarısında tamamlanan bu süreçte Doğu Kıpçakları baskın rol oynamışlardır.

Nogay Ordası ile ilgili temel sorun, neden Nogay olarak adlandırıldıkları konusunda düğümlenmektedir.

Belirtildiği gibi Nogay kelimesi 1480’lerden itibaren Ruslar, 1500’lerden itibaren de doğu kaynaklarında kullanılmaya başlanmıştır.

Nogay isimlendirmesinin kökeninde Altın Orda Devletinin 1300’li yıllarda ölen ünlü beyi Emir Nogay’ın bulunduğu teorisi Karamzin’den bu yana genel kabul görmüş gibidir( Howorth ayrıca Nogaylar’ın etnik temelini Peçenekler’e dayandırmaktadır, Bu görüşün hala geçirliliğini koruduğu görülmektedir. İ. H.
Kalmıkov, R. H. Kereytov, A. İ.-M. Sikaliev; Alpargu Emir Nogay’ın yanındaki topluluğun Mangıt soyu içinde bulunduğunu ve daha sonraki dönemlerde varlığını devam ettirerek Nogay adının kazanılmasında etkili olduğunu ileri sürer).

Togan, Mangıtların Kara Nogay Hanı Altın Orda Hanı yaptıkları için Nogay olarak isimlendirildiklerini belirtir ve Nogay ismini Mangıt-Nogay şeklinde kullanır42. Nohay kelimesinin Moğolca köpek anlamına gelmesinden hareketle totem olarak kullanıldığı ve zamanla Mangıtların liderliğinde ortaya çıkan siyasi oluşuma dahil olan kitleyi tarif etmek için kullanıldığı şeklinde diğer bir görüş de mevcuttur43.

Nogay isimlendirmesini Emir Nogay’a dayandıran teori hakkındaki temel sıkıntı Nogay adının Emir Nogay’ın 1300’deki ölümünden en az yüz elli yıl sonra ortaya çıkışının açıklanamamasının yanı sıra Nogaylara ait destan ve eserlerde Emir Nogay’a değil Edige figürüne rastlanmasında yatmaktadır.

Altın Orda Devleti’nde Hanların kaderini belirleyen Edige zamanında Mangıtlar İdil, Yayık ve Emba nehirleri arasını yurt tutmuşlardı. Edige’nin 1420’de ortadan kaldırılmasına rağmen oğulları bu bölgede kalmayı ve babalarının devlet içindeki beylerbeylik makamını ailenin uhdesinde tutmayı başardılar. Altın Orda Devleti’nin çöküş sürecindeki çatışmalarda Altın Orda’nun sol kanadını oluşturan Mangıtlar ve Edige soyunun liderliğindeki topluluklar güçlerini arttırdılar.

1481 yılında Uluğ Orda Hanı Seyyid Ahmed Han’ı birleşik Sibir-Nogay ordusu yenilgiye uğrattı. Edige soyundan Yağmurcu bin Vakkas Ahmed Hanı öldürerek İdil nehrinin aşağı bölgelerinde hâkimiyetlerini sağlamlaştırdılar.

Nogay isminin kaynaklarda ilk defa 1480’lerden itibaren görülmeye başladığı düşünülürse Nogay Ordası’nın bu başarı ile birlikte bağımsız bir siyasi oluşum haline geldiğini düşünmek yanıltıcı olmayacaktır. Edige’nin varislerinden Musa döneminde ortaya çıkan bu siyasi organizasyon Altın Orda Devleti’nin halefi olan Tatar
devletlerinin en güçlülerinden biri oldu.

1550’li yıllardan sonra iç çatışmalar, kuraklık, salgın hastalık gibi nedenlerle zayıflayan Nogay Ordası güç kaybetti. Bu iç çatışmaları bölünmeler takip etti. 17. yüzyıldan itibaren başlayan Kalmuk saldırıları ile daha da zayıflayan Nogay Ordası Büyük Nogaylar, Küçük Nogaylar, Altı Oğul Nogayları gibi daha küçük gruplara bölünmesine rağmen siyasi olarak uzun bir müddet Kırım, Rusya ve Osmanlı Devleti arasındaki çatışmaların önemli bir unsuru oldular.

Bu kavramsal temeller göz önünde tutularak
birinci bölümde Bucak bölgesinde Tatar varlığının ortaya çıkışı temel olarak Osmanlı tahrirleri ve mühimme defterlerinin verdiği bilgiler eşliğinde değerlendirilecektir.
İkinci bölümde Kırım Hanlığı’ndaki dört büyük kabileden birisi olan Mangıtların ünlü lideri Kantemir’in Bucak Tatarları’nın lideri olarak faaliyetleri,
üçüncü bölümde Bucak bölgesine Ormembet ve Orakoğlu kabilelerinin gelişi ve bölgede Tatar gruplarının lideri konumuna geçişleri anlatıldıktan sonra
son bölümde Bucak Tatarları’nın ekonomik, sosyo-kültürel ve idari yapısı hakkında bilgi verilecektir.

İlk üç bölümdeki değerlendirmeler dönemin siyasi konjektürü göz önünde tutularak ifade edilecektir.

1. ALTIN ORDA DEVLETİ HÂKİMİYETİNE KADAR BUCAK BÖLGESİNDE TÜRK TOPLULUKLARI

2012-01-31T12:59:00.003+02:00

BİRİNCİ BÖLÜM
BUCAK HAVALİSİNDE TATAR VARLIĞININ OLUŞUMU
(1550-1600)
1. ALTIN ORDA DEVLETİ HÂKİMİYETİNE KADAR BUCAK BÖLGESİNDE TÜRK TOPLULUKLARI

Bozkır kültürünün temsilcisi olan Türkler tarih boyunca bozkır hattındaki hayat sahalarını takip ederek yayılmışlardır. Bu yayılımın en uç noktaları arasında Avrasya bozkır bölgesinin batıdaki uzantılarından olan Tuna havzası özel bir öneme sahiptir.
Politik ve ekonomik sebeplerle bozkır kültürüne mensup çok sayıda halkın geldiği Tuna havzasının içinde Bucak bölgesi de bulunmaktadır. Burası 18. yüzyıl coğrafyacılarının da dikkatini çeken verimli düzlüklerden oluşan bir yapıya sahiptir.
Tarihi kaynakların ışığında Bucak bölgesinde görülen ilk bozkır kavminin İskitler olduğu zikredilmektedir. M.Ö. 7. yüzyıldan M.Ö. 4. yüzyılın sonlarına kadar Karadeniz kuzeyinde etkili olan İskitler bu bölgede yerleşik hayata bile geçmişlerdir, M.Ö 4. yüzyıldan sonra etkinliklerini yitirmelerine rağmen Kırım ve Dobruca
havalisinde varlıklarını sürdürmüşler, İskitler’i, Onlarla de akraba olan Sarmatlar takip etmiştir47. İskit ve Sarmatların kökenleri ile ilgili tartışmalar bulunmakla birlikte aralarında açıkça Türkçe adlar taşıyan toplulukların da bulunduğu bilinmektedir.
Milattan sonraki dönemde bu kavimleri Hunlar ve Avarlar takip etmişlerdir,
6. yüzyılda Avarlar bir müddet Bucak bölgesinde kaldıktan sonra Panonya bölgesine geçmişlerdir.
VII. yüzyılda Bulgarlar da bir süre Bucak bölgesinde ikamet etmişlerdir. 679 yılında kuzeydoğu Bulgaristan’a yerleşme hakkını elde eden Bulgarlar’ın bu sırada Bucak bölgesinde bulundukları bilinmektedir.
Moğol istilasından önce Bucak bölgesinde etkinlikleri ve önemleri açısından dikkati çeken iki topluluk vardır. Bunlar sırasıyla Peçenekler ve Kumanlardır.
Peçeneklerin Karadeniz’in kuzeyine doğru hareketlerinin 9. yüzyılda Hazar ve Bulgarlar tarafından yenilgiye uğratılmalarından sonra başlamıştır. Peçenekler bu bölgede kısa sürede güçlenmişler ve Ten nehrinden Tuna’ya kadar olan bölgede hâkimiyet kurmuşlardır. Peçeneklerin sekiz kabile olduklarını bunların dört tanesinin Özi’nin sağ, dört tanesinin de Özi’nin sol yakasında bulundukları (Sol taraftaki buPeçeneklerin yazları Boğdan bölgesinin tepelerini yaylak olarak kullandıkları görülmektedir) Özi’nin sol yakasında bulunan Peçenek kabilelerinden Kato Gyla’nın ise Bucak bölgesinde yaşadığı ifade edilmiştir.
Peçenekler düşmanlarına karşı kendilerini korumak ve kışlak olarak Turla ve Bug nehirleri arasına çok sayıda istihkâm niteliği taşıyan kışlaklar inşa etmişlerdir.
Bu kışlaklardan birisi de Akkirman şehrinde bulunmaktadır.
Bizans, Kiev Rusya’sı ve Bulgarlar ile siyasi ilişkiler kuran Peçeneklerin siyasi etkinlikleri 29 Nisan 1091 yılında Kumanlar karşısında aldıkları ağır yenilgi ile sona ermiştir.
Peçeneklerin Rus hizmetine girenleri daha sonra Kara Kalpak toplumun temelini oluşturmuştur.
Bir kısım Peçenek ise Balkanlara, Bosna ve Anadolu’ya Macar topraklarına dağılmışdır. Karadeniz’in kuzeyinde Peçenek varlığına dair son işaret 1169 yılına ait olup bu kayıtta Kara Kalpaklarla birlikte zikredilmişler.(Howorth, Besarabya isminin Peçeneklere dayandığını belirtir. Macarların Peçeneklere Bessi ya da Bisseni dediğini zamanlabu ismin Besarabya’ya dönüştüğünü belirtir ve ayrıca Nogaylar’ın etnik temelini Peçenekler’e dayandırmaktadır)

Peçenekler’den sonra Bucak bölgesinde Kumanları görmekteyiz.
Karadeniz’in kuzeyindeki en önemli Türk topluluklarından olan Kumanlar hakkında çok sayıda yayın bulunmaktadır. Batı dünyasında Kuman diye bilinen topluluğu, Ruslar Polovtsı, İslam dünyası, Kafkaslar’ın Hıristiyan halkları, Yüan çağı Moğolları ve Çinliler ise Kıpçak olarak tanımaktadırlar. Kıpçak kelimesinin talihsiz, Kuman adının ise açık, sarı renkli manalarına geldiği şeklinde yorumlarda vardır.
Kumanlar 1050’li yıllarda Doğu Avrupa’ya gelmişler, kendilerinden önce bu bölgede bulunan Peçenek ve Uz gibi çeşitli Türk topluluklarının kalıntılarını bünyelerinde eritmişlerdir.
1055 yılında Kumanlar ilk defa Özi nehrinin sol yakasında Rus devletlerine yakın bölgede görülmüşlerdir. 1078 yılında Peçeneklerle birlikte Edirne’ye müşterek bir saldırı gerçekleştirmişlerdir, 1085-1086 yılında
Macaristan’ı istila etmişler,
1091-1092’te Boğdan üzerinden geçerek Erdel’i vurmuşlardır.
Kumanların Tuna’nın sağ yakasındaki varlıkları nedeniyle Moldova (Boğdan) ve Eflak’ın doğusu için Kumanya ifadesi bile kullanılmıştır.
Bu kullanımla ilgili en eski belgelerden biri 1227 yılına aittir. Bölge için Kara Kumanya ve Beyaz Kumanya ifadeleri de kullanılmıştır. 13. ve 15. yüzyıllar arasında Kara Kumanya bölgesi ile Moldovya kastedilmiştir. Moğol istilasına kadar ve sonrasında da etnik bakiyeleri ile Kumanlar Romanya ve Bucak bölgesinin tarihinde büyük rol oynamaya devam etmişlerdir.
Kumanlar bölgede siyasi tarihe katkılarının yanı sıra çok sayıda maddi kalıntı da bırakmışlardır. Boğdan bölgesinde Moğol istilasından önceki döneme ait Türklerle ilişkilendirilen ve 10-13. yüzyıl arasıyla tarihlendirilen İsmail, Kili, Akkirman, Tatar Pınarı ve Sarata havalisinde yani bizim Bucak olarak tasvir ettiğimiz bölgede elli üç farklı yerde yüz yirmi adet kurgan bulunmaktadır.

Bu verilerin ışığı altında Moğol istilasından önce Bucak bölgesinin sürekli olarak bozkır kültürüne sahip Türk halkların yurdu haline geldiğini söyleyebiliriz. Bu noktadan hareketle 1550’li yıllardan sonra yoğunlaşan göçlerle Bucak Tatarları’nın ortaya çıkışı tarihsel sürekliliği göstermesi açısından önemlidir.

2 BUCAK BÖLGESİNDE EMİR NOGAY HAKİMİYETİ

2012-01-31T12:58:00.000+02:00

2. BUCAK BÖLGESİNDE ALTIN ORDA DEVLETİ HÂKİMİYETİ

Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda Kumanların hâkimiyetini Moğollar takip etmiştir.

1222 yılında ünlü Kalka Savaşı ile Kumanlar ve Rusların gücünü kıran Moğollar bozkır bölgesini hâkimiyetleri altına almak için ilk adımı atmışlardır.
İrtiş’den İdil Irmağına kadar olan bölge Cengiz Han tarafından büyük oğlu Cuci’ye verilmiş böylece ilk ortaya çıkan Cengiz ulusu olmuştur.
1227 yılında Cuci’nin ölümü ile yerine oğlu Batu geçmiştir. Onun döneminde gerçekleştirilen bir dizi sefer
sonucunda 1236 yılında İdil Bulgar Devleti, 1238 yılında Rus prenslikleri itaat altına alınmış, 1238’de Kiev fethedilmiş, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Sırbistan ve Bulgaristan üzerine seferler düzenlenmiştir. Bu başarıların neticesince Deşt-i Kıpçak, Harezm, Kuzey Kafkaslar, Kırım ve İdil-Bulgar Devleti arazileri üzerinde Altın Orda Devleti kurulmuştur.

Bucak bölgesi de Moğolların ilerleyişinden etkilenmiştir. 1241 yılında Boğdan havalisindeki Kumanlar Böçetor komutasındaki bir Moğol ordusu tarafından bir kez daha yenilgiye uğratılmışlardır.

Bu zaferden sonra Moğollar hâkimiyetlerini batıya doğru yaymaya devam etmiştir. 1242 yılında Macar Kralı IV. Bela’yı takip eden Moğol komutanı Kadan Kili bölgesini işgal etmiştir.

1242 yılından 1300’deki ölümüne kadar Tuna havalisinin kaderini elinde tutan isim ünlü Moğol beyi Nogay
olmuştur, öyle ki Nogay için merkezi İsakçı olan kendi hanlığını kurmaya çalıştığı bile iddia edilmiştir.

Nogay’ın İsakçı’da para bastırdığı ve üzerinde adı bulunan bu paralara Dobruca, Boğdan ve Doğu Eflak ve Kırım’da rastlandığı görülmektedir.

İsakçı havalisinin Bucak bölgesinin hemen yanında yer almasından hareketle Emir Nogay’ın hâkimiyetinin Bucak’ı kapsadığı görülecektir.

Nogay’ın ölümünden sonrada Bucak havalisinde Tatarlar varlıklarını sürdürmeye devam etmişler ve Balkanlar’daki politik mücadelelere katılmışlardır. Nogay ve Toktay’nın soyundan geldiği söylenen Demetrius yani Temir adlı bir prensin 1330’larda Akkirman’ı kontrolü altında tuttuğu ifade edilmiştir.

1354 yılında Tatarları Aksu ve Turla nehirleri arasında görmekteyiz. Buradaki Tatarların lideri olan Tatar Beyi, Polonya Kralı Kazimir tarafından esir edilmiştir.

Bucak havalisindeki Tatar hâkimiyeti bir görüşe göre Litvanya’nın ilerleyişi ile diğer bir görüşe göre de Macarların Romenlere verdiği aktif destek ile sona ermiştir.

İlk görüşün temelinde 1345 yılında Macar ve Szek birleşik kuvvetlerinin Tatar prenslerinden Atalamos’u yenilgiye uğratması varken ikinci görüşte Litvanya Büyük Prensi Olgerd’in 1363’te Kutlubug, Hacı Bey ve Dimitri’yi yenilgiye uğratması temel alınır.

Akkirman’da basılan son Altın Orda parası 1368-69 yılında Canbek ve Muhammed Bulak’a adına bastırılmış olup Bucak bölgesindeki Tatar hâkimiyetinin son yıllarına işaret etmektedir.

Deletant, Ceneviz kaynaklarına dayanarak 1386 yılında Akkirman’ın Polonya Kralı Wladislaw Jagiello’yu metbuu olarak tanıyan Boğdan Beyi Petru Muşat’ın kontrolünde olduğunu belirtir. Bu iki bilginin ışığında
Bucak bölgesindeki Tatar hâkimiyetinin 1370-1380 arasında sona erdiği düşünülebilir. Bu tarihten Osmanlı fetihlerine kadar Bucak bölgesi Romenlerin kontrolünde bulunmuştur.

Tatar siyasi etkinliği sona ermesine rağmen bölgede Türk varlığı etkisini sürdürmeye devam etmiştir. Öyle ki ilk bağımsız Romen voyvodası olan ve Besarabya bölgesine de adını veren Basarab’ın Kuman kökenli olduğu yönünde iddialar bulunmaktadır.

3. BUCAK BÖLGESİNİN OSMANLI KONTROLÜ ALTINA GİRİŞİ (1484-1550)

2012-01-31T12:37:00.000+02:00

3. BUCAK BÖLGESİNİN OSMANLI KONTROLÜ ALTINA GİRİŞİ (1484-1550)

Not: 1492 yılında Kırım hanlığının hemen batısında Bucaka bitişik bölgede Cetsan Nogaylarını gösteren bir rusça harita, Mansurlu Nogayları gösterilmemiş muhtemelen Kırım tatarları içerisinde Kırım hanlığı bölgesinde kaldığından gösterilmemiş

Osmanlı Devleti’nin Bucak bölgesini kontrolü altına alışı Boğdan Voyvodalığı’nın Osmanlı Devleti’nin kontrolü altına alınması ile paralel gelişmiştir.
Osmanlı Devleti ilk defa Çelebi Mehmed zamanında 1420’de Eflak Prensliği’ni yenilgiye uğratıp Dobruca ve aşağı Tuna kalelerini aldıktan sonra Akkirman’ı kuşatarak Boğdan ile mücadeleye başlamıştır. Boğdan İstanbul’un fethinin ardından Petru Aron devrinde, 1455 yılında Osmanlı tâbiiyetini kabul etmiş ve haraç ödemeye başlamıştır.
Stefan Cel Mare (1457-1504) hükümdarlığının ilk yıllarında vergiyi ödemekle birlikte kısa bir süre sonra Osmanlı karşıtı hareketlere girişmiş ve 1475’de Rumeli Beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunu yenilgiye uğratmıştır. Bunun üzerine Fatih 1476‘da Boğdan üzerine harekete geçmiş
ve Akdere Savaşında Boğdanlılar’a büyük darbe vurmuştur.

Fatih Sultan Mehmed’in Karadeniz’i tamamen Osmanlı kontrolüne sokmak için yürüttüğü politikalara oğlu Bayezid da devam etmiştir. O, Karadeniz’i bir iç göl haline getirmek, Osmanlı topraklarını Kırım arazisi ile birleştirmek, Polonya’ya doğru açılacak seferleri kolaylaştırmak, Boğdan’ı ve Boğdan ile Lvov arasındaki
ticaret yolunu kontrol altına almak için, Kili ve Akkirman kalelerini almaya karar vermiştir. Bu niyetle 30 Nisan 1484’de II. Bayezid İstanbul’dan Edirne’ye hareket etmiştir. 26 Haziran 1484’de ordu Tuna’dan İsakçı’ya geçmiş, 14 Temmuz 1484’de Kili ele geçirilmiştir. 19 Temmuz 1484’de Kili’den Akkirman’a yürüyüş gerçekleştiren Osmanlı ordusu 7-8 Ağustos 1484’de Akkirman’ı fethetmiştir. Akkirman ve Kili’yi geri alma teşebbüsleri başarısız olan, dış destek bulamayan ve sürekli olarak Osmanlı tehdidi altında bulunan Stefan Cel Mare Osmanlı Devleti ile anlaşmak ve tâbiiyeti kabul etmek zorunda kalmıştır.

Kili ve Akkirman’ın Osmanlı kontrolüne girmesinden rahatsız olan Lehliler Jean Albert döneminde, Boğdan’ı işgal ederek Karadeniz’e açılmak, Kili ve Akkirman kalelerini geri alarak Polonya’ya doğru Osmanlı ilerleyişini durdurmak niyetiyle harekete geçmişlerdir. 1495-1496 yıllarını hazırlıkla geçiren Polonya kuvvetleri Haziran 1497’de harekete geçtilerse de Osmanlı desteğini alan Boğdanlılarca ağır bir yenilgiye uğratılmışlar, akabinde Osmanlı ve Tatar kuvvetlerinin gerçekleştirdikleri saldırılar ile Lehistan Boğdan’ın Osmanlı kontrolüne girmesini kabul etmek zorunda kalmıştır.

Bucak bölgesinin Osmanlı topraklarına dahil olmasının son aşaması Kanuni’nin 1538 Boğdan seferi ile gerçekleşmiştir. Boğdan Voyvodası Petru Rareş’in Avusturya ile yakınlaşması ve Osmanlı aleyhine bir anlaşma imzalaması, Osmanlı ile Lehliler arasındaki barış anlaşmasına aykırı olarak Lehlilerle çatışması, haracı ödemekten vazgeçmesi, Lehistanlılar’ın Petru Rareş’in değiştirilmesini istemesi, Osmanlı himayesindeki Aloisio Gritti’yi öldürtmesi gibi nedenlerle Kanuni Boğdan seferine çıkmış ve 11 Eylül 1538 de Osmanlı ordusu Yaş’ı kontrol altına almıştır. Osmanlı ordusu karşısında tutunamayacağını anlayan Petru Rareş kaçmış ve yerine Stefan Voyvoda oğlu Çetine voyvoda olarak atanmıştır. Yapılan anlaşma ile Prut nehrinin sol tarafında Akkirman sahilinde Turla Suyu’na kadar olan arazi Osmanlı kontrolüne geçmesi, bu arazinin iki tarafında iki büyük kale yapılması, haraç ve itaat şartıyla barış yapılmıştır. 1538 Boğdan Seferi ile birlikte Bucak bölgesi tamamen Osmanlı kontrolü altına girmiş böylece Karadeniz bir Osmanlı iç denizi olmuştur.

Boğdan Voyvodalığı’nın itaat altına alınması ve Bucak bölgesinin Osmanlı sınırları bünyesine dahil oluş sürecinde Kırım Hanlığına bağlı kuvvetler büyük oranda Osmanlı ordusuna dahil olmuştur. II. Bayezid’ın 1484 yılında Akkirman ve Kili’yi fethinde Mengli Giray; Kanuni’nin Boğdan seferinde ise Sahib Giray bizzat
Osmanlı ordusuna kuvvetleri ile katılmışlardır

Akkirman’ın fethi sırasında gerçekleşen bir olay Boğdan ile Tatarların ilişkisinin Tatarların bölgeden çekilmesine rağmen devam ettiğini göstermesi açısından önemlidir. Mengli Giray’dan kaçarak Boğdanlıların hizmetine girip, Hıristiyanlığı kabul eden bir Tatar beyi Mengli Giray’ın isteği üzerine Akkirman’ın fethinden sonra buldurulmuş ve işkence ile öldürülmüştür.

Bu olayın bir istisna olmadığını düşünmekteyiz.

Çok sayıda Tatarın özellikle Timur-Altın Orda çatışması sırasında Boğdan çevresine yerleştiklerini ve zamanla Hıristiyanlaşarak Boğdan toplumu içinde asimile olduğu tarihsel bir gerçekliktir( Boğdan’da çok sayıda araziye sahip olup zamanla Rus Çarlığı’nın hizmetine giren Bantışev ailesi bu olaya güzel bir örnektir
Peçuylu İbrahim Efendi’de eserinde Timur, Toktamış mücadelesi sırasında çok sayıda Tatarın kaçarak Eflak ve Boğdan’a sığındıklarını özellikle Boğdan halkının büyük çoğunluğunun bu Tatarlardan olduğunu belirtmektedir,
Togan’da Müneccimbaşı’nın Camiüddüvel adlı eserine dayanarak bu Hıristiyanlaşma olayından bahsetmektedir
Howorth, Hammer’in Altın Orda ile ilgili çalışmasına dayanarak Timur Toktamış mücadelesinden sonra Aktav Tatarlarının Dobruca, Edirne havalisine yerleştiğini belirttikten sonra bir grup Tatarın da Kara Boğdan’a yerleştiklerini anlatmaktadır)

4. BUCAK BÖLGESİNE NOGAYLARIN DÖNÜŞÜ (1484-1550)

2012-01-31T12:24:00.000+02:00

4. BUCAK BÖLGESİNE TATARLARIN DÖNÜŞÜ (1484-1550)

1370-80 yılları arasında Bucak bölgesinden çekilen Tatarlar, II. Bayezid’ın 1484 yılında gerçekleştirdiği Kili ve Akkirman fetihleri sonrasında Bucak’a geri dönmeye başlamışlardır. II. Bayezid’ın 1484 seferine Mengli Giray’ın şahsen katılımı bu geri dönüşe izin verilmesinin sebebi gibi görünmektedir.

Tatarların Bucak bölgesine dönüşlerinin fethin akabinde gerçekleştiği görülmektedir. Bu konudaki en kuvvetli delil Sroeckovsky’ın Kırım Hanı Mehmed Giray’ı konu alan eserinde bulunmaktadır.
Sroeckovsky, 1493 yılında Polonyalıların II. Bayezid’e Akkirman Kazakları’nı şikâyet ettiklerini ifade etmektedir. Polonyalılar şikâyetlerinde bu Tatarların Akkirman’a sonradan gelip yerleştiklerini ve burayı
Polonya’ya yapılan saldırılar için bir üs haline getirdiklerini belirtmişlerdir. Polonyalılar bu Kazakların liderliklerini Kırım hanzâdelerinden Mamışık ve Tevekkel-Ulan’ın yaptığını belirtmişlerdir(Sroeckovsky bu bilginin kaynağı olarak Sbornik Russkogo İstoriçeskogo Obçestva XLI adlı çalışmanın 209-210 sayfalarını göstermektedir; Halim Giray’da peç açık ifade etmemekle birlikte fetihten sonra Bucak bölgesinden Balta, Tombasar gibi yerlerin Kırım Hanı Mengli Giray’a temlik edildiğini söyler. Bu temlik hadisesi sırasında en azından bazı Tatarların Hanın emriyle temlik işlerini kontrol amacıyla bölgeye yerleştikleri kesindir, “Hazret-i Sultan Beyazıd-ı Velî Akkirman ve Kili kalelerini feth ü küşâd buyurduklarında Han-ı müşârünileyh dahi kırk elli bin Tatar ile maiyyet-i hümâyûnlarında hidmet ve ibrâz-ı celâdet itmekle hidmeti mukabili Ak Yörük yani beyaz kadifeli samur kalpak ve altunlu üsküf ve enva’î tuhaf ve tefârik bahş ve ita ve nehr-i Turlanın sevâhilinde asakir-i Tatarın feth eylediği Balta ve Tombasar ve Kavşan ve kurâ-yı sâireyi müştemil arâzî-yi

ma’mûreyi temlik ve ihsân ve nâil-i iltifat ve bi-payan buyurmuşlar idi”, II. Bayezid devrinde Akkirman çevresine kırk bin Tatarın yerleştirildiğini Evliya Çelebi de belirtmektedir, Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, s. 197-198. Çağdaş bir kaynak olan İbn Kemal Mengli Giray’ın sefere kırk bin kişi ile katıldığını belirtmektedir ki Evliya Çelebi’nin Kili ve Akkirman seferinden sonra kırk bin kişinin yerleştirilmesi hakkında söylediklerinin imkansız olduğunu ortaya koymaktadır).
Bu ilk yerleşen topluluğu takiben 1500’li yılların başında otuz bin kişilik bir Tatar topluluğunun Besarabya’nın
kuzeyini vurduktan sonra bölgenin güneyine yani Bucak adı verilen kısmına yerleştikleri yönünde de bilgiler mevcuttur( 1500’lerin başında gerçekleşen bu göç olayının tarihi hakkında farklı görüşler mevcuttur. İlk olarak Howorth tarih vermeden Mengli Giray’ın Altın Orda’yı dağıttıktan sonra Volga çevresinden çok sayıda Nogay’ı getirip Bucak’a iskân ettiğini, göçebe hayatı terk etmelerini söylediğini Peysonel’e
dayanarak ifade eder,
Howorth, Nogaytsı adlı ortak çalışmada ve Koçekaev’in eserinde otuz bin kişinin göç olayı 1500 yılı ile tarihlendirilmektedir.
Alpargu’da çalışmasında Nogaytsı adlı eseri temel alarak 1500 yılında 30000 Nogay’ın Bucak’a gelip yerleştiğini kabul etmiştir,

Trepavlov ise herhangi bir sayı belirtmeden 1502 yılında Mengli Giray’ın Büyük Orda’yı yenilgiye uğrattıktan sonra Büyük Orda’da Mangıt Beylerbeyi olan Timur bin Mansur’a bağlı toplulukları Akkirman havalisine yerleştirdiğini belirtmektedir.

Togan ve Ekrem ise 1500, 1502 tarihlerinden daha geç bir tarih önermektedirler.
Togan’da Trepavlov gibi Mansurların Akkirman bölgesine yerleştiğini belirtmektedir. O bu göç dalgasının sadece Bucak bölgesi ile sınırlı kalmadığını Dobruca bölgesine de çok sayıda Tatarın yerleştiğini belirtmektedir.
Togan bu göç olayının tarihi olarak 1512-1513 tarihini vermektedir,
M. A. Ekrem de Togan’la aynı kaynağa ve Iorga’ya dayanarak bu görüşü teyit etmektedir ve göçün Bucak ve Dobruca bölgelerine olduğunu belirtmiştir fakat 1512 yılında gerçekleşen olay için Tatarların Polonya’ya saldırısı ifadesini kullanmaktadır
Bu görüşlerin ışığında 1484 yılından sonra gerçekleşen asıl göç dalgasınınBüyük Orda’nın Mengli Giray tarafından dağıtılmasından sonra yani 1502 yılından sonra gerçekleştiğini düşünmek daha mantıklı görünmektedir. Bununla birlikte 30000 rakamının da abartılı olduğu ortadadır).

1484-1515 yılları arasında gelen bu grubu Kereytov’un, Koçakaev’in, Kalmıkov’un Nogay olarak adlandırdığı görülmektedir. Togan Tatar ifadesini kullanırken, Ekrem ise Kırım ve Nogay Türkleri ifadesini kullanmakta fakat Polonya kaynaklarında “tartari Dobriczen ve tartari Dobriezenses” şeklinde geçtiğini bildirmektedir.

Togan ve Trepavlov’un Nogayların önemli bir kolu olan Mansurların Akkirman çevresine yerleştirildiğini belirtmesi bu konuda önemli bir ipucudur.
Fakat Trepavlov’un da belirttiği gibi bunun Nogay Ordası ile ilişkisi bulunmamaktadır( Trepavlov, Hatta Andrea Schmitz başlangıçta Nogay ya da Nogaylar isimlendirmesinin etnik anlamını erken dönemler için açıklarken “Bütün olasılıklara rağmen Nogaylar ismi başlangıçta ne özel, ne de etnoğrafik bir kavramdı, aksine doğu kaynaklarında 15. yüzyılın sonlarında Altın Ordu’nun batı bölümünde bir dizi Tatarca konuşan ve göçebe hayatı yaşayan gruplar için kullanılmış bir topluluk kavramıydı”, ifadesiyle sorgulamaktadır ).

Bu konuda ikinci nokta ise bu topluluğun “Akkirman Kazakları”, Akkirman Tatarı veya Akkirman Ordası şeklinde tanınmış olmasıdır89.

Akkirman civarına yerleşen ve Akkirman Kazakları olarak nitelendiren Tatarlar, 1515 yılında Litvanya Kralı yanında Ruslara karşı savaşmışlardır. Çar III. Vasiliy, Osmanlı Sultanı’na bu olaydan duyduğu rahatsızlığı iletmiştir.
Mehmed Giray’ın I. Sigismund’a yazdığı bir mektuptan anlaşıldığına göre 1516 yılında Akkirman Kazakları Ukrayna’ya bir akın yapmışlardır.
Etkin bir şekilde Bucak ve Dobruca bölgesinde varlık gösteren bu Tatarlar 1521 yılında büyük bir nüfus kaybına uğramıştır. Babaları Mehmed Giray’a başkaldıran Himmet ve Saadet Giray’ın isyanları sırasında Akkirman ve Dobruca’da bulunan Tatarlara saldırarak yirmi bin kadar Tatarı beraberlerinde alıp götürmüşlerdir( Tatar nüfusa darbe vuran diğer bir olayda veba salgınıdır. Silistre bölgesinde H. 932/M.1525-1526 da yaşanan veba salgını nedeni ile Silistre Sancağı Beyi Bali Bey Hırsova ve Varna’daki Tatarların her zamanki gibi seksen neferle katılmalarının mümkün olmadığını bildirmiştir. Bu ricanın neticesinde seksen nefer sayısı on nefer azaltılmıştır)

Bu olayın Bucak ve Dobruca’daki Tatar varlığının etkinliğine ve gücüne büyük darbe vurduğu açıktır.
Mihail Guboğlu ve Halil İnalcık ise Bucak bölgesine 1484-1550 yılları arasında asıl büyük göç dalgasının Kanuni Sultan Süleyman’ın 1538 yılındaki Boğdan seferinden sonra gerçekleştiğini ifade etmektedirler.

Guboğlu, Kanuni’nin Boğdan seferinden sonra Bucak bölgesinin tamamen Osmanlı kontrolüne girmesine rağmen bölgeye yönelik Boğdan saldırılarının sürmesi yüzünden Nogaylar’ın Bucak bölgesine iskân edildiğini belirtmektedir. Orakoğlu, Ormembetoğlu ve Yedisan kabileleri olarak belirttiği bu Nogayların 1812 yılına kadar bölgede bulunduğunu söylemiştir.
İnalcık ise 1538 Boğdan seferinden sonra Bucak’a yerleştirilen Nogay kabileleri olarak Mansur, Orak, Kasay, Mamay, Ormembed, Tatmuz(Tokuz), Yedicek ve Cemboyluk gibi kabilelerini göstermektedir.

Daha sonra görüleceği üzere Ormembet ve Orakoğlu kabilelerinin Bucak bölgesine gelişleri 1630’lardan sonra Kalmuk saldırıları nedeniyle gerçekleşecektir.
Yedicek ve Cemboyluk kabilelerinin gelişi ise bu kabilelerin gelişinden de sonradır.

1484-1550 arasındaki dönemde Bucak bölgesindeki Tatar varlığı konusunda en önemli Osmanlı kaynağı 1530 yılına ait Muhasebe-i Vilâyet-i Rumeli Defteri’dir. Defterde Bucak bölgesi hakkında doğrudan bir kayıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte Tatar yerleşiminin çok daha az görüldüğü Akkirman şehir merkezinde on altı hane yaklaşık olarak doksan kişilik bir Tatar topluluğu bulunmaktadır. Bu Tatarların dışında ‘merdhâ-i kale ve kemanhâ-i mütenevvi’a’ içinde de Tatarlar bulunmaktadır.
Muhasebe-i Vilâyet-i Rumeli Defteri’nde Rumeli bölgesinin genelindeki Tatar yerleşimleri hakkında da çok sayıda kayıt bulunmaktadır. Bununla birlikte tahrir defterlerinin tamamı gözden geçirilip, Tatar adını ya da içinde Tatar hanesi bulunan köylerin kuruluşunu teker teker ele almadıkça bunların ne kadarının 1484’den sonra Rumeli’ne geldiği konusunda bir şey söylemek yanıltıcı olacaktır.( Rumeli’deki Tatar varlığı Gökbilgin tarafından kısaca gözden geçirilmiştir. Gökbilgin 1543 yılında Rumelin’de dört Tatar grubu olduğunu belirtmiştir. Bunlar Tataran-ı Aktav, Tataran-ı Bozapa, Tataran-ı Yanbolu ve Tataran-ı Tırhala’dır. Yanbolu Tatarları için Tataran ı Nev ifadesi kullanılmaktadır)

1550 yılından önce Bucak bölgesindeki Tatar varlığına ait son kayıtlar 1539-1544 yılları arasındaki dönemi kapsamaktadır. Bu konudaki belgeler Polonya arşivlerinde mevcut bulunmaktadır.
Bu belgelerde Akkirman ve Kili’deki Tatarların Dobruca Tatarları’yla birlikte Lehistan arazisine yaptıkları saldırılardan şikayet edilmektedir. Lehistan Krallığı Osmanlı Devleti’nin bu saldırılara engel olmasını istemektedir. Bu saldırıların neticesinde Lehistan arazisinden çok sayıda esir ve hayvanın ganimet olarak ele geçirildiği görülmektedir.

Bu saldırıların Dobruca Tatarları ile birlikte gerçekleştirilmesi ise Togan ve Ekrem’in ifade ettiği Bucak ve Dobruca bölgesine Tatar göçüyle ilgili fikirlerini destekler niteliktedir.

5. 1550-1600 BUCAK BÖLGESİNE TATAR GÖÇÜ

2012-01-31T12:20:00.000+02:00

5. 1550-1600 BUCAK BÖLGESİNE TATAR GÖÇÜ

1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesine iki türlü göç hareketinin olduğu görülmektedir.

Bunlardan ilki herhangi bir otoritenin izni alınmadan gerçekleşen düzensiz göçlerdir. Devletin bunlara karşı tedbir almaya çalışması nedeniyle bu göçlerin izleri resmi belgelere yansımıştır.

Diğer bir göç türü ise Kırım Hanının izni ve bilgisi dahilinde ve Osmanlı Devleti’nin onayı ile gerçekleşen göçlerdir.

Osmanlı Devleti arazisine özellikle Bucak bölgesine Tatar göçünün bir kısmının Osmanlı Devleti ile Kırım Hanlığı’nın işbirliği içinde gerçekleştiği görülmektedir. Osmanlı Devleti Bucak bölgesine gelen Tatarların ellerinde göç etmeleri için verilen bir izin belgesi olup olmadığını yerel yöneticilerin sormasını eğer gelen Tatarların ellerinde böyle bir izin belgesi yoksa geri gönderilmelerini istemiştir.

Göçe izin veren belgede ya Kırım Hanı’nın bizzat izninin bulunmasını ya da Kırım’ın bozkıra açılan ve bozkırdaki Tatarları kontrol noktası olan Or Kapısı Beyi’nin izni ve mührü bulunması gerektiğini belirtmişlerdir. Bu konudaki belge Osmanlı Devleti’nin Deşt-i Kıpçak’a açılan kapısı konumunda Bender ve Akkirman
Beylerine gönderilmiş ve izni olmayan Tatarlar’ın Akkirman, Bender ve Cankirman geçitlerinden geçirilmemesi istenmiştir.

Kırım Hanının izni ile gerçekleşen bu tip göçlerin sınırlı sayıda olması ve sorunlu olmaması nedeniyle göç hadisesinin elimizdeki belgelere doğrudan yansıdığını görememekteyiz. Bununla birlikte bu göçlerin neticesinde ortaya çıkan yapının tahrir defterlerine yansıyacağı muhakkaktır.

1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesine en büyük göç hareketi 1559-1560 yılında gerçekleşmiştir( Bu tarihlerde gerçekleşen göç olayı ilk olarak Dimitri Kantemir’in dikkatini çekmiştir. Kantemir II.
Selim Devrinde Ten-İdil Kanalının birleştirilmesi düşünüldüğünde 30 Nogay Tatarı kabilesinin
tebaaları oldukları Rusya’ya isyan ederek yoldaşlarıyla birlikte Kırım’a geldiklerini, Kerç bölgesi
bunların tamamının almadığı için bir kısmının Bucak arazisine yerleştirildiğini belirtmiştir, Bu noktada belirtilmesi gereken diğer bir noktada 1540’lı yılların sonu 1550’li yılların başında Nogay Ordası’ndan açlık, iç çatışmalar gibi nedenlerle Bucak bölgesine yaşanan göç olayına
paralel göçlerin ve kopuşların yaşanmasıdır.
Bu açıdan ilk akla gelen olay Nogay Ordası’ndan kopan Gazi bin Urak tarafından Küçük Nogay Ordası’nın kurulmasıdır.
Bu Orda ilk yıllarında Kazı Ulusu adıyla tanınırken zamanla Küçük Nogay Ordası diye adlandırılmıştır,
Bu kıtlık olayı 1558 yılında Rusya’da bulunan seyyah Jenkinson’un eserine de yansımıştır. Jenkinson açlığa salgın hastalıkların eşlik ettiğini ve durumu Nogaylar için daha da kötü hale getirdiğini belirtmiştir, Osmanlı belgelerine yansıdığı gibi burada da Nogayların çocuklarını kurtarmak için sattıkları görülmektedir,
Nogay tarihi üzerinde çalışan Kurat, Trepavlov, Alpargu gibi tarihçiler açlığın etkilerinin salgın hastalıklar ve iç çatışmalarla daha da arttığını ve Nogayların Bucak bölgesine doğru göç etmelerine neden olduğunu ileri sürmüşlerdir)

Aralık 1559’dan itibaren Nogay ve Kırım Tatarları’ndan çok sayıda kişi Osmanlı arazisine girmişlerdir. Bu gelen topluluklar Silistre livasına dağılmışlardır. Osmanlı belgelerine göre bu göçün sebebi kıtlıktır. Aralık ayında Osmanlı arazisine giren Tatarların Mayıs ayında Hırsova’ya kadar vardıklarını, bir kısmının Boğdan arazisine bile geçtiğini ve bölgede yiyecek sıkıntısına neden oldukları görülmektedir.
Osmanlı belgeleri gelenlerin sayısı hakkında bir rakam vermemektedir.
Belgelerde sadece “Nogay ve Kırım Tatarlarından bî-hisâp âdem gelüp” ifadesi vardır.
Bu göç hareketinin liderliğini yapan mirza, serdar namında kimse bulunmamadığı için düzensiz hareket etmektedirler ve gelenlerin çoğu fakir ve silahsız kimseler olup Deşt-i Kıpçak’ta hüküm süren açlık nedeniyle gelmişlerdir.
Gelenlerin bir kısmı Nogay bir kısmı ise Kırım Tatarları’ındandır.
Bucak bölgesine doğrudan sızarak gelen Tatarların yanı sıra Tatarların bir kısmı da açlık nedeniyle çok zor durumda kalmış ve Kefe çevresinde çocuklarını satmak durumunda kalmıştır. İslam hukukuna aykırı bu durumu haber alan Osmanlı yönetimi Akkirman Kadısı’nı bu konuda uyarmış, Müslüman çocuklarının bu şekilde alınıp satılmasına engel olmasını emretmekle kalmamış aynı zamanda Akkirman ve çevresinde elinde bu şekilde Tatar çocukları bulunanların, Onları serbest bırakmalarının sağlanmasını istemiştir.

1564 yılına gelindiğinde ise Akkirman Kazakları’ndan, Dobruca’dan ve Nogay Tatarları’ndan oluşan üç bin kişilik bir Tatar topluluğunun Cankirman sahrasında bulunduklarını görmekteyiz. Bulundukları bölgeden kimi zaman Akkirman’a geçerek havyan hırsızlığı yapan bu grubun faaliyetleri Akkirman Beyi Hasan tarafından İstanbul’a bildirilmiş, vilâyetten sürülmeyince zararlarının önüne geçilemeyeceği açıklanmıştır. Osmanlı yönetimi Kırım Hanı Devlet Giray vasıtasıyla sorunu çözmeye çalışmış ve Kırım Hanı’ndan bu topluluğu Kırım’a götürmesini istemiştir106. Bu topluluğa ne olduğunu, Kırım Hanı’nın bu topluluğu Kırım’a
götürüp götüremediği konusunda kaynaklarda herhangi bir bilgi bulunmamaktadır.

Bu ilk göç hadisesinden on yıl kadar sonra 29 Temmuz 1577’de Kırım Hanı Devlet Giray’ın iki oğlu babalarının ölümünden sonra Mehmed Giray başa geçince isyan emaresi göstermişlerdir. Bu karışıklık döneminde Mehmed Giray Han’ın oğulları Akkirman tarafına gelmiştir. Bölgede büyük korku ve gerilim yaratan bu durum hakkında Silistre ve Akkirman Beyleri ile Boğdan Voyvodası uyarılmıştır.
Bu sorunun Mehmed Giray lehine çözüldüğü muhakkak ise de kaynaklara yansıyan herhangi bir veri bulunmamaktadır. Mehmed Giray’ın oğulları ile birlikte bölgeye gelen Tatarların bölgeyi tanıması daha sonraki yıllarda Bucak’a göç etmelerini kolaylaştırmış olmalıdır.
1580 yılında yine Osmanlı belgelerinin ifadesi ile “vilâyet-i Tatar’da” kıtlığın hüküm sürdüğünü görmekteyiz. Silistre ve Vidin kadılarına 24 Ocak 1580 tarihinde gönderilen bir hükümde kıtlık nedeni ile Tatarların çocuklarını, ailelerini ve kendilerini esir olarak sattıkları belirtilmiş, Tatarların Silistre ve Vidin vilâyetine bu şekilde dağıldığı ifade edilmiştir. Kadılara Kırım Hanı Mehmed Giray’ın Mustafa adındaki adamının bölgeye geleceği, gelen kişiye yardımda bulunulması ve Tatar olduğu sabit olan kişilerin Hanın adamına teslim edilmesi emredilmiştir.
Aynı konudaki diğer bir hükümde Kırım Hanı’nın Mustafa’dan başka İbrahim isimli diğer bir şahsı daha bu konuda görevlendirdiğini görmekteyiz. Bu sefer hüküm, Vidin ve Silistre kadıları dışında Niğbolu kadısına da gönderilmiştir.
Bu konuya paralel olarak değerlendirilebilecek bir hüküm de Boğdan Voyvodası’nın şikâyetine cevaben yazılmıştır. 18 Haziran 1580 tarihinde Akkirman, Bender ve Kili kadılarına gönderilen bir hükümde Boğdan Voyvodasının Boğdan sınırındaki kışlaklara yerleşen ehl-i İslam halk ve Tatarlardan şikâyetçi olduğu ifade
edilmiştir. Katl-i nüfus ve gâret-i emvâl şeklinde belirtilen bu tip hareketlerin durdurulması bölgedeki kadılardan özellikle istenilmiştir. Önceki hükümlerle birlikte alındığında kıtlık nedeni ile Tatarların gene Silistre havalisine doğru hareket ettiğini ve Bucak bölgesinde yeni Tatar yerleşimlerinin kurulduğunu söylemek uygun olacaktır. Belgelerin ortaya koyduğu üzere 1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesine Tatar göçünün temel nedeni açlıktır. Bunun yanı sıra iç çatışma ve yağma gibi nedenlerinde Tatarları Bucak bölgesine çektiği görülmektedir.

6. TAHRİR DEFTERLERİNE GÖRE BUCAK BÖLGESİNDE TATAR VARLIĞI

2012-01-31T12:18:00.000+02:00

6. TAHRİR DEFTERLERİNE GÖRE BUCAK BÖLGESİNDE TATAR VARLIĞI

Osmanlı tarihinin 15. ve 16. yüzyılları için en önemli veri kaynağı hiç şüphesiz tahrir defterleridir. Demografik, ekonomik ve idari verileri içinde barındıran tahrir defterleri Osmanlı tarihi araştırmalarının vazgeçilmez kaynaklarından birisidir.
Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’in kuzeyinde bulunan arazisi hakkında bilgi veren tahrir defterleri mevcut olup 1484 yılındaki Kili ve Akkirman fetihleri ile Kanuni’nin 1538 Boğdan seferinden meydana gelen dönüşümlerin neticesi bu defterlere yansımıştır. Bucak bölgesi ile ilgili son tahrir bölgenin elimizden çıkmasından önce
1780 yılında yapılmış olup Bucak bölgesindeki Tatar nüfus hakkındadır.
Bucak bölgesi hakkında bilgi veren ilk tahrir defterleri 65 numaralı olup H.924/ M. 1518-1519 tarihli ve H. 937/ M. 1530 tarihli 370 numaralı Muhasebe-i Vilâyet-i Rûm-İli Defteri adlı icmal defterlerdir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde 483, 542, 688, 701 numaralı mufassal tahrir defterleri ile 215, 475, 664, 666, 738
numaralı icmal defterlerinde Bucak bölgesi hakkında kayıtlar bulunmaktadır.
Bu tahrir defterlerinden 701 numaralı tahrir defterinin Akkirman kısmı ile 483 numaralı defterin Kili kısımları yüksek lisans tezi olarak hazırlanmıştır113. Akkirman’da Yavuz Sultan Selim vakıfları ise Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-u Kadîme Arşivinde 561 numaralı ve 1597 tarihli Defter-i Evkâf-ı Livâ-yı Silistre ve Akkirman adlı deftere göre hazırlanmıştır.
Bucak bölgesinde Tatarların yaşadığı köyler, çiftlikler ve kışlaklar temel olarak 701 numaralı ve 542 numaralı defterlere göre aşağıda verilecektir. Bu veriler 483 numaralı defterdeki bilgiler ile karşılaştırılarak farklılıklar belirtilecektir.
Tatar Nüfus tahrir defterlerine “veled-i Tatar”, “mahalle-i Tatarân” ya da “’an Tatarân” şeklinde yansımıştır. Bunun yanı sıra dönemin kaynaklarında Tatar olduğu hakkında veri bulunan yerleşim yerleri ve topluluklar Tatar olduğu defterde belirtilmese bile defterdeki veriler Tatar nüfusa ait veri olarak yorumlanmıştır.

701 numaralı tahrir defterine göre Akkirman şehir merkezinde üç hane ve iki mücerred Tatar bulunmaktadır. 1530 yılında bulunan on altı Tatar hanesinin zamanla Tatar olduğunun belirtilmeye ihtiyaç duyulmadığı görülmektedir.
Akkirman şehir merkez nüfusu hakkında bilgi veren bir diğer tahrir defteri olan ve II. Selim Devri sonu III. Murad başı ile tarihlendirebileceğimiz 483 numaralı deftere göre ise Akkirman’da 48 hane ve 2 mücerredde Tatar ifadesi kullanıldığı görülmektedir. Bu 48 hane ve 2 mücerred Tatarın 34 hanesi ve 2 mücerreddi Mahalle-i Mescid-i Masalcı Hafız’da bulunmaktadır.
Akkirman’a Bağlı Tatar Nüfus Barındıran Köyler:
1. Karye-i Küçük Katırcı: Mahalle-i Ahmed Ali bin Beyazıd ve Mahalle-i Emrullah Halife adlı iki mahalleden oluşmaktadır. Toplamda 40 hane ve 8 mücerred ve bir âmâdan oluşmaktadır. Bu köyde 4 hane ve 2 mücerred Tatar bulunmaktadır119.
2. Karye-i Saruyar: 701 numaralı tahrir defterine göre bu köyde 24 hane bulunmaktadır. Tatar bulunduğuna dair bir kayıt yoktur. 483 numaralı tahrir defterine göre bu köy 33 hane, 8 mücerred ve 4 çiftlikten oluşan bir
köydür. Bu otuz üç hane içerisinde 6 haneden oluşan bir Tatar mahallesi bulunmaktadır ve bir Tatar hanesi de bu köye bağlı mahalle-i Aldıyarda bulunmaktadır ki toplamda 7 Tatar hanesi olur.

3. Karye-i Bakay Ağa: 8 haneden oluşan bir köydür. Bu sekiz haneden sadece Han Geldi için Tatar ifadesi kullanılmıştır. Bununla birlikte Bakay Ağa’nın Akkirman bölgesinin önde gelen Tatar ağalarından olduğu için
köyün tamamı Tatar olarak kabul edilmiştir.
4. Karye-i Ada nam-ı diğer Kenan Savadı: (Ceyhan yarsuvatı hatırlatıyor)15 hane ve 4 mücerredden oluşan bir köydür. 1 hane için Tatar ifadesi kullanılmıştır.
5. Karye-i Beğlüdere Nam-ı Diğer Seyyid İnebeği: 13 hane ve 5 mücerredden oluşan bir köydür. 1 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir.
6. Karye-i Kara İbrahim: 61 hane ve 12 mücerredden oluşan bir köydür. Bu köye tâbi mahalle-i Tataran bulunmaktadır. Bu mahalle 38 hane ve 5 mücerredden oluşmaktadır. Tatar mahallesindeki 16 hane ve 1 mücerred için Tatar ifadesi açıkça kullanılmıştır. Bu mahallenin tamamı Tatar olarak değerlendirilmiştir. Tatar mahallesi dışında köyün geri kalan kısmında da Han Bula, Han Töre gibi Tatar kökenli olduğunu düşündüren
isimler bulunmakla birlikte bu isimlerde veled-i Tatar ifadesi yoktur. veled-i Sayrıhac gibi Tatarlara ait olduğunu düşündüğümüz kimi isimlerde ise Tatar ifadesi belirtilmemiştir. Birçok köyde durum bu şekildedir. Bu Tatar mahallesinde hanelerden sadece bir tanesine Tatar ifadesi konulmuştur. Cangeldi, Nurgeldi gibi isimlerde veled-i Tatar ifadesi yer almamıştır. Bakay Ağa köyde yaşayanlar arasında zikredilmez. Adet-i Ağnâm ı Rüsum-u Ağıl-ı Kaza-yı Kili ve Akkirman” başlığı altında Küçük Katırcı köyünde yaşayanlar arasında zikredilen bir Bakay Ağa bulunmaktadır ki bizim Tatar Ağaları arasında gördüğümüz Bakay Ağa olabilir.

7. Karye-i Kızıl Pınar Der Kenar-ı Ab-ı Turla: 18 hane ve 3 mücerredden oluşan bir köydür. Köyde 16 hanede gebran bulunaktadır. Bir hane için Tatar ifadesi düşülmüştür.
8. Karye-i Mihvace Ağa nam ı diğer Eşek Deresi: 20 haneden oluşan bir köydür. 12 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır.
9. Karye-i Yanık Hisar: Merkez köy, Tatar mahallesi ve cemaat-i gebran olmak üzere üç kısımdan oluşan bir köydür. 17 müslim hane ve 5 müslim mücerred ile 52 gebran hane ve 5 mücerred gebrandan oluşan bir köydür. Atatar mahallesi 7 haneden oluşmaktadır127.
10. Karye-i Büyük Dere nam ı diğer Eşek Deresi: 13 hane ve 2 mücerredden oluşan bir köydür. 2 hane ve 1 mücerredde Tatar ifadesi bulunmaktadır128.
11. Karye-i Kara Novay: 10 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. Tatar ifadesine rastlanılmamakla birlikte Nogay ismi nedeni ile köyün tamamı Tatar olarak kabul edilmiştir. Köydeki şahıs isimleri de bunu
desteklemektedir. Köydeki hanelerden birinin seyyid olması dikkat çekmektedir.
12. Karye-i Nasuh Ağa:17 haneden oluşan bir köydür. 6 hanede Tatar ifadesi bulunmaktadır.
13. Karye-i İslam: 5 haneden oluşan bir köydür. İki hanede Tatar ifadesi bulunmaktadır.
14. Karye-i Şakir Öni nam-ı diğer Eşek Deresi: Merkez köy ve Mahalle-i Kara Ali’den oluşmaktadır. Toplamda 34 haneden oluşmaktadır. Merkez ’de bu köyde 2 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır,
köyde 5 hane için, Mahalle-i Kara Ali’de ise 3 hane için Tatar ifadesi kullanılmıştır. Toplamda 8 Tatar hanesi bulunmaktadır
15. Karye-i Mehmedçar der Vadi-i Şeyh Hızır: 13 hane ve 3 mücerredden oluşan bir köydür. 3 hane ve 1 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır.
16. Karye-i Ak Seyyid: 6 haneden oluşan bir köydür, 1 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır.
17. Karye-i Ali İmar Der Vadi-i Eşek Deresi Nam-ı Diğer Şeyh Hızır:16 hane ve 3 mücerredden oluşan bir köydür. 8 hane ve 3 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır.
18. Karye-i Aşağı Bağlar: 21 haneden oluşan bir köydür. 7 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır.
19. Karye-i Ak Mehmed: 28 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. 10 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır.
20. Karye-i Alibeğ Hafız der Vadi-i Şeyh Hızır: 10 haneden oluşan bir köydür. 6 hane için Tatar ifadesi kullanılmıştır.
21. Karye-i Caneş Ağa-yı Tataran: 9 hane ve 3 mücerredden oluşan bir köydür. 4 hane ve 2 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır. Bu köyün tamamı Tatar kabul edilmiştir.(Caneş Ağa köyde yaşayanlar arasında zikredilmez fakat oğlu köyde yaşamaktadır. Caneş Ağa’nın oğlu için bile Tatar ifadesi kullanılmamıştır. Buda ailesi net bilenen isimlerde Tatar ifadesinin kullanılmadığını göstermektedir; Işık, karye-i Halis Ağaolarak okumuştur)
22. Karye-i İsa Koca Ağa-yı Tataran: 17 hane ve 2 mücerredden oluşan bir köydür. 5 hane ve 2 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır. Bu köy halkının tamamı Tatar kabul edilecektir( İsa Koca Ağa ve oğlu köyde yaşayanlar arasında zikredilmiş fakat onlar içinTatar ifadesi kullanılmamıştır. Fakat Tatar oldukları kesindir;)(bu köyde de Urar Geldi, Devlet Geldi, Turak gibi büyük ihtimalle Tatar ismi olan isimlerde bile Tatar ifadesi kullanılmamıştır)
23. Karye-i Esengeldi An Tataran:14 hane ve 9 mücerredden oluşan bir köydür. 3 hane ve 2 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır. Bu köy halkının tamamı Tatar kabul edilecektir(Esengeldi ve oğulları için Tatar ifadesikullanılmamıştır. Fakat Tatar oldukları kesindir).
24. Karye-i Kara Evli:11 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. 6 hane ve 1 mücerredde Tatar ifadesi bulunulmaktadır142.
25. Karye-i Bostan Ali:18 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. 4 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır143.
26. Karye-i Papas Ağa: 36 hane ve 12 mücerredden oluşan bir köydür. Mahalle-i Papas Ağa, Mahalle-i Bay Seyyid, Mahalle-i Sevindik, Mahalle-i Baybak ve Mahalle-i Murtaza olmak üzere beş mahallesi vardır. 13 hane ve bir mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır
27. Karye-i Kara Kasım Mae Mahalle-i Kovancı: 701 numaralı deftere göre 9 hane, 3 mücerred ve 2 hane-i gebrandan oluşan bir köydür. 701 numaralı tahrir defterinde köyde Tatar bulunduğuna dair bir kayıt yokken 542 numaralı tahrir defterinde 2 hane ve bir mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır. 483 numaralı deftere göre bu köy 17 müslim ve 1 gebran hanesi ile 10 müslim mücerred ile 1 mücerred gebrandan oluşmaktadır ve 9 hane ve 5 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır.
28. Karye-i Alabaş Sinan: 16 hane ve 7 mücerredden oluşan bir köydür. 1 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır
29. Karye-i Kulan Hafız: 23 hane ve 3 mücerredden oluşan bir köydür. Bu köydeki 8 hane için Tatar ifadesi kullanılmıştır1

30. Karye-i Allahvirdi Hafız: 7 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. 1 hane ve bir mücerrede Tatar ifadesinin kullanıldığını görmekteyiz
31. Karye-i Aşbuldu: 20 hane, 4 mücerred ve 1 müezzinden oluşan bir köydür. 7 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
32. Karye-i Sunkar Ahmed Mae Mahalle-i Boğdanlı: 28 hane ve 4 mücerredden oluşan bir köydür. Mahalle-i Boğdanlı için an Tatarân ifadesi kullanıldığından dolayı tamamı Tatar sayılmıştır. Bu mahalle 19 hane ve 1 mücerredden oluşmaktadır.
33. Karye-i Babak Ağa: 23 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. 7 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir151.
34. Karye-i Can Ahmed: 15 hane ve 4 mücerredden oluşan bir köydür. 6 hane ve 1 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır
35. Karye-i Kul Mehmed: 8 hane ve 1 mücerred ve 1 imamdan oluşan bir köydür. Bu köy için “karye-i Kul Mehmed, karye-i mezbure defter-i atikte cemeat-ı Tatarân deyü kayd olunmuştur” kaydı bulunduğu için köyün tamamı Tatar olarak kabul edilecektir
36. Karye-i Yaman Çora: 16 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. Bu köy için “karye-i Yaman Çora, tâbi-i Kara Kasım defter-i atîkte Tatarân deyü kayd olunmuştur” ifadesi bulunduğu için bu köyün tamamı Tatar kabul edilmiştir. Defterde ise 10 hane ve 1 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır. Han Sarı veled-i Yaman Çora için Tatar ifadesinin kullanılmadığı görülmektedir. Bu da aile ismi net bilinenler ve tanınanlar için veled-i Tatar ifadesinin kullanılmadığını düşündürmektedir.
37. Karye-i Bakaş Ağa: 20 hane ve 1 mücerredden oluşan bir köydür. 11 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir.
38. Karye-i Çömlekçi nam ı diğer Arpacı: 9 hane, 3 mücerred ve 3 çiftlikten oluşmuştur. 5 hane ve 3 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır
39. Karye-i Evhaddca: 27 hane, 21 mücerred, 1 imam, 12 yamak mae eşküncü, 4 tane veled-i muafdan oluşan bir köydür. 10 hane ve 1 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır
40. Karye-i Kınalı Mehmed: 5 hane, 10 mücerred, 3 muaf ve 2 veled-i muaftan oluşan bir köydür. 2 hane ve 3 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır
41. Karye-i Göz Turali: 3 hane, 4 mücerredden oluşan bir köydür.1 Tatar hanesi bulunmaktadır
42. Karye-i Salihce: 13 hane, 8 mücerred ve 2 muaf haneden oluşan bir köydür. 3 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır.
43. Karye-i Bayramlı:10 hane, 4 mücerred,1 ama, 4 eşküncü mae yamak, 1 çiftlikten oluşan bir köydür. 1 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır
44. Karye-i Hoşkadem: 16 hane, 7 mücerred, 5 muaf hane, 1 muaf mücerred, 1 seyyid hanesinden oluşmaktadır. 1 hanede Tatar ifade edilmiştir
45. Karye-i Balı Çoban: 14 haneden oluşan bir köydür. 2 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir.
46. Karye-i Hamza Halife Nam-ı diğer Süleyman Halife: 6 hane, 5 mücerred, 8 muaf hane ve 1 veled-i muaf mücerredden oluşan bir köydür. 2 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
Devlet Geldi veled-i Sarıbaş, Beg Geldi veled-i Kulbaş için Tatar ifadesi kullanılmamıştır.
47. Karye-i İnehan: 9 hane ve 6 mücerredden oluşan bir köydür. 1 hane için Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir165.
48. Karye-i Aziz Koca: 15 hane ve 7 mücerredden oluşan bir köydür. 1 mücerred için Tatar ifadesi kullanıldığı görülmektedir
49. Karye-i Ağa Yunus: 13 hane, 3 mücerred ve 2 muaf haneden oluşan bir köydür. 7 hane ve 2 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
50. Karye-i Kulaguzlu: 22 hane, 7 mücerred ve 7 muaf haneden oluşan bir köydür. 3 gebran hanesi ve 1 gebran mücerredi bulunmaktadır. 3 hane ve 1 mücerredde Tatar ifadesi kullanıldığı görülmektedir
51. Karye-i Anadolu: 7 hane, 4 muaf eşküncü hane ve 2 mücerred muaftan oluşan bir köydür. 1 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır1
52. Karye-i İnesi: 20 hane, 9 mücerred, 4 muaf hane ve 1 veled-i muaftan oluşan bir köydür. 3 hane ve 1 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır.
53. Karye-i Koca Hasan: 14 hane, 3 mücerred, 1 imam, 1 muaf hane ve 1 veled-i muaf mücerredden oluşan bir köydür. 4 hane ve 1 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
54. Karye-i Kayadboca: 14 hane, 7 mücerred ve 2 muaf haneden oluşan bir
köydür. 3 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
55. Karye-i Ali Fakı: 17 hane, 7 mücerred, 8 eşküncü muaf hane, 2 veled-i muaf mücerredden oluşan bir köydür. 1 hanede Nogay Tatar ifadesi kullanılmıştır

56. Karye-i Zurnacı: 17 hane, 3 mücerred, 2 muaf haneden oluşan bir köydür. 6 hanede ve 3 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
57. Karye-i Aslıhan: 8 hane, 7 mücerred ve eşküncü muaf hanesinden oluşan bir köydür. 1 hane ve 1 mücerred için Tatar ifadesinin kullanılmıştır.
58. Karye-i Hasan Bey:12 hane, 6 mücerred ve 4 eşküncü muaf hanesi ile 3veled-i muaf mücerredden oluşan bir köydür. 3 hane için Tatar ifadesi kullanılmıştır176.
59. Karye-i Yanaldere Nam-ı Diğer Koca Kurd:19 hane, 14 mücerred, 4 eşküncü mae muaf hane ile 1 veled-i muaf mücerredden oluşan bir köydür. 1 hane ve 2 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı
görülmektedir
60. Karye-i Feridce: 31 hane, 12 mücerred, 4 eşküncü muaf hanesi ve 1 muaf mücerredden oluşan büyük bir köydür. 4 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
61. Karye-i Öksüzoğlu: 9 hane, 4 mücerred ve 4 muaf haneden oluşan bir köydür. 1 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır
62. Karye-i Sarı Mahmud: 11 hane, 5 mücerred ve 5 eşküncü mae muaf hane bulunmaktadır. 1 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir
63. Karye-i Mustafa Taviçe: 2 çiftlik, 33 hane, 12 mücerred, 2 muaf hane ve 1 muaf mücerredden oluşan büyük bir köydür. 12 hane ve 2 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır
64. Karye-i Davudca: 215 numaralı tahrir defterinde Davudca köyüne bağlı bir Tatar Osman mahallesi bulunmaktadır. Muhtemelen Tatar kökenlilerden oluşan bir mahalledir. Bu defterde nüfus hakkında bilgi
verebilecek bir veri bulunmamaktadır
65. Karye-i Artuk Şücağ: 15 hane, 4 mücerred ve 5 çiftlikten oluşan bir
köydür. 1 hanede Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir

Akkirman’a Bağlı Tatar Nüfusu Barındıran Çiftlikler
1. Çiftlik-i Boysa Nasuh Der Vadi-i Manastır: 2 hane ve 1 çiftlikten
oluşmaktadır. 1 hane için Tatar ifadesi kullanılmıştır186.
2. Çiftlik-i İnehan Merd-i Kale Saruyar Nam Karyede Bulunmuştur: 1 hane,
1 çiftlik ve 1 mücerredden oluşmaktadır. 1 hane ve 1 mücerred için Tatar
ifadesi kullanılmıştır187.
3. Çiftlik-i Tatar Ali Defter-i Köhnede Davudca Nam Karyede Yazılmıştır: 4
hane, 2 mücerred ve 1 çiftlikten oluşmaktadır. Hane ve mücerredler için
Tatar ifadesi kullanılmamakla birlikte çiftlikteki hane ve mücerredler
Tatar nüfus içinde kabul edilmiştir188.
4. Çiftlik-i Haydar Ağa Defter-i Köhnede Artuk Şüca Nam Karyede
Yazılmıştır: 4 çiftlik, 13 mücerred Müslim ve 3 mücerred gebrandan
oluşan bir çiftliktir. Mücerredlerin 11 tanesi için Tatar ifadesi
kullanılmıştır189.
5. Çiftlik-i Kayadboca ve Çiftlik-i Şaşı Hamza: 7 hane, 1 mücerred ve 6
çiftlikten oluşmaktadır. Bir hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır190.
6. Çiftlik-i Ürekçi Hasan: 2 hane, 1 çiftlik ve 1 mücerredden oluşan bir
çiftliktir. 1 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır191.
7. Çiftlik-i Mehmed: 1 çiftlik ve 3 mücerredden oluşmaktadır. 3 mücerred
için Tatar ifadesi kullanılmıştır192.
8. Çiftlik-i Hacı Abdullah: 13 hane, 8 çiftlik ve 3 mücerredden oluşan bir
çiftlikdir. 7 hane ve 2 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır193.
9. Çiftlik i Musa Çelebi Mae Çiftlik-i Hacı Ramazan: 9 hane, 2 çiftlik ve 4
mücerred Müslim ve 3 mücerred gebrandan oluşmaktadır. Müslim
mücerredlerden 3 tanesi ve hanelerden 6 tanesi için Tatar ifadesi
kullanılmıştır194.
10. Çiftlik-i Ali bin Sakızlu: 8 hane, 2 mücerred Müslim ve 1 mücerred
gebrandan oluşan bir çiftliktir. 8 hanede Tatar ifadesi kullanılmıştır195.
11. Çiftlik-i Hacı Mustafa bin Papas: 3 çiftlik, 20 hane, 3 mücerred gebran ve
1 mücerred Müslümandan oluşan bir çiftliktir. 17 hane ve 1 mücerred için
Tatar ifadesi kullanılmıştır196.
12. Çiftlik-i Hacı Sinan ve Çiftlik-i Eflak Ahmed ve Çiftlik-i Mehmed: 5
çiftlik, 10 hane, 12 mücerred Müslim ve 6 mücerred gebrandan oluşan bir
çiftliktir. 8 hanede ve 11 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır197.
13. Çiftlik-i Rüstem Çelebi ve Çiftlik-i İsa bin Koca ve Selman Reis ve
Çiftlik-i Murad Bey: 4 çiftlik, 1 hane, 16 mücerred Müslim ve 4 mücerred
gebrandan oluşan bir çiftliktir. 1 hane ve 14 mücerred müslimde Tatar
ifadesi kullanılmıştır198.
1
14. Çiftlik-i Yahya ve Çiftlik-i Hacı Abdulkerim ve Çiftlik-i Bekir: 4 çiftlik, 7
hane ve 5 mücerredden oluşan bir çiftliktir. 4 mücerred ve 1 hanede Tatar
ifadesi kullanılmıştır199.
15. Çiftlik-i Dülger Kemal: 1 çiftlik, 2 hane ve 4 mücerredden oluşan bir
çiftliktir. 4 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır200.
16. Çiftlik-i Delü Mehmed: 2 çiftlik, 4 mücerred Müslim ve 3 mücerred
gebrandan oluşmaktadır. 4 mücerred müslimde Tatar ifadesi
kullanılmıştır201.
17. Çiftlik-i Mihrali: 1 çiftlik ve 4 mücerredden oluşan bir çiftliktir. 3
mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır202.
18. Çiftlik-i Esik Ağa: 10 hane ve 1 mücerredden oluşmaktadır. 3 hanede ve 1
mücerredde Tatar ifadesi kullanılmaktadır203.
19. Çiftlik-i Ramazan bin Berber Sufi: 2 çiftlik, 2 hane ve 2 mücerredden
oluşan bir çiftliktir. 1 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır204.
20. Çiftlik-i Divane Mustafa: 3 çiftlik, 3 mücerred Müslim ve 3 mücerred
gebrandan oluşan bir köydür. 3 mücerred Müslim için Tatar ifadesi
kullanılmıştır205.
21. Çiftlik-i Hamamcı Mustafa: 1 çiftlik ve 3 mücerredden oluşan bir
çiftliktir. 3 mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır206.
22. Çiftlik-i Veli bin Bedüllü: 1 çiftlik ve 2 mücerredden oluşan bir çiftliktir.
2 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır207.
23. Çiftlik-i Hamamcı Sinan: 3 çiftlik, 9 hane ve 6 mücerredden oluşan bir
çiftliktir. 9 hane ve 6 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır208.
24. Çiftlik-i Haraç Sinan: 6 hane ve 2 mücerredden oluşan bir çiftliktir. 1
mücerredde Tatar ifadesi kullanılmıştır209.
25. Çiftlik-i Kara Yazıcı: 2 hane, 4 çiftlik ve 7 mücerredden oluşan bir
çiftliktir. 7 mücerrred için Tatar ifadesi kullanılmıştır210.
26. Çiftlik-i Topcı Hızır: Devlet Giray’ın adamı Ali Çelebi’nin çiftliğidir.
Devlet Giray tarafından Akkirman’da esir tamgası için
görevlendirilmiştir. Kanuni tarafından öşr ve avarızdan muaf tutulmuş bir
çiftliktir211. Hane sayısı, Tatar bulunup bulunmadığı konusunda herhangi
bir bilgi bulunmamaktadır.
27. Çiftlik-i Kara Mustafa: 3 çiftlik, 3 hane ve 5 mücerredden oluşmuştur. 2
hane ve 5 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır212.
28. Çiftlik-i Salih: 2 çiftlik, 1 hane ve 1 mücerredden oluşan bir çiftliktir. 1
mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır213.

Akkirman Sancağı’na bağlı Tatarların meskûn olduğu köylerde 1271 hane içinde 362 Tatar hanesi ve 338 mücerred içinde 65 mücerrred Tatarın bulunduğu görülmektedir.
Akkirman’da Tatarların meskûn olmadığı 24 köyde ise 339 hane ve 112 mücerred bulunmaktadır.
Bu da Akkirman kazası köylerinde toplam olarak 1610 hane içinde 362 Tatar hanesi ve 450 mücerred içinde 65 mücerred Tatarın bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Burada belirtilmesi gereken diğer bir noktada 1610 haneden 144’ünün gebran hanesi ve 450 mücerredden 30 tanesinin gebran mücerredi olduğudur.
Akkirman Sancağı’na bağlı Tatarların meskûn olduğu çiftliklerde 118 hane içinde 72 Tatar hanesi ile 133 mücerred içinde 89 mücerred Tatarın bulunduğu görülmektedir.
Akkirman’da Tatarların meskûn olmadığı 29 çiftlikte ise 30 hane ve 98 mücerred bulunmaktadır.
Bu da Akkirman’da çiftliklerde 148 hanede 72 Tatar hanesinin ve 231 mücerred içinde 89 Tatarın bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Çiftliklerde 148 haneden 30 hane ve 231 mücerredden 119 tanesinin gebran olduğu anlaşılmaktadır.

Toplamda Akkirman kırsalında 1758 hanenin ve 681 mücerreddin bulunduğunu görmekteyiz. Bu 1758 haneden 1584’i ve 681 mücerreddin 532’si Müslümanlara ait iken geride 174 hane ve 149 mücerred gayr-i Müslimlere aittir.
1584 Müslüman hanesinden 434 hane ve 532 Müslüman mücerredden 154 tanesinin Tatarlar’a ait olduğunu tespit etmiş bulunmaktayız

Kili’ye Bağlı Tatar Nüfus Barındıran Köyler:
Bucak bölgesi içine dahil etmemekle birlikte Kili şehir merkezinde 45 hanede ve 11 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığını görmekteyiz. 23 Tatar hanesi ve 7 mücerred Tatarıyla Şeyh İbrahim Mahallesi en büyük Tatar mahallesidir215.
1. Karye-i Yakaca Mae Kocagöl: 47 hane, 40 mücerred Müslim ve 10 gebran
haneli bir köydür. 5 hane ve 5 mücerred için Tatar ifadesi kullanılmıştır216.
2. Karye-i Tatar Süleyman: Tatar Süleyman ve Mahalle-i Mamanay Tatar’dan
oluşmaktadır. Toplam olarak 61 hane ve 5 mücerredden oluşmaktadır. 25 hanede
Tatar ifadesinin kullanıldığını görmekteyiz. Bu köyün tamamını Tatar nüfus içinde
değerlendireceğiz217.
3. Çiftlik-i Süleyman Çelebi: 3 mücerred Müslim 4 gebran mücerredden
oluşan bir çiftliktir. 1 mücerredde Tatar ifadesinin kullanıldığı görülmektedir218.

Bu verilerin ışığında Kili kazası kırsalında Tatarların meskûn olduğu yerleşimlerde 118 hane içinde 66 Tatar hanesi ve 51 mücerred içinde 10 mücerred Tatarın bulunduğu görülmektedir. Sonuç olarak Tatarların yaşadığı bölgede bulunan 118 haneden 108’i Müslümanlara ait, 10 tanesi ise gebranlara ait bulunmaktadır. 108
Müslüman hanesinden 66 hane ifade ettiğimiz gibi Tatarlara aittir. Kili’de Tatarların yaşamadığı yerlerde toplamda 123 hane ve 249 mücerred bulunmaktadır. Bu 123hanenin 1 tanesi Müslüman hanesi iken 122 tanesi gebran hanesidir. 249 mücerreddin tamamı ise gebran mücerreddir.
Toplamda Kili kırsalında bulunan 241 haneden 109’u Müslüman hanesi iken 132 hane ise gayr-i Müslim unsurlara ait hanelerdir. Kili kırsalında bulunan 300 mücerreddin ise 47’si Müslüman, 253’ü ise gayr-i Müslim’dir. 109 Müslüman hanesinden 66’sı ve 47 Müslüman mücerredden 10 tanesi Tatarlara ait
bulunmaktadır.
Bucak bölgesinin temel olarak Akkirman ve Kili arasındaki step arazisi olduğu akılda tutulduğunda 1570-80 yılların başında bu bölgede toplamda 1999 hane ve 981 mücerreddin bulunduğunu görmekteyiz. Hanelerden 1693’ü Müslümanlara ait iken 306’sı gayr-i Müslim unsurlara aittir. 1693 Müslüman hanesinden 500’ü
Tatarlara ait hanelerdir. 981 mücerredden 579’u Müslüman unsurlara, 402’si ise gayr-i Müslim unsurlara aittir. 579 Müslüman mücerredden 164’ü Tatardır.

Tablo:1Tahrir Defterlerine Göre Bucak Havalisi Hane ve Mücerred Dağılımı.
                      AKKİRMAN        KİLİ                 BUCAK
                      Hane    Mücerred Hane Mücerred Hane Mücerred
Müslüman      1584         532    109    47      1693   579
Gayrimüslim   174           149    132        253    306 402
Tatar              434           154     66         10       500     164
Toplam          1758          681    241       300    1999 981

Genel kabule uygun olarak bir haneyi beş kişi kabul edersek Bucak arazisinde
bulunan nüfus değerleri şu şekilde olacaktır. Toplamda Bucak bölgesinde 10976 kişi
bölgede yaşamaktadır. Bunlardan 9044’i Müslüman, 1932’si ise gayr-i müslim’dir.
9044 Müslüman nüfus içerisinde ise 2664 kişilik bir Tatar nüfus bulunmaktadır. Bu
Tatarların 2324’i Akkirman kırsalında yaşarken 340 tanesi Kili kırsalında
yaşamaktadır. Bu verilerin tablo ile ifadesi şu şekildedir.
 Müslüman nüfus içerisindeki verilerde Tatar nüfus da bulunmaktadır.
43
Tablo: 2 Tahrir Defterlerine Göre Bucak Havalisinin Nüfusu
                                  AKKİRMAN KİLİ                                BUCAK
                         Hane*5 Mücerred Toplam Hane*5 Mücerred Toplam Hane*5 Mücerred Toplam
Müslüman 7920 532 8452 545 47 592 8465 579 9044
Gayrimüslim 870 149 1019 660 253 913 1530 402 1932
Tatar 2170 154 2324 330 10 340 2500 164 2664
Toplam 8790 681 9471 1205 300 1505 9995 981 10976
Bu veriler yüzdelik dilimlerle ifade edildiğinde karşımıza şu şekilde bir
manzara çıkmaktadır. Müslüman nüfusun toplam nüfusa oranı % 82,4’dür. Gayr-i
Müslim nüfusun toplam nüfusa oranı ise % 17,6’dır. Tatarların toplam nüfusa oranı
% 24,3 dir. Müslüman nüfus içerisinde ise Tatarların oranı % 29,4’dir. Doğal olarak
Müslüman nüfus içerisinde Tatarların oranı daha fazla olmuştur. Tatar nüfusun kendi
içinde ise Akkirman kırsalında yaşayan Tatarların oranı % 87,2 Kili kırsalında
yaşayan Tatarların oranı ise % 12,8’dir.
Grafik: I Bucak Havalisindeki Nüfusun Etnik ve Dini Dağılımı
AKKİRMAN
64%Müslüman 25%Tatar 11% Gayrimüslim
KİLİ
23% Tatar 17% Müslim 60% Gayrimüslim
BUCAK
58% Müslim 24% Tatar 18% Gayrimüslim
(Müslüman nüfus içerisindeki verilerde Tatar nüfus da bulunmaktadır. Dolayısıyla toplam nüfusta Tatar nüfusuna tekrar yer vermeye gerek kalmamıştır.)
Sonuç olarak burada tahrir defterlerine dayalı olarak verdiğim rakamların bölgedeki asgari Tatar sayısını yansıttığını düşünmekteyim. Tatar kökenli olduğu açık olan çok sayıda isimde Tatar ifadesinin bulunmayışı bu yöndeki düşüncemizin temel nedenidir. Bunun yanı sıra Osmanlı belgeleri de kaza halkının çoğunluğunun
Tatar olduğunu “…ahâli-î vilâyetin ekserisi Tatar olmakla şer’i şerife adem-i  inkıyâdları olmağla inâd ve muhalefetleri daima ziyâde olmakdan hâlî değildir…” ifadesi ile bu durumu teyit etmişlerdir.

Daha sonraki yıllarda önemli sayıda Tatar nüfus barındıran İsmail Geçidi’nin bu tahririn yapıldığı dönemde Kili’ye bağlı bir köy olduğu ve Boğdanlılar’ın saldırısı nedeniyle harap olduğu görülmektedir. Tatar nüfusunun zamanla önem kazandığı diğer bir merkez olan Bender’de bu dönemde birisi şehir merkezinde ikisi köylerde
olmak üzere üç Tatar hanesi bulunmaktadır. Bender’de de Tatar nüfusun şehir ve kır nüfusu içinde bir öneme sahip olmadığı görülmektedir.

7. 1550-1600 YILLARI ARASINDA BUCAK BÖLGESİNİ ETKİLEYEN SİYASİ OLAYLAR VE BUCAK TATARLARI’NA ETKİLERİ

2012-01-31T12:15:00.000+02:00

7. 1550-1600 YILLARI ARASINDA BUCAK BÖLGESİNİ ETKİLEYEN SİYASİ OLAYLAR VE BUCAK TATARLARI’NA ETKİLERİ

Bucak bölgesindeki Tatar varlığının siyasi ve askeri faaliyetlerinin anlaşılabilmesi için Bucak bölgesinin coğrafi konumu göz önünde tutulmalıdır.

Evliya Çelebi’nin “…amma bu mezkûr Bucak Tatarı cümle 47 bin aded güzide… dilaver ve server-i hünerverlerdi kim Akkirman kal’asın Sultan Beyazıd ı Veli dest i kafirden feth ettikte bu kırk bin aded Tatarı Eflak ve Boğdan ve Kazak ve Maskov ve Çeh ve Macar küffarlarının böğürlerine mıh olsunlar deyü muaf u müsellem edüp Akkirman Bucağında iskan ettirüp ol ecilden Bucak Tatarı derler…222” ifadesi ile ortaya koyduğu üzere Bucak bölgesi Osmanlı-Eflak, Osmanlı-Boğdan, Osmanlı-Kazak ve Osmanlı-Leh ilişkilerinin merkezinde yer alan bir bölge ve Bucak Tatarları da bu bölgede askeri açıdan önemli bir unsurdur. Bunlardan özellikle Boğdan, Lehistan ve Leh Kazakları olarak Osmanlı kaynaklarını da geçen Özi Kazakları’nın birbirleri ile iç içe giren faaliyetleri Bucak bölgesinin tarihi ve bu tarih içinde Bucak Tatar varlığının anlaşılması için çok önemlidir.

1550-1600 yılları arasında Karadeniz’in kuzeyinde meydana gelen siyasi olayların içerisinde Bucak bölgesine etkileri açısından en önemli olaylardan birisi Ukrayna’da Kazak toplumunun ortaya çıkışıdır. Bu Kazak toplumunun 1470, 1480’li yıllardan sonra tarih sahnesine çıkmaya başladığı görülmektedir.
Bu dönemde Polonya Kralı Sigismund’ın (1507-1548) Özi çevresindeki araziyi Türk-Tatar akınlarına karşı milis kuvvetlerine bağışlaması önemli bir aşama olarak görülmektedir. Çehrin, Trehtemir gibi şehirler bu dönemde önemli Kazak merkezleri olarak ortaya çıkmıştır. 16. yüzyıl boyunca Polonya arazisinde serfliğin yayılması, feodal kargaşa, Tatar saldırıları gibi olaylar Kazak toplumunun gelişimini hızlandırmıştır

Ukrayna’da şehirlerdeki Kazaklardan ayrı olarak Zaporog Kazaklarından bahseden ilk kayıt ise 1568 yılına aittir. Oluşumunu bu şekilde tamamlayan Kazaklar Osmanlı Devleti’nin Karadeniz’in kuzeyinde karşılaştığı en önemli problemlerden olacak, Eflak ve Boğdan’da meydana gelen isyanlara olan katkısı ya da doğrudan doğruya Osmanlı arazisine gerçekleştirdiği saldırılarla Osmanlı Devleti’ne büyük zorluklar çıkaracaktır.

1500-1600 arasında Osmanlı Devleti Boğdan’da sık sık tekrarlanan isyanlar ile karşılaşırken Eflak’ta durumun Boğdan’a göre daha sakin olduğu görülmektedir.
1561 yılında Boğdan’da, Almanların desteği ile Johann Basilikos’un voyvodalığı elde ettiğini görmekteyiz. Osmanlı Devleti bu durumdan hoşnut olmasa da vergilerin ödenmesi ve itaat etmesi karşılığında Basilikos’un voyvodalıkta kalmasına onay vermiştir. 1564 yılında Johann’a karşı bir ayaklanma gerçekleşmiş ve Erdelliler’in desteği ile Johann öldürülmüş ve boyarların desteklediği Stefan Tomşa voyvoda ilan edilmiştir. Osmanlı Devleti ise Aleksandr’ı desteklemiş ve O’nun voyvoda olmasını sağlamıştır. Stefan Tomşa ise Lehistan’a kaçmış fakat 5 Mayıs 1564 tarihinde Lvov’da idam edilmiştir. 1563-1565 tarihinde Almanlar Boğdan voyvodalığına kendi adaylarını geçirmek için çabalamaya devam etmişlerdir( Dimitri Vişnevetskiy ile birlikte 1560’lardan sonra Zaporogların Ukrayna’da Boğdan tahtına kendi adaylarını çıkarabilecek bir siyasi güç haline geldiği ve Azak’tan Boğdan’a kadar uzanan hattın Zaporogların Osmanlı Devleti ile çatıştığı alan haline geldiği ifade edilmiştir)

Aleksandr’dan sonra oğlu Boğdan 1568’de voyvoda olmuştur. Boğdan’ın Lehistan’ı ziyaret ettiği 1572 yılında boyarların isteği üzerine İoan Cel Cumplit voyvoda seçilmiş ve Boğdan’dan rahatsız olan Osmanlı Devleti bu durumu hemen onaylamıştır. Leh asilzadelerin bazıları Boğdan’ı yeniden başa geçirmek istemişlerse de başarılı olamamışlardır. 1574 yılında Boğdan Voyvodası İoan isyan etmiştir. İsyanın başlangıç safhasında oldukça başarılı olsa da daha sonra İoan Voyvoda, Silistre Sancak Beyi Davud Beyle Vulçıtrın Beyi Hızır Bey’e karşı taarruz ettiği esnada yakalanarak öldürülmüştür.

İoan’da sonra Boğdan Voyvodalığı’na Eflak Voyvodası Aleksandr’ın kardeşi Topal Petru tayin edilmiştir. 1577 yılında Leh soylularının kontrolündeki Kazakların desteği ile İvan Podkov Boğdan’a saldırıp kontrolü altına almıştır. Osmanlı tarafından desteklenerek Lehistan tahtına çıkarılan Stefan Bathori ve Osmanlı
kuvvetlerinin baskısı altında İvan Podkov çekilmek zorunda kalmış ve kaçtığı Lehistan’da Bathori tarafından idam edilmiştir. Fakat Boğdan’a yönelik Lehistan kaynaklı saldırılar devam etmiştir228. 1581 yılında da Leh soylularının desteği ile Boğdan’da yeni bir isyan çıkmıştır. Osmanlı Devleti Yanku Voyvodayı azletmiş, Yanku Voyvoda sığındığı Lehistan’da idam edilmiştir.

15 Eylül 1594 tarihinde uzun süredir Papalık ve Alman İmparatorunun kışkırtmaları ve iç sıkıntılar sonucunda Eflak Voyvodası Mihail’in isyanı patlak vermiştir. Kısa bir süre sonra bu isyana Boğdan Voyvodası Aaron ve Eflak Voyvodası Bathoride katılmıştır. 1601 yılında Mihail’in Alman komutan George Basta tarafından öldürülmesine kadar Osmanlı Devleti’ni uğraştıran bu isyan 1550-1601 yılları arasında gerçekleşen ve etkileri itibariyle en güçlü ve en büyük isyandır( Boğdan Voyvodası Aaron’un isyanında Kazak liderler Nalivayko ve Lobodı’nın 29 Ekim 1594 tarihinde Boğdan’a gerçekleştirdiği saldırının etkili olduğu görülmektedir, bu saldırıdan sonra 1 Kasım 1594 de Bratislav’daki Boğdan temsilcileri Hasburglar ile ittifaka girmişlerdir)

Bu siyasi ve askeri süreçler bizim için Bucak bölgesine meskûn olan Tatarlar’a olan etkileri açısından önemlidir. Öncelikle bu olaylar Boğdan üzerinde Leh soyluları ile Osmanlı Devleti arasında güçlü bir rekabetin olduğunu, Leh Krallarının Osmanlı Devleti ile Leh asilzadelerinin çıkarları arasında dengeyi bulmakta zorlandıklarını ortaya koymaktadır.
50 yıllık bir zaman dilimi içinde meydana gelen bu isyanlar, Osmanlı Devleti’nin bölgede bir güvenlik sıkıntısı yaşadığını ortaya koymaktadır. Bu sıkıntılardan bunalan Osmanlı Devleti Boğdan boyarlarını şu şekilde uyarmıştır. “Boğdan Ayanına ve Bolarlarına hüküm ki, hala Boğdan Voyvodası Petre Voyvoda mektup gönderüp Han oğulların akın idüp sınup Hatvan câniblerine gelmişdir deyü i’lâm idüp ve Leyh keferesi bu husûsu Petre Voyvodadan zan idüp Boğdan’a müstevli olmak fikrinde oldukların bildirüp imdi bu husûs vâki ise Niğbolu ve Vidin ve Akıncı Sancağı Beği ve Bender Beği ve Kazak Ağaları ve Tatar Hanı hazır olup
mezkurlardan veyahud gayriden voyvodalık sevdasıyla Boğdan’a her kim müstevli olur ise varup hakkından gelinmek emrim olmuşdur mezkur Han oğlu bu cânibden işaret ile ve yine Petre Voyvoda tahriğin ile varmayup babasının dahi emrin tutmayup fuzûlî varmışdır ilelhal şöyleki eğer Leyhlüden ve eğer gayriden bazı kefere
Boğdan’a voyvoda olmak sevdasıyla asker cem’ idüp gelürse veyahud el altından size haber gönderüp müşavere iderse mürd olan Aleksandr gibi gelüp dahil olduktan sonra kabul olunur mülâhaza itmeyesen. Şöyleki bu defa Boğdan’a aherden kimesne gelüp voyvodalık sevdasıyla müstevli olup siz Petre Voyvodaya muavenet ve yoldaşlık itmeyüp ele viresiz veyahud gelen laine arka yardım olasız minba’d bu defa Boğdan vilâyeti voyvodalara verilmeyüp Müslüman beğlerine verilüp isyân ve tuğyân idenler kılıçdan geçirilüp yerlerine aher Türk raiyetleri kondurmak mukarrerdir sonra günahlarınız kendi boyunlarınıza bu canibden bilmeyüp biz böyle olacağın bilmezdik demeyin nedâmet fâide itmez anın gibi melâinden biri ol sevda ile Katip Çelebi
Boğdan’a kasd iderse voyvodanıza arka yardım olup hariçden kimesneyi içinize komayup men’ idüp tekrar akıncı ve Tatar tâifesi varmaya muhtaç itmeyesiz”.
Bu belgeden açıkça anlaşılacağı üzere 1574 yılında bile Osmanlı Devleti Boğdan’daki gerçek güç sahibi olan boyarları Anadolu’dan bir mikdar Müslüman Türk nüfusunu Boğdan’a iskân edip Boğdan’ın başına da Müslüman bir bey getirmekle tehdit etmiştir. Hiç kuşkusuz bu tehdit içinde önemli bir gerçekliği de barındırmaktadır. Bucak bölgesine 1550’lilerden sonra yaşanan Tatar göçünü dikkate aldığımızda bu tehdidin gerçekleştirilme ihtimali oldukça yüksektir. Bunun yanı sıra bu isyanlar sırasında Müslüman nüfusun ister istemez Osmanlı Devleti’nin yanında yer alması kaçınılmazdır. Bu koşulları göz önünde tuttuğu açık olan Osmanlı yöneticilerinin Boğdan’ın hemen yanı başında yer alan Bucak bölgesine gerçekleşen Tatar göçüne daha olumlu bakmaya başlayacağı hatta destekleyeceği kesindir.

1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesine voyvodalıklarda meydana gelen isyanlar sırasında, Lehlilerin kontrolünde Kazaklar tarafından ya da bizzat Kazaklar tarafından gerçekleştirilen saldırılarda Osmanlı yönetiminin Bucak havalisine Tatar göçüne ve Tatar toplumunun Kazaklık ile ifade edilen askeri organizasyonuna olumlu bakmasının diğer bir nedeni gibi görünmektedir. Bu nedenle Bucak bölgesine
yönelen saldırıların tespit edilmesi ve sonuçlarının değerlendirilmesi konumuz açısından önemlidir.

1545 yılından sonra Bucak havalisi ile Özi Nehri civarında bulunan Müslüman halka ve yerleşim yerlerine yönelik saldırıların şiddetlendiğini görmekteyiz. 1546 yılında Çerkes Kirman ve Braslav’da bulunan Lehlilerden Özi havalisine yönelik bir saldırı olmuştur. 1548’de Özi bölgesine yönelik yeni saldırılar gerçekleşmiştir.
1548 yılındaki saldırıya katılanlar arasında Braslav Beyi Knez Paveş ve Bar Beği Bernarda Pretwicza ve Leyh Kralı Beğlerbeğisi oğulları Pan Yaroş ve Pan Nikola ve Dimitri Vişnevetskiy bulunmaktadır. Bu saldırıdan sonra Dimitri Vişnevetskiy’nin adı bölgede daha sık duyulmaya başlayacaktır. 1549 yılında aralarında Dimiti Vişnevski’nin de bulunduğu Leh soyluları tekrar Özi bölgesini vurmuşlardır. Bu saldırıda yapılan hasarların tespiti için Cafer Çavuş görevlendirilmiştir. Cafer Çavuş bu hasarları bir defter de tespit etmiştir.

1550 öncesinde Özi’nin yanı sıra Akkirman bölgesine de saldırılar gerçekleşmiştir. 1547 yılında Leh Krallığına bağlı kişiler Akkirman çevresini vurarak esir almış ve hayvan sürülerini yağmalamışlardır. Bir yıl sonra Tatarların saldırısına karşılık olarak Leh Kazakları Akkirman ve çevresini vurmuşlar, Türklere ait hayvanlar ile Tatarlara ait at sürülerini çalıp götürmüşlerdir237.

Özi havalisine yönelik 1545’lerden sonra başladığını gördüğümüz saldırılar 1550’den sonra devam etmiştir. Özi kalesi 1548 yılında Hetman Mikolaja Sieniawskiego, Jarosza i Mikolaja, Bogusza Koreckiego, Bar Starotası Bernarda Pretwicza ve Dimitri Vişnevetskiy liderliğindeki Lehliler tarafından 1552 yılının Nisan ve Mayıs aylarında abluka altına alınmıştır. Bunlar bölgede bulunan halkın bir kısmını öldürmüşler bir kısmını ise esir etmişlerdir. Bölge halkına ait at ve hayvan sürüleri ile değerli eşyalar saldırganlar tarafından yağma edilmiştir.

Özi sahrasında saldırılar 1553-1555 yılları arasında da devam etmiş, Özi Sahrasında Akkirman halkına ait koyun ve sığır sürüleri yağmalanmıştır. Bu saldırıyı yapanlar Kazaklar olarak tasvir edilmişlerdir239. Bu saldırılar üzerine Kanuni Sultan Süleyman, Lehistan Kralı I. Sigismund’a 6 Mayıs 1557’de mektup yazarak Kralı uyarmıştır. Bu mektuptan anlaşıldığına göre Akkirman ve Özi havalisindeki gelişmeler hakkında padişahı, Kırım Hanı Devlet Giray ve Akkirman Sancak Beyi bilgilendirmiştir. Kırım Hanı ve Akkirman Sancak Beyine göre Özi havalisindeki saldırıların sorumlusu Dimitri Vişnevski’dir.

H. 21 Şevval 960/ M. 15 Temmuz 1560 tarihli bir diğer belgede ise Akkirman iskelesine karşısına 200 kadar kâfirin gelip at, elbise vb. şeyleri yağmaladığı hakkındaki bir kayıt bulunmaktadır. Belgede bu saldırıların her yıl gerçekleştiğinin belirtilmesi ise bu saldırıların yaygınlık ve süreklilik kazandığını göstermesi
açısından önemlidir.

H. Zilkade 972/ M. Haziran 1565 tarihinde Çerkeskirman, Mankirman, Braslav kalelerinden gelen Kazaklar Özi Suyu’ndan gelip Özi’nin yakınındaki iller ile Takladı Mirza İlini vurmuşlar, Akkirman ve Cankirman arasındaki 8000-9000 baş koyunu alıp götürmüşlerdir. Bu saldırıda bunun yanı sıra Moskova’dan padişaha
samur kürk getiren Karaş adlı tüccarın bulunduğu kafileyi basıp 30-40 araba kıyafeti çalmışlardır. Üç, dört bin altın civarında maddi zarar yaşanmıştır242. 1565 yılında Lehli Vasko’nun yirmi iki pare şayka ve dört yüzden fazla asker ile Cankirman kalesini vurduğunu243, 1565 yılının son günlerinde Lehistan’a bağlı Bar Kalesi Kazaklarının Bender kalesine saldırarak at sürüsü çaldığını244, gene Kazak şehirleri arasında zikredilen Braslav’dan gelen saldırganların Turla Suyu’nun öte yakasındaki sığır ve koyunları götürüp, çobanları soydukları görülmektedir245.
H. 20 Rebiülahir 978/ M. 21 Eylül 1570 tarihinde bir mühimme hükmünün ifadesi ile “dört beşyüz evlü” Tatar topluluğu Akkirman taraflarına giderken Lehliler’in saldırısına uğramış ve tamamı esir edilmiştir. Özi civarında olan Tatar topluluklarına yılda dört beş defa saldırı yapıldığı, Tatarların ailelerinin esir edildiği, hayvanlarının kaçırıldığı belirtilmektedir. Bu saldırılar sonrasında esir alan yaklaşık bin kadar Tatarın Çerkeskirman, Braslav, Kanev gibi kalelerde bulunduğu, en son saldırılar hakkında Mehmed Çavuşun bizzat olaya vakıf olduğu name-i hümâyûn ile Leh Kralına bildirilmiş, Kazaklarına sahip çıkarak barış şartlarına uyması gerektiği açıklanmıştır.

H. 1 Safer 981/ M. 2 Haziran 1573 tarihinde dört yüzden fazla Lehistan askeri Akkirman karşısında Kırım’dan ticaret için gelen bir kafileyi basmışlar, çok sayıda tüccarı öldürdükten sonra 700 baş sığır çalıp kaçmışlardır. Akkirman kalesinin Beşlü Ağası peşlerine düşmüş ve Sarusu yakınlarında her iki grup çatışmıştır. Bu çatışmada Beşlüler Kethüdası ve yanındaki askerlerden bazıları Leh askerlerince öldürülmüştür.
Osmanlı yönetimi Leh krallık seçimi sıkıntıları olduğu için bu hükmü Lehistan beylerinden Yazlucka Voyvodaya göndermiştir.

İoan Voyvoda’nın isyanı sırasında 1574 yılının Haziran ayında İoan Voyvoda’nın hetmanı tarafından Bender kalesinin kuşatıldığını, Bender etrafındaki Müslümanlara ait köylerin yakılıp yıkıldığını görmekteyiz248. İoan Voyvoda’nın öldürülmesinden sonra da bölgede karışıklıklar devam etmiştir. 25 şaykadan oluşan bir kuvvet ile Lehliler, Akkirman kalesine saldırmışlardır. Bu saldırıda Akkirman kalesinin varoşu yakılmıştır. Benzer bir saldırının bir sene öncede yapıldığı kayıtlarda görülmektedir.

1576’da 5 aded kalyata ile Akkirman kalesini korumaya gönderilen Ali Kapudan 35 şayka ve 700 kâfir gelince karşısındaki düşmana karşı duramamış ve zamanı gelmeden kale korumasından ayrılarak çekilmiştir. Ali Kapudan kalyataları ile çekilince H. 18 Receb 984/ M. 11 Ekim 1576 tarihinde Lehistan’a tâbi Çerkeskirman, Bratislav ve Bar gibi şehirlere mensup Lehliler Akkirman kalesine saldırmışlar ve kale halkından 28 kişiyi öldürdükten sonra Akkirman Boğazını kapatmışlardır250. H. 15 Ramazan 984/ M. 6 Aralık 1576 tarihinde Lehistan Kralı yazılan bir nâme-i hümâyûn ile bu saldırıdan dolayı uyarılmıştır. Bu namede Akkirman, Bender ve Cankirman gibi Osmanlı şehirlerine Çerkeskirman, Bratislav, Bar gibi Lehistan kalelerinden sürekli olarak saldırılar gerçekleştiği belirtildikten sonra sayemizde Lehistan tahtına geçtiniz, bu saldırıları durdurun ve bu saldırıyı gerçekleştirenleri diğerlerine ibret olacak şekilde ortadan kaldırılın denmiştir
.
1577 yılında Osmanlı-Polonya ilişkilerini bozarak Lehistan’ın konumunu zorlaştırmak isteyen IV. İvan’ın yönlendirmesiyle saldırıya geçen Kazaklar Özi, Akkirman ve Kırım’ı vurmuşlardır252. Corteper’in Avrupa kaynaklarına dayanarak verdiği bu saldırılar dönemin Osmanlı belgelerine de yansımıştır. 1577 yılında Kefeli
Mehmed bin Mustafa adlı tacir ticaret için Leh Krallığına giderken Özi sahrasında Akkirman önünde saldırıya uğrayarak malları yağmalanmış, kendisi de esir edilmiştir. Bunun yanı sıra Akkirman Kadısı’nın bildirdiğine göre H. 17 Zilkade 984/M. 5 Şubat 1577 tarihinde Lehistan tarafından gelen saldırganlar Akkirman ve Kili
arasındaki kışladan 100 kadar sığırı çalıp gitmişler bu sığırların 20 tanesini Braslav Beyine vermişlerdir253. Bu saldırılara ilaveten muhtemelen Ocak ayı içinde Özi kalesine de bir saldırı gerçekleştirilmiştir. Bu saldırıyı yapanlar da Leh Krallığına tâbi Cankirman, Kanev ve Çerkeskirman taraflarından gelen saldırganlardır. Bu
saldırıda Özi kalesinin varoşu yakılmış, Hacı Bayram Ağa oğlu Mehmed ile Ferhad Ağa oğlu Murteza saldırganlar tarafından esir edilmiş ve kurtulma bedeli olarak otuz bin altın istenmiştir. Bu saldırılardan dolayı Leh Kralı bir kez daha aradaki anlaşmaya sadık kalması konusunda uyarılmıştır
.
Kazaklar tarafından gerçekleştirilen saldırılar 1578 yılında da devam etmiştir. 1578 yılında İslam Kirman, Kazaklar tarafından saldırıya uğramış255, H. 19 Cemaziyelevvel 986/ M. 24 Temmuz 1578’de beş yüz, altı yüz civarında Kazak Akkirman tarafında görülmüş, bir alay Kazak’ın Bender’e doğru harekete geçtiği
bildirilmiştir. Bir gün sonra yani 20 Cemaziyelevvel 986’da Kazakların bu saldırıdaki asıl hedefinin Boğdan olduğu ortaya çıkmıştır. Akkirman ve Bender’e yönelik saldırı muhtemelen bir şaşırtma saldırısı olmuş, asıl Kazak kuvvetinioluşturan çoğu süvari dört bin civarında Kazak Turla Nehri’nden geçerek Boğdan’a
girmişler ve Yaş Pazarına doğru ilerlemeye başlamışlardır.
H. Ramazan 987/ M. Ekim-Kasım 1579 tarihli bir kayda göre ise bin civarında tüfekli Kazak-ı Ak’ın Özi havalisindeki Tatarları vurdukları görülmektedir. Bu saldırıdan dolayı ilk olarak Lehliler suçlanmışsa da Lehliler suçun Kazaklarda olduğunu belirtmişlerdir257. Bu belgenin diğer bir önemli yanı da tespit edebildiğimiz kadarı ile Osmanlı kaynaklarında ilk defa Kazak-ı Ak ifadesinin kullanılmasıdır. 1580 yılında yine Çerkes Kirman, Kanev, Cankirman, Braslav kalelerinden gelen Kazaklar Özi Suyu çevresindeki Tatar topluluklarına saldırmışlar, Akkirman sahrasından yüz bin koyun çalmışlar ve Devlet Giray tarafından yaptırılan İslam Kirman kalesini tahrip etmişlerdir. Özi çevresinde saldırıların devam ettiği diğer bir hükümden anlaşılmaktadır
1583 yılında Kazakların, Akkirman ve Bender şehirlerine saldırdığını görmekteyiz. Iorga’ya göre bu saldırıların sebebi Türklerin Özi nehrini geçerek Leh topraklarına yerleşmeye çalışmasıdır. Corteper’de, Bender’e yapılan saldırıdan bahsetmekte bu saldırıyı gerçekleştirenlerin Leh Kralı Stefan Bathory’nin emri ile idam edildiğini belirtmektedir.
Osmanlı kaynaklarından Tarih-i Selanikî’de Bender’e yapılan saldırı hakkında bilgi vermekte ve saldırının tarihi olarak H. 22 Ramazan 991/ M. 9 Ekim 1583 tarihini vermektedir. Selaniki’ye göre bu saldırı Rumeli Beylerbeyisi Cafer Paşa’nın Silistre’de olduğu sırada gerçekleşmiş ve 1500 yeniçeri ile Cafer Paşa müdahale ederek Kazakları yenilgiye uğratmıştır262. 1584 yılında Bender tekrar Kazakların saldırısına uğrayarak yakılmıştır263. 1584 yılında gerçekleşen bir saldırıdan Osmanlı kaynakları da bahsetmektedir. Osmanlı kaynaklarına göre Akkirman ve Özi çevresi saldırıya uğramıştır. Bu saldırıyı gerçekleştirenler Osmanlı
kaynaklarına göre Akkirman ve Özi’ye yakın Lehistan kalelerinden gelen Leh Kazaklarıdır. Bu saldırıda gene halkın koyun, sığır gibi değerli malları çalınmıştır.
1586 yılında Kazaklar saldırılarına devam ederek Bender ve Tatar bölgelerini vurmuşlardır. Osmanlı kayıtlarına göre Bender üzerine saldıran Kazaklar yenilgiye uğratılmış, 250 kadar Kazak esir alınarak İstanbul’a gönderilmiştir. Kazakların başarısızlığının temel nedeni yağan yağmur nedeni ile tüfeklerini kullanmaması olmuştur.

1587 yılının Ağustos ayında Lehistan’da kral seçimi sıkıntıları nedeniyle ortaya çıkan otorite boşluğundan da faydalanan Kazakların saldırılarının şiddeti daha da artmıştır. Özi, Bender ve Akkirman, Kazakların saldırısına uğramış, Babadağı yakılmıştır. Osmanlı kaynakları Ağustos ayında meydana gelen saldırılarda Özi kalesinin Kazaklar eline geçtiğini, bu işe Lehistan beğlerinin önderlik ettiğini belirtmişlerdir. H. 29 Zilhicce 995/ M. 30 Kasım 1587 tarihinden kısa bir süre önce Turla Suyu’nu geçen 2000 Kazak’ın kısa bir süre sonra sayılarının 10000’e ulaştığını ilk başta hedeflerinin Boğdan iken sonra Akkirman ve Bender üzerlerine yöneldikleri görülmektedir.
H. 21 Rebiülahir 996/ M. 14 Ağustos 1588 tarihinden önce hareket geçen 2 bini atlı ve 10 bini piyade olan Kazaklar Bender’e doğru ilerlemeye başlamıştır. Bu Kazaklar Bender muhafazasına gönderilen asker ile birleşen Tatar askeri tarafından yenilgiye uğratmış. 400-500 miktarı Kazak öldürülmüş. Kazaklar yenilgiye
uğratılmıştır

1593 yılında Boğdan’daki Orhay ve Bender’e yönelik saldırılar gerçekleşmiştir269. H. Evahir-i Receb 1002/ 11/20 Nisan 1594 “Urus Kazağı” olarak ifade edilen 25 şaykalık bir Kazak grubu Tuna sazlığında saklanarak Akkirman şehrine sürpriz bir saldırı gerçekleştirmiştir270. Mayıs 1594’te Ataman Rozvolenze ve Loboda liderliğindeki Kazaklar Akkirman’a denizden saldırı gerçekleştirmişlerdir.
1595 yılında Boğdan Voyvodası Aron’un önerisiyle Bender ve yeni kurulan İsmail Geçidi’ne saldırmışlardır272. H. 18 Cemaziyel Ahir 1003/ M. 27-28 Şubat 1595 tarihinde Akkirman üzerine saldırıya geçen kuvvetler Gazi Giray Han’ın gönderdiği birkaç bin kişilik Tatar kuvveti ile yenilgiye uğratılmıştır.

Şubat ayındaki saldırının sadece Akkirman ile sınırlı kalmadığı Kazakların Akkirman’ın yanı sıra Bender ve Özi’yi de vurduğu görülmektedir. 1595 yılında durum o kadar kötüleşmiştir ki Tuna Yalılarından İstanbul’a gelenler İbrail, Varna, Kili, Akkirman, Bender, Cankirman, Rusçuk ve Yerğöğü gibi Tuna Yalısı kasabalarında sadece kalelerin ayakta kaldığını, iskele ve varoşların düşman tarafından yakıldığını haber vermişlerdir. Nisan ayında Osmanlı hükümeti Akkirman, Özi ve Bender’e devam eden saldırılar nedeniyle 10 kalyon göndermiştir.

1595 ile 1600 arasında Bucak bölgesinin yakınlarında bulunan coğrafya tam anlamıyla bir çatışma merkezi olmuştur. Eflak, Boğdan ve Erdel’de isyan devam etmiş, Boğdan’daki mücadeleye Leh Krallığı’da dahil olmuştur.

Sonuç olarak 1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesi ve çevresindeki arazisinin çok sayıda saldırıya maruz kaldığı görülmektedir. Yukarıda kronolojik olarak verdiğimiz saldırılar bunun bir göstergesidir. Yer verdiğimiz saldırılar gerçekleşen saldırılardır. Bunun yanı sıra mühimme defterlerindeki kayıtlarda çok sayıda saldırılara karşı uyarılar bulunmaktadır ki bu saldırıların gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda emin olmadığımız için bu tip kayıtlara yer vermedik. 1550-1600 arasında gerçekleşen saldırıların bizi ilgilendiren noktası sonuçlarıdır.
Bu sonuçların ilki Osmanlı Devleti’nin süreklilik arz eden saldırılar nedeni ile başta Boğdan olmak üzere Eflak ve Erdel gibi bölgede kendine bağlı olan voyvodalıklara güvenin azalmasıdır.
Osmanlı Devleti açısından ikinci nokta Leh Kazakları gibi hızlı hareket ederek karşı tarafa aynı şekilde cevap verecek bir güce duyulan ihtiyaç olacaktır.
Akkirman merkez olarak gelişen Tatar Kazaklığı bu ihtiyaca cevap verecektir.
1550-1600 arsında gerçekleşen saldırıların diğer bir etkisi de Özi nehri çevresindeki Tatar topluluklarının yavaş yavaş Özi nehri çevresinden çekilmesi olmuştur. Gazi Giray Han bu süreci şöyle açıklamıştır. Leh krallık fetretinin olduğu dönemde Leh soylularının Hrıstiyan Kazakları himaye ederek kuvvetlendirdiklerini, bu Kazakların Özi nehri etrafında Tatarları durmadan vurarak Tatarları “örüşü, kışlası” olan Özi nehri çevresinden çıkmak zorunda bırakmışlardır. ( Jablonowski, 1400’ler civarında Tatar
topraklarının kuzey sınırının Özi nehri’nin Vorskla adlı kolu civarında olduğunu belirtir, ayrıca bu
çalışmada sınırı belirlerken Tatar mezarlarına vurgu yapıldığının belirtilmesi ile Litvanya hizmetinde
bulunup Özi civarında bulunan Tatarların bulunduğunu belirtmesi Tatarların yaşam alanı tespit için önemli bir noktadır. Bununla birlikte Jablonowski sınırları tespit etmenin güçlüğüne de dikkat
çekmektedir)

Kazakların Tatarları yıkıma uğratan bu saldırılarına Lehistan kaynakları da tanıklık etmektedir. Dönemin Lehistan vekayiname yazarı Martin Bielski (1495-1575) eserinde 1574 yılını anlattığı dönemde Kazakların sayısının hızla arttığını, Türk ve Tatarlara büyük darbeler vurduklarını, Akkirman’dan geçen ticaret yolunu
vurarak tüccarları esir ettiklerini ve Tatarların temel geçim kaynağı olan hayvan sürülerini çaldıklarını belirterek Gazi Giray’ın ifadesini desteklemiştir.
1618 yılında Özi sahrasında bulunan Osmanlı tarihçisi Peçuylu İbrahim, Özi sahrasında çok sayıda şeyhülislam, vezir, mirza hatta Şirinlere ait mezar taşları ve türbelerden bahsettikten sonra üzülerek bugün Özi sahrasındaki yerlerin Rus-u Menhus ve Kazak-ı Ak’a ait palankalarla dolduğunu ve Kazakların yurdu haline geldiğini belirtmiştir. Beuplan’da 1630’ların sonuna doğru aynı süreci gözlemler ve birkaç yıl içinde Ukrayna’da 1000’den fazla köy kurulduğunu, bu kurulan köyler sayesinde Tatarların akınlarının güçleştiğini belirtir.
Özi Suyu çevresindeki Tatarların bu süreçte yapabilecekleri sınırlıdır ya Kırım tarafına ya Bucak bölgesine doğru çekilecekler ya da Kazaklara iltihak edeceklerdir. Bu süreç zarfında Bucak bölgesinin bu Tatarların en azından bir kısmının yerleşim yeri haline gelmiş olmalıdır.

8. GAZİ GİRAY DÖNEMİNDE KIRIM HANLIĞI’NIN GÜNEYDOĞU AVRUPA’DA ETKİNLİK KAZANMA ÇABALARI VE BUCAK BÖLGESİ

2012-01-31T12:13:00.000+02:00

8. GAZİ GİRAY DÖNEMİNDE KIRIM HANLIĞI’NIN GÜNEYDOĞU AVRUPA’DA ETKİNLİK KAZANMA ÇABALARI VE BUCAK BÖLGESİ

Bucak’taki Tatar varlığının ilişkili olduğu diğer bir siyasi yapı da Kırım Hanlığı’dır.

Kırım Hanları’ndan özellikle Gazi Giray Han Kırım Hanlığının nüfuzunun bölgede yayılması için büyük çaba göstermiştir. Eflak, Erdel ve Boğdan’da isyanların devam ettiği, Osmanlı Devleti’nin bunun yanı sıra Almanlar ile mücadele ettiği dönemde Gazi Giray kardeşlerinden ikisinin Macar cephesindeki katkılarından dolayı Eflak ve Boğdan’a voyvoda olarak atanmasını istemiştir. Bu durum Vezir-i azam Sinan Paşa’nın hoşuna gitmemiştir. Voyvodalıklardaki isyanın devam etmesine rağmen Osmanlı bu teklifi göz ardı etmiştir.

Peçuylu İbrahim’e göre Osmanlı Devleti, Gazi Giray’ın Boğdan’ın başına ümera-i Tatardan birini geçirme teklifine Boğdan üzerinde bir ortak hâkimiyet algısına neden olur diye reddetmiştir.
Buna rağmen Gazi Giray özellikle Bender ve Kili sancakbeyi ve akrabası olan Ahmed Beyi Boğdan’ın başına geçirmek için çabalamaya devam etmiştir. Gazi Giray daha sonra Boğdan’a kendi adamlarını geçirmek isteyen Lehliler ile uzlaşmış ve Eremia Movila’nın Boğdan Voyvodası olmasına onay vermiştir.
Han ile Jan Zamoyski Boğdan üzerinde ortak bir hâkimiyet konusunda anlaşmışlar ve Boğdan’da bulunan Almanların adamı Stefan Razvan’ı Boğdan’dan çıkarıp Eremia’yı Boğdan’a voyvoda yapmayı başarmışlar ve Osmanlı Devleti bunu onaylamak zorunda kalmıştır.
Gazi Giray’ın bu konudaki faaliyetlerin diğer bir hedefi de Silistre eyaletini kontrol altına almak olmuştur. Gazi Giray Satırcı Mehmed Paşa’dan Silistre eyaletini arpalık olarak uhdesine almayı başarmıştır. Gazi Giray Silistre’yi arpalık olarak uhdesine aldıktan sonra adamı Abdülaziz vasıtasıyla Sadrazam İbrahim Paşa’dan bu
konuda emr-i şerif talep etmiştir. İbrahim Paşa hiç istememesine rağmen Hanın savaş sırasında Sombor’u bırakmasından korkarak bu duruma onay vermek zorunda kalmıştır. İbrahim Paşa durumu İstanbul’a bildirmiş ve Satırcı Mehmed Paşa’nın ortadan kaldırılması için izin almıştır.
Satırcı Mehmed Paşa’nın Gazi Giray’a sığınmasından korkulduğu için olay büyük bir gizlilikle tasarlanmış ve H. 12 Zilhicce 1007/M. 6 Temmuz 1599 tarihinde Belgrad sahrasında Satırcı Mehmed Paşa ortadan kaldırılmıştır.
Gazi Giray’ın Satırcı Mehmed Paşa’yı önceden uyardığı fakat Paşa’nın bu uyarıları dikkate almadığı görülmektedir. Satırcı Mehmed Paşa’nın kethüdası olan Tatar Kurdu ile arkadaşı Müezzin Hüseyin Gazi Giray’a sığınmayı başarmışlardır. Gazi Giray bu kişiler talep edildiğinde teslim etmeyerek koruması altına almıştır. Satırcı Mehmed Paşa’nın öldürülmesinden sonra kendisine de zarar verilebileceğinden korkarak Kırım’a geri dönmeyi düşünen Gazi Giray’ı yanındaki mirzalar durdurmuşlardır.

Bu olay Gazi Giray’ın Tuna hattında yayılma çabalarının devam ettiğini göstermesi açısından ilginçtir. Olayın bizim açımızdan önemli olan noktası ise Osmanlı Devleti’nin Gazi Giray’ın bölgeye yönelik faaliyetlerinin farkında olduğunu ve bundan hoşlanmadığını göstermesidir.
Dobruca ve Bucak bölgesi gibi iki önemli Tatar merkezini içinde barındıran Silistre eyaletinin arpalık olarak Gazi Giray’a verilmesi Satırcı Mehmed Paşa’nın ölümüne neden olmuştur.
Tatar nüfusun Cengiz Han ailesi ve Kırım Hanlığı ile olan tarihsel ilişkilerini göz önünde tuttuğu açık olan Osmanlı Devleti Kırım Hanlığı’nın fiilen Silistre ya da Silistre çevresine sokmamaya büyük dikkat göstermiştir. Bu durumun Bu durumun en büyük delili ise Satırcı Mehmed Paşa’nın hemen ortadan kaldırılmasıdır.

9. BUCAK BÖLGESİNDEKİ TATARLARIN FAALİYETLERİ (1550- 1600)

2012-01-31T12:11:00.000+02:00

9. BUCAK BÖLGESİNDEKİ TATARLARIN FAALİYETLERİ (1550-1600)

1559-1560 yılında yaşanan göç dalgasından sonra Bucak bölgesinde Tatar nüfusun sayısının arttığı görülmektedir. Bu nüfus artışına paralel olarak Tatarların faaliyetleri hakkındaki kayıtlarda artmaya başlamıştır. Bu tip kayıtların ilki 1562 yılına aittir. Devlet Giray’ın Lehlilerin de teşviki ile Rus Çarlığına karşı saldırılara
geçtiği yıllarda Akkirman Tatarları Moskova Ukrayna’sının kuzey bölgelerine bir saldırı gerçekleştirmişlerdir.

3 Eylül 1564 yılında Akkirman Tatarları’nın Özi Tatarları ile birlikte Moskova’ya akına gidiyoruz diye yola çıktıkları fakat Lehistan’a tâbi olan Bar kalesi etrafı ile Velen çevresini vurduklarını görmekteyiz. Lehistan Kralı bu saldırıdan dolayı Osmanlı Devleti’ne şikâyette bulunmuş, yağmalanan malların iadesini ve saldırıyı gerçekleştirenlerin cezalandırılmasını istemiştir. Osmanlı Devleti de bu durumun nedenini Devlet Giray Han’dan sormaktadır. Bu mühimme kaydında saldırı için “tekrâr târâc u tâlân itdüklerin” şeklindeki kayıt bu saldırıdan kısa bir süre önce bir saldırı daha gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır287. Devlet Giray’ın yanı sıra
Akkirman Sancak Beyi Hasan Bey’de livasındaki Tatarları kontrol altına tutması için uyarılmıştır.

1564 yılında Akkirman Kazakları’nın, Nogay Tatarları ve Dobruca Tatarları ile yaklaşık üç bin kişilik bir topluluk oluşturduklarını ve Özi sahrasında koyun ocaklarını vurduklarını, bunun yanı sıra Mayak İskelesinden gece gizlice geçerek Akkirman çevresinde hayvan hırsızlığı yaptıklarını görmekteyiz.

Bu topluluk hakkındaki bilgiler Akkirman Beyi Hasan tarafından merkeze iletilmiştir. Hasan Bey bir çatışma durumunda aileleri ile birlikte savaşacaklarını, çok fazla ölümün gerçekleşeceğini belirtmiştir. Hasan Bey daha büyük olayların çıkmasından endişelenmektedir. Osmanlı yönetimi Devlet Giray Han’a bir nâme-i şerif yazarak durumu çatışmaya mahal vermeden çözmeye çalışmıştır.

1564 sonu ile 1565 arasında Akkirman Tatarları’ndan İsa Koca’nın yanındaki Tatarlarla birlikte Lehistan’a tâbi köyleri vurduğunu görmekteyiz. Bölgedeki Osmanlı yöneticileri İsa Koca’dan Lehistan’dan aldığı esirleri iade etmesini istemiştir. İsa Koca bu teklife, “esîr virmezüz” ve “…Vilâyet-i Akkirman’ı oda urup göçüp gideriz…” şeklinde bir cevap vermiştir. Bu durum üzerine Akkirman Beyi Hasan Osmanlı yönetimine İsa Koca ve yanındakilerin ortadan kaldırılması gerektiğini, çünkü kış aylarında Turla Suyu’nun donduğu zaman hem Akkirman’a hem de Boğdan’a büyük zarar vereceklerini belirtmiştir. Osmanlı yönetimi Akkirman
Beyi’nin görüşünü uygun görmüş ve Silistre Beyi Cafer Bey, Vidin Beyi Mehmed Bey ve Niğbolu Alaybeyleri bu tenkil ile görevlendirilmiştir. Osmanlı yöneticileri sorunun sessizce ve devletin onuruna zarar verilmeden sona erdirilmesini istemiştir.

1565 yılında saldırıların devam ettiğini görmekteyiz. Lehistan Kralı şikayeti üzerine Kanuni Sultan Süleyman’ın oğlu Sultan Selim’in Akkirman Sancak Beyi Hasan’a gönderdiği cevaptan anlaşıldığına göre Lehistan Krallığı saldırılar için Akkirman Tatarları’nı suçlamaktadır. Bu saldırılarda liderliği İsa Koca, Saad Hoca, Kayaş, Alakaş ve İskender-Hocaoğlu’nun yaptığını söylemektedir, yine Lehistan Krallığı’na göre Lehistan arazisine bu olaydan önce üç saldırı gerçekleşmiştir.

1567 ve 1568 yılında İsa Hoca, İskender Hocaoğlu, Resul Hoca, Saad Hoca, Kayaş ve Alakaş’ın ismi bir kez daha belgelere Lehistan’a yapılan saldırılar nedeniyle geçmektedir. Akkirman Tatarları’nın Lehistan arazisine saldırılarının devam ettiği görülmektedir.

1570 yılında Akkirman Tatar Ağalarından Musay ve Kırım Tatarları’ndan Tusay 200 Tatar ile Lehistan’a tâbi köyleri vurmuşlar ve aldıkları esirler ile geri dönerlerken Cankirman sahrasında Akkirman Sancak Beyi Hızır ile karşı karşıya gelmişlerdir. Hızır Bey Tatarların ellerindeki iki Kazak esiri alarak serbest bırakmıştır. Bu olaya sinirlenen Musay ve Tusay liderliğindeki Tatarlar Cankirman kalesinden iki kişiyi esir etmişler ve kurtarmalık bahası verilmeyince serbest bırakmayacaklarını belirtmişlerdir. Bu olaydan bir müddet sonra yine aynı grup Cankirman kalesi varoşunu basmışlar halktan birçok kimseyi yaralamışlar, halkı
kaleye sığınmak zorunda bırakmışlardır. Hisar halkı ve askerler bunun üzerine Tatarlara müdahale etmiş ve Tatarlar kale halkının iki yüz miktarı atını çalarak kaçmışlardır. Cankirman kalesi Beşlü Ağası kaçakların peşine düşmüş meydana gelen çatışmada Beşlü Ağası Tatarlar tarafından öldürülürken, Kırım Tatarları’nın
lideri olan Tusay yakalanmış ve Bender kalesine hapsedilmiştir. Osmanlı yönetimi “…Tatar tâifesinin size tâbi olması gerekdir…” ifadesi ile Devlet Giray Hana gönderdiği name-i hümâyûnda barış içinde olunan bir devlete yapılan bu saldırının nedenini sormuş ve kale halkının yağmalanan akçelerinin ve mallarının iadesi ile
saldırıyı gerçekleştirenlerin cezalandırılmasını istemiştir.
Kırım Hanı Devlet Giray Han ise Hanev, Çerkeskirman, Braslav gibi şehirlerden gelen Kazakların Özi havalisindeki Tatarlara saldırı nedeniyle Musay ve Tusay Ağaların Lehistan arazisine saldırdığını ve daha sonraki gelişmelerde Kazak Ağaları’nın haklı olduğunu söylerek Kazak Ağalarının serbest bırakılması gerektiğini belirtmiş, Osmanlı yönetimide Bender Beyine emr-i şerif gönderildiğini ve Tusay’ın Kırım Hanının adamlarına teslim edileceğini bildirmiştir.
1570 yılında yine Akkirman Tatarlarından Bakay Mirza Eylül ayı içerisinde Berek ile Tora nehirleri arasındaki bölgeyi vurmuştur.
H. 20 Şevval 978/ M. 17 Mart 1571 tarihinde Bender i Akkirman Beyine gönderilen bir emirde Akkirman Tatarları’nın Boğdan’a tâbi Seruka nam kasaba halkından 22 kişiyi Turla’nın öte yakasında bulunan değirmenlerine ve hayvanlarının yanına giderken esir aldıklarını Boğdan Voyvodası’nın bildirdiği ifade edildikten sonra bu esir alınan kişilerin serbest bırakılmasını sağlanması emredilmiştir. Beyin subaşısı bu kişilerden on iki tanesi Tatarlar’ın ellerinden almış ve hapse koymuştur, Osmanlı yönetimi Akkirman Beyinden bu oniki Boğdanlı’nın kurtarılmasını istemiştir.

H. 27 Ramazan 979/ M. 12 Şubat 1572 tarihinde Akkirman Tatarları’ndan İsa Koca’yı bu kez de Boğdan Voyvodalığındaki karışıklıklar ve Leh asilzadelerinden Albert Laski’nin Boğdan işlerine müdahalesi nedeni ile görürüz. Bu hükümde Akkirman Beyi’ne İsa Koca’nın yirmi bin Tatar asker ile Özi sahrasında hazır
bulunacağı bildirilmiştir. Bununla beraber daha sonraki bir mühimme kaydından anlaşıldığına göre yirmi bin askerle hazır olan kişinin Devlet Giray Han’ın oğlu Mehmed Giray olduğu görülmektedir. İsa Koca bölgeyi yakından tanıdığı için kendisine bağlı kuvvetler ile Mehmed Giray’a rehberlik etmekle görevlendirilmiş
olmalıdır.

H. 6 Rebiülahir 980/ M. 16 Ağustos 1572 tarihinde Lehistan Kralının İstanbul’a gelen elçisi Akkirman Tatarları’ndan Bakay ile İsa Koca’nın Lehistan’a ait bölgeye saldırdıklarını ve çok sayıda esir ve hayvan aldıklarını belirtmiştir. Osmanlı yönetimi Bender Beyi’nden alınan esirlerin ve malların iade edilmesini sağlamasını emretmiştir. Osmanlı Devleti ile Lehistan arasındaki barışın bozulmamasına dikkat
edilmesi istenmiştir.

H. 3 Rebiülahir 981/ M. 2 Ağustos 1573 tarihinde Akkirman nevahisinde sakin Tatar Ağalarından Şerefullahverdi Boğdan arazisine girerek on sekiz Boğdanlı’yı esir etmiştir. Boğdanlılar bunun üzerine Şerefullahverdi’nin peşine düşmüş ve Tatar Ağalarına ait 730 baş ata el koymuşlardır. Takip edilen Şerefullahverdi Akkirman kalesinde Azep Ağası olan Pir Ahmed’e sığınmıştır. Akkirman Beyi bu saldırıyı gerçekleştiren Tatarlardan bir kısmını Akkirman Kadısı’nın onayı ile tutuklatmıştır. Bunun üzerine Pir Ahmed’in kardeşi ve Şerefullahverdi’nin kışkırtmaları ile harekete geçen yirmi kadar Tatar bu tutuklanan kişileri silah zoruyla kurtarmışlardır.

Boğdanlılar’ın Şerefullahverdi’nin saldırısına karşılık olarak gerçekleştirdikleri baskının H. 15 Muharrem 981/ M. 17 Mayıs 1573 tarihinde gerçekleştiği görülmektedir. Boğdanlılar’ın yüz altmış kişi ile saldırdıkları ve Tatar
Ağaları ile Kazak taifesine ait at sürülerinin çobanları olan otuz dört Tatarı öldürdüklerini görmekteyiz. Saldırıyı gerçekleştirdikten sonra Boğdanlılar Orhay’a çekilmişlerdir. Osmanlı yönetimi Boğdan Voyvodası’ndan saldırganları cezalandırmasını istemiştir.

Bu saldırı Boğdan Voyvodası İoan ile Osmanlı yönetiminin ilişkilerinin gerginleşmesi ve İoan’nın isyan sürecinin başlangıç noktasında yer almaktadır. Kırım Hanı Devlet Giray Han’a yazılan name-i hümâyûnda Akkirman Tatarları’na yapılan saldırının sonuçlarının telafi edilmemesi nedeniyle Boğdan Voyvodası İoan’ın görevden alındığı ve voyvodalığın Eflak Voyvodası Aleksandr’ın kardeşi Petre’ye verildiği belirtilmiştir. Petre Voyvoda Boğdan’a vardığında ise İoan’ın açıkça isyan ettiği Devlet Giray Hana bildirilmiş ve isyanı bastırmaya ya bizzat kendisinin gelmesi ya da bir serdar ile asker gönderilmesi emredilmiştir.

İoan Voyvoda’nın isyan sürecinde Akkirman Sancak Beyine sancağına tâbi asker ve Akkirman Tatarları ile isyan eden İoan Voyvoda üzerine gitmesi emredilmiştir. Akkirman Tatarlarının önde gelen reislerinden İsa Koca’ya da İoan Voyvoda’nın isyanı bastırmakla görevlendirildiğine dair bir hüküm gönderilmiştir.
Bu hükümde ister ani bir baskınla, ister İoan Voyvoda’nın iaşesini zorlaştırmakla isterse Akkirman Beyi ile birlikte doğrudan İoan’la savaşmak şeklinde yardımcı olabileceği bunun kendi tercihine bağlı olduğu bildirilmiştir. Bu isyanın bastırılma sürecine İsa Koca’nın yanı sıra Akkirman’da bulunan Tatar Ağalarından Bakay, Kazak Mehmed, Yusuf Bahadır ve Kurdeşen Ağa’nın da katıldığını görmekteyiz.

1576’da Akkirman Tatarları’nın Moskova Çarlığı arazisinden Novgorod-Severski arazisine saldırdığı görülmektedir.
H. Safer 985/ M. Nisan-Mayıs 1577’de Kırım Hanı Devlet Giray’ın ölümünden sonra çıkan karışıklıklar döneminde Mehmed Giray’ın iki oğlu Akkirman’a gelmişler ve aniden Akkirman Tatarları ile birlikte Lehistan arazisine saldırmışlardır. Bu saldırıda çok sayıda esir ve ganimet elde edilmiştir. Osmanlı yönetimi Lehistan Kralı’nın şikâyeti üzerine Kırım Hanına gönderdiği name-i hümâyûnda alınan esirlerin ve malların iadesini istemiştir. Aradaki dostluğun ve barışın bozulmasına izin verilmemesi istenmiştir.

1577 yılında Akkirman Sancak Beyi’ne Akkirman Tatarları’nın Lehistan’a yaptıkları saldırılara engel olması
emredilmiştir. Esirleri gizlice satın aldıkları belirlenen esircilerin ise İstanbul’da kasaplık hizmeti ile cezalandırılması istenmiştir.

1578 yılı başlarında Bender Beyi’nin Bucak havalisinde meskûn olan Tatarların Mehmed Giray Han ve sultanların akını vardır diye iki yüz, üç yüz kişilik bir topluluk oluşturduklarını ve Turla nehrini geçerlerse uğradıkları yerleri yağmalarlar diye İstanbul’u uyardığını görmekteyiz. Merkez Bender Beyi’ne Kırım
Hanı’nın izin verdiği Tatarların başbuğu olan İsa Koca’nın ve Hanın izni olmadan Tatarların bölgeden ayrılmasına izin verilmesin diyerek Bender Beyi’ni cevaplamıştır.

1578 yılı içindeki Bucak bölgesindeki askeri hareketliliğin devam ettiğini görmekteyiz. İsa Koca, Bakay Ağa, Kudas Ağa ve Resergi? Ağaların Mehmed Giray Hanın Moskova’ya seferi vardır diyerek beş-altı bin kişilik bir Tatar topluluğu ile yasak olmasına rağmen Turla nehrini geçmişlerdir. Akkirman Beyi Hüseyin merkeze Turla Nehrini geçen Tatarların Lehistan Krallığı’na bağlı araziyi sefere giderken vuracakları kesindir diyerek İstanbul’daki Osmanlı yöneticilerini uyarmıştır. Osmanlı yönetimi Kırım Hanı Mehmed Giray’a gönderilen nâme-i hümâyûnda Sizden izinsiz böyle yapmaktadırlar diye belirttikten sonra Handan Tatarların akına giderken eski yolları kullanarak gitmelerini ve Lehistan krallığı arazisine zarar vermemelerinin
sağlanmasını emretmiştir.

Bütün bu uyarı ve tedbirlere rağmen Tatarlar Lehistan Krallığı arazisini vurarak çok sayıda esir almışlardır. Esirlerin iadesi için emr-i şerif gönderilmiş, Kırım Hanı Mehmed Giray’da adam yollayarak esirlerin geri alınmasını sağlamaya çalışmıştır. Bender Beyi sorunun Tatar Ağaları vasıtasıyla çözülmesini önermiştir. Osmanlı yönetimi bunu kabul etmiş fakat esirleri iade etmek istemeyen kişilerinde cezalandırılmasını istemiştir.

1578 yılında Bucak bölgesindeki Tatarların artık Bender, Akkirman gibi şehirlerin ve bölgenin savunulmasında vazgeçilmez bir güç haline geldiği bir yıl olmuştur. Boğdan İsyanları sırasında ya da Kazakların kendi başına
gerçekleştirdikleri saldırılarda ilk hedef olan Bender şehrinin Sancak Beyi, Bender’de asker sayısının yetersiz olduğunu ve Bender’in sürekli olarak düşmanın saldırdığı bir sınır bölgesi olduğunu belirttikten sonra İsa Koca, Bakay Ağa, Kudas Ağa gibi Tatar Ağalarına ihtiyaç zamanlarında Bender’e yardıma gitmeleri için emr-i şerif gönderilmesini talep etmiştir

1579 ve 1580 yıllarında da Akkirman Tatarları’nın yine Lehistan arazisine saldırdıklarını ve Lehistan Kralının elçilerinin bu konudaki şikâyetlerini İstanbul’a ilettiklerini görmekteyiz. 1580 yılı içerisinde Boğdan Voyvodası’nın da Tatarların Boğdan sınırında olan kışlaklara yaptıkları saldırılardan dolayı şikâyetçi olduğunu
görmekteyiz.

Lehistan arazisine Bucak havalisindeki Tatarlar tarafından yapılan saldırılar 1581 yılında da devam etmiştir. Üç yüz civarında “Tatar Kazakları”nın gerçekleştirdiği bu saldırının liderleri Hoş Geldi, Receb, Bozay ve Karışdı isimli Tatarlar’dır. Akkirman Sancağı Beyi Mahmud Lehistan’a yaptıkları saldırıdan dönen bu Tatarları engellemeye çalışmışsa da başarılı olamamıştır. Hatta bu Tatarların beyin adamları ile çatışmaya girdikleri için Akkirman Beyi İstanbul’dan saldırganların haklarından gelmek için emir verilmesini istemiştir.

Osmanlı yönetimi her zaman olduğu gibi sorunu öncelikle çatışmaya mahal verilmeden çözülmesini ve saldırıyı gerçekleştiren Tatarların Akkirman kalesine hapsedilmelerini, emre karşı gelirlerse de diğerlerine ibret olacak şekilde ortadan kaldırılmaları emredilmiştir.

1583 ve 1584 yıllarında da Lehistan arazisine yapılan saldırıların devam ettiğini görmekteyiz. Bu saldırılarda Akkirman’a tâbi köylerden beşer, onar kişilik grupların Lehistan’a bağlı köyleri vurup, esir alarak geri döndüklerini görmekteyiz. Doğal olarak bu tip saldırılara cevap olarak Özi Kazakları da harekete geçmekte ve bu süreç bir kısır döngü haline gelerek bölgeye büyük zarar vermektedir. Osmanlı yönetimi bütün çabalarına rağmen bu saldırıları önlemekte yetersiz kalmaktadır.

1588 yılında Lehistan’dan dönen Tatarlar Boğdan Voyvodalığına tâbi köyleri vurmuşlar, halkı esir edip, hayvan sürülerini yağmalamışlardır. Bunun üzerine Osmanlı Hükümeti bölgedeki Tatarların liderleri olan Caneş Ağa, Kudaş Ağa ve İsa Ağa’ya emir göndererek kendilerine tâbi olan Tatarlar’da bulunan esir ve malların iade edilmesini emretmiştir. Bu olayın oldukça büyük çaplı bir saldırı olduğunu Kırım Hanı İslam Giray’ın da bu saldırı nedeni ile görevlendirilmesinden anlamaktayız.( Gülbün-ü Hanan’da Boğdan’a yapılan saldırı İslam Giray devri bahsinde anlatılmasına rağmen tam bir tarih verilmez, bununla birlikte bu konuda verdiğimiz mühimme kaydı 996 Ramazan ayında sonraki döneme ait olmalıdır ki bu da Boğdan’a saldırının 1588 yılının bahar aylarında gerçekleştiğini ortaya koyar; Es Seb’üs Seyyar’da Boğdan’a saldırı olayının Boğdan Voyvodasının yakışıksız hareketleri üzerine bizzat İslam Giray Han tarafından ve padişahın izni alınmadan gerçekleştiği belirtilir. Padişahın bunun üzerine İslam Giray’a aldığı esirleri ve malları iade et diye hat-ı hümâyûn gönderildiği belirtilmiştir, Es Seb’üs Seyyar, vr.55a-55b. Gülbün-ü Hanan’da belirtilen görüş bu açıdan daha mantıklı olup mühimme hükümleri ile de uyuşmaktadır; Howorth ise Hammer’in Kırım tarihi hakkındaki eserine dayanarak daha farklı bir anlatım izlemiştir, O her iki olayı da zikreder, O’na göre önce Nogaylar Besarabya ve Boğdan’ı vurmuşlar, sonra Kırım Hanı İslam Giray yağmalanan malların iadesi ile görevlendirilmiştir sonra Boğdan Voyvodasının münasebetsiz hareketleri yüzünden bu kez de Hanı Boğdan’ı vurmuş olarak göstermiştir, Howorth)

1592 yılında Akkirman’da sakin “Kazak Tatarlarının” lideri olan Caneş Ağa ve birlikte olduğu Tatar Ağaları bir kez daha Lehistan ile Osmanlı Devleti arasında mevcut olan anlaşmaları ihlal ederek Lehistan Krallığı arazisini vurarak çok esir ve ganimet alarak geri dönmüşlerdir. Osmanlı yönetimi Akkirman Beyinden saldırıyı gerçekleştiren Caneş Ağa ve diğer Tatar Ağalarının İstanbul’a gönderilmesini istemiştir.

1593-1600 yılları arasında Bucak havalisinde sakin Tatarların faaliyetleri hakkında doğrudan bir kayıt bulunmamakla birlikte Eflak ve Boğdan’ın isyanları ile Kazak saldırılarına karşı bölgedeki önemli Osmanlı güçlerinden olduklarını ve sürekli olarak çatışma içinde olduklarını ifade etmek doğru olacaktır.

10. 1500-1600 YILLARI ARASINDA BUCAK NOGAYLARI’NA GENEL BAKIŞ

2012-01-31T12:06:00.000+02:00

10. 1500-1600 YILLARI ARASINDA BUCAK TATARLARI’NA GENEL BAKIŞ

1500-1600 yılları arasında Bucak bölgesindeki Tatarların nüfusu hakkında tahrir defterlerine dayalı olarak nüfus verilerini ifade etmiştik. Tahrir defterlerine göre bölgedeki Tatarların sayısını 10976 kişilik bir nüfus içerisinde 2664 olarak tespit etmiştik. Tahrir defterlerinin verilerini yorumlarken ifade ettiğimiz gibi bu
rakamlar oldukça eksiktir; mühimme kayıtlarındaki “ahali-i vilâyetin ekserisi Tatar olmakla şer’i şerife adem-i inkıyâdları olmağla inâd ve muhalefetleri daima ziyâde olmakdan hali değildir” ifadesi bu durumu teyit etmektedir.

Buradaki ifade Akkirman için kullanılmıştır. Akkirman’ın toplam nüfusu tahrir defterlerine göre 8790 kişi olup bunun 7920’si Müslüman’dır gene yukarıdaki belgedeki ifadeyi baz alırsak Akkirman’da yaşayan Tatar nüfusunun en az 3900 civarında olması gerekir ki ortalama bir rakam olarak dört bin rakamı Akkirman
Tatarları’nın sayısını yaklaşık olarak vermektedir. Tahrir defterlerinden bizim Akkirman için tespit ettiğimiz rakam ise 2324 kişidir. Tahrir defterlerinin verilerini ifade ederken Tatar kökenli olduğunu düşündüğümüz çok sayıda isimde Tatar olduğuna dair bir ifadenin bulunmadığını belirtmiştik, bu ifade görüşümüzün doğru
olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu konudaki diğer bir kayıtta 1578 yılında Bucak havalisinin önde gelen Tatar Ağalarından İsa Koca, Bakay Ağa, Kudas Ağa ve Resergi? Ağaların Mehmed Giray Hanın Moskova’ya seferi vardır diyerek beş-altı bin kişilik bir Tatar topluluğu Turla nehrini geçtiklerine dair bir kayıt bulunmaktadır. Bu tip genel saldırılara
Dobruca’da bulunan Tatarların katılımı sıklıkla görülen bir olaydır. Her mücerredin savaşabilecek bekâr erkek olduğunu göz önünde tutarsak ve Akkirman’da Müslüman 532 mücerred bulunduğunu ve bunların mühimme kaydında belirtildiği üzere yarısının tatar olduğunu düşünürsek 270 civarında asker çıkacağını ve toplam hane sayısının yarısı olan 792 hanenin her birinden bir savaşçı çıktığını düşünürsek Akkirman’da bulunan ve savaşa katılabilecek tatar sayısının yaklaşık olarak 1000 kişi civarında olması gerekir. Kili’de ise 66 Tatar hanesi ve 10 mücerred bulunduğunu görmekteyiz ki Kili’den de 80 civarında savaşabilecek tatar çıkar ki toplamda Bucak bölgesinden Tatar defterlerine göre yaklaşık 1100 civarında savaşçı çıktığı söylenebilir.

1578 yılı için bahsettiğimiz kayıtta ise beş, altı bin kişilik bir Tatarın Turla’yı geçtiği belirtiliyor. Biz bunu beş bin kişi kabul edersek Bucak havalisindeki 1100 civarındaki Tatarı düşürürsek geriye en azından 3500 kişilik bir açık kalmaktadır. Bu durumda Dobruca’dan katılan Tatar sayısı ne olduğunun tespiti önemlidir.

Lazaro Soranzo onaltıncı yüzyılın sonunda çoğu Dobruca’dan olmak üzere 2000 civarında cebelü Tatarın bulunduğunu belirtmektedir. Bu rakamı Bucak havalisinden gelen Tatarlarla topladığımızda 3000’ini aşkın bir rakam çıkmaktadır ki toplam rakama da uygundur.

Bucak havalisindeki Tatar varlığı hakkındaki diğer bir sorun da Tatarların hepsinin yerleşik hayata geçip geçmediği konusunda düğümlenmektedir. Tahrir defterlerinde bu konuda bir bilgiye rastlamadık bununla birlikte mühimme defterlerine yansıyan bir hüküm dönemsel olarak Akkirman havalisine gelen Tatar varlığı konusunda ipuçları taşımaktadır. Bu kayıtta “…dört beş yüz evlü tatar sebeb-i maaş? için Akkirman taraflarına giderken Leh tâifesi cümlesin esir idüp…” ifadesi geçmektedir. Bu hükmün tarihi H. 20 Rebiülahir 978/ M. 21 Eylül 1570’dir.

Bu tarih genel olarak konar-göçerlerin yaylaktan kışlağa harekete geçtikleri döneme denk gelmektedir. Bu da belirtilen Tatarların kış aylarını Akkirman çevresinde geçirdiğini göstermektedir. Bu Tatarların sayısı ise 2000 ila 2500 kişi civarında olmalıdır. Çünkü 400-500 evlü kullanılmıştır. Burada evle kastedilenin çadır olduğu
açıktır. Bir çadır halkını 4 kişi kabul edersek en azından 2000 kişilik bir Tatarın kış aylarında Tatar nüfusuna ilave edilmesi gerektiği ortadadır.
Burada diğer bir sıkıntı bu Tatarların kesin bir yerleşim için mi yoksa konar-göçerliğin gereği olan mevsimlik bir hareket çerçevesinde mi geldikleri noktasındadır. İkinci ihtimal daha geçerli gibi görünmektedir.

Bu konuda belirtmemiz gereken diğer bir nokta da Bucak bölgesinin hemen üzerinde yer alan Cankirman (Özi) sahrasında Yorman Kazakları adı verilen bir göçebe Tatar topluluğunun faaliyet gösterip, gelip geçenleri rahatsız etmesidir.
Belgede Yorman olarak geçen Tatarlar daha sonraki kayıtlarda da Çöplüce civarında gördüğümüz Yurtman Tatarlarıdır. Yurtman Tatarları örneği konar-göçer hayat sürdüren Tatarların Bucak bölgesinde de bulunabileceğine güzel bir örnektir.(1600’lı yıllarda Yurtman Tatarları Hacı Tarhan civarında görülmektedirler, Cankirman civarındakiler Hacı Tarhan’daki Yurtman Tatarlarının bir kolu olmalılardır. Bununla birlikte bu kesin değildir, İskhakov, Yurt Tatarları olarak ifade ettiği bir Tatar topluluğunun Hacı Tarhan civarında bulunduğu ve Nogay kökenli olduğu şeklinde iddialar bulunduğunu bununla birlikte Yurt Tatarları içinde farklı Tatar gruplarının da olduğunu belirtir)
(H. 13 Şevval 1036/ M. 27 Haziran 1627 tarihinde Yurtman Tatarları’nın Kırım’dan gelerek Kilitarafına yerleştiklerine dair bir kayıt bulunmaktadır)(Not: Tezde geçen bu gibi örnekler kayıtlarda kırım tatarı olarak geçen grupların aslında kırımdan gelen Nogay kökenli gruplar olduğunu/olabileceğini göstermektedir)

Bu son iki belgenin ışığında 1600’den önce Bucak havalisinde yerleşik Tatar nüfusun yanı sıra konar-göçer Tatarların da bölgede bulunduğu kesinleşmektedir.
Sonuç olarak, tahrir defterlerine yansıyan nüfus verilerinin ışığında Bucak bölgesinden sürekli olarak ikamet eden en azından 4000-5000 Tatarın bulunduğunu ve yine en az 2000 civarında da konar-göçer olarak bölgede bulunanları da bu sayıya eklersek Bucak bölgesinde toplam olarak 60000 civarında Tatarın bulunduğu ortaya çıkacaktır.( Tahrir defterlerine dayalı olarak verdiğimiz nüfus rakamları ve Bucak bölgesindeki Tatar nüfusu hakkındaki bu değerlendirmemizin Dariusz Kolodziejczyk’in Osmanlı Devleti’nin Bucak’taki Karadeniz sahiline yerleştirecek nüfus bulamadığı şeklindeki ifadesine de cevap vermektedir, Osmanlı Devleti’nin bölgede kolonizasyon için bulduğu demografik tabanı Tatarlar oluşturmuştur fakat Tatarların hayat tarzı sahilden ziyade step bölgesine uygun olduğu için Tatar nüfus daha ziyade step bölgesine yerleşmiştir. Tahrir defterlerindeki Müslüman nüfus ile gayr-i Müslim nüfus hakkındaki veriler bunu ortaya koymaktadır)

Bucak bölgesindeki Tatarlarla ilgili diğer bir noktada özellikle 1559-1560 göçleri sırasında başta Akkirman çevresi olmak üzere bölgeye yerleşenlerin çoğunluğunun Nogay olarak kabul edilmesidir.

Berındei ve Öztürk’ün bu konuyla ilgili çalışmalarındaki ifadeler bu yöndedir. Bununla birlikte, her iki yazarın da çalışmalarında belirttiği gibi belgelerde göçle bölgeye gelenler için kullanılan ifade daha önce de vurguladığımız gibi “Kırım ve Nogay Tatarı” ifadesidir. Bir grubun diğerine üstünlüğüne işaret eden bir nokta yoktur.

İkinci problem ise Nogay ve Kırım Tatarı’nın birbirinden nasıl ayrılacağı noktasında düğümlenmektedir. Nogay Ordası ile Kırım Hanlığı’nın etnik temeli Altın Orda Devleti’nin mirasıdır. Bunun yanı sıra Nogay isminin ilk defa ortaya çıktığı 1500’lerin başında Kırım Hanlığı bünyesine iltihak ettiğini gördüğümüz Mangıt kabilesinin bir bölümünü burada diğer kitleden nasıl ayrılacağı ise bu konuda daha küçük bir örnektir( Önde gelen Mangıtlardan Timur bin Mansur’ın Kırım’a sığınması 1486 ya da 1487 yılındadır. Bu nedenle Trepavlov, 15. yüzyılın sonu ve 16. yüzyılın başında artık Kırım’da Mangıt Ulusu’nun etkili bir şekilde varlığını ortaya koyduğunu belirtir, Kırım tarihinde Mangıt ve Mansur isimlerinin birbirinin yerine kullanıldığı görülmektedir, Novoselskiy’e göre Mansurlar Mangıt kabilesini idare eden mirzalardır. Bu nedenle Mansurlar Bey ünvanını alınca Mangıt Beyi olarak adlandırılmıştır, Bu konuda daha genel bir bakış açısıyla bakarsak Türk devletlerinde etnik tabanın aynı kalırken siyasi hakimiyete sahip olan gruba göre etnik tabanın adlandırıldığı ifade edilmiştir, bizim örneğimizdeki Nogay Ordası ve Kırım Hanlığı, Kazan Hanlığı gibi isimler siyasi isimlendirmelerdir, toplumsal taban aynıdır )

Osmanlı belgelerinde ise bölge hakkında çok değerli bilgiler verdiğini gördüğümüz tahrir defterlerinde ise Nogay ismi bir kez “Nogay Tatar” şeklinde şahıs adı olarak bir kez de “karye-i Kara Nogay” şeklinde köy ismi olarak iki kez geçmektedir. Eğer Nogay unsurunun baskın bir niteliği olsa idi 1550-1600 yılları arasındaki kayıtlarda ya kabile isimlerinin ya da Nogay isminin daha çok geçmesi gerekirdi. 1600 sonrası döneme baktığımızda 1640’lı yıllardan sonra bölgeye gelen ve Nogay federasyonundan ayrıldığını gördüğümüz Ormembet ve Orakoğlu kabilelerinin ismi bölgeye geldikten sonra hep zikredilmiş hatta Bucak Nogayları
ifadesi yaygınlık kazanmıştır ki buna üçüncü bölümde değineceğiz.

1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesindeki Tatarların faaliyetlerini belirtirken kullandığımız belgelerde ise bölgedeki Tatarlar için büyük çoğunlukla “Akkirman Tatarları” bazen de “Akkirman Kazakları” ifadeleri kullanılmıştır ve tahrir defterlerindeki veriler de bu ifadeleri desteklemektedir.

Genel olarak belgelerde Kazak ve Akkirman Tatarı ifadesinin kullanılması ve kabile isimlerinin geçmemesi Bucak bölgesine gelenlerin küçük nüfuslar halinde geldiğini ve Kırım Hanlığı ile Nogay Ordası’na bağlı bozkırdaki topluluklardan oluştuğunu ortaya koymaktadır. (Not: Tezde yazılanlar gözönünde bulundurulduğunda Bucak bölgesinin step olduğu düşünülürse buraya yerleşecek halkın steplerde yaşamını sürdürebilecek gruplar olmalıdır, Bunlar Nogay Ordasından yeni ayrılmış Nogay grupları olabileceği gibi daha önce Kırım hanlığı bünyesine katılmış Kırım hanlığı bünyesindeki Nogay gruplarıda olabilirler)

Kazak ifadesi de bu durumu en güzel şekliyle belirtir. Kazaklık teriminin askeri boyutu ve bölgedeki Tatarların belirttiğimiz faaliyetleri ise Akkirman merkezli olarak Bucak bölgesinde Türk Kazaklığının Ukrayna’da ortaya çıkan ve Lehistan’a bağlı olarak hareket eden Ukrayna Kazaklığı’na Osmanlı Devleti’nin cevabı olarak geliştiğini göstermektedir. Bucak bölgesine ve yakın çevresine yapılan saldırılar ile Akkirman merkezli olmak üzere Bucak bölgesindeki Tatarların faaliyetlerini kronolojik olarak iki tarafı da gözönünde tutarak baktığımızda Kazak ve Leh saldırılarının artışına paralel olarak Tatar faaliyetlerinin de belirginleştiğini görürüz.

1593-1600 arasında Eflak, Erdel ve Boğdan İsyanı’nın bütün gücüyle hissedildiği dönemde Bucak bölgesindeki Tatarların faaliyetleri ile ilgili kayıtların bulunmayışı ise bu dönemde Kırım Hanı Gazi Giray’ın bu bölgede faaliyette bulunması ile ilgilidir. Bölgedeki Tatarlar Gazi Giray’ın kuvvetlerine iltihak ettikleri için kayıtlarda müstakil olarak yer bulamamış olmalıdırlar.

Akkirman Kazakları ifadesinin II. Bayezid Devri’nden beri kullanıldığı ve liderliğini Kırım Hanzadelerinden Mamışık ve Tevekkel-Ulan’ın yaptığı bu Kazakların özellikle Polonya’ya büyük zarar verdiğini belirtmiştik.

Akkirman Kazaklarının, Dobruca ve Kili’deki Tatarlarla birlikte faaliyetlerinin Kanuni döneminde Polonyalıları oldukça rahatsız etmeye başladığını ve Polonyalıların Osmanlı Devleti nezdinde şikâyetlerde bulunduğunu görmekteyiz.

Akkirman Tatarları’nın ilk büyük lideri olan İsa Koca’nın ortaya çıkışı Bucak bölgesine doğru 1559-1560 yıllarında gerçekleşen büyük göç dalgasının akabindedir.
1565 yılında İsa Koca Lehistan’a yapılan saldırı nedeniyle kayıtlara geçer. Bu saldırıda liderliği İsa Koca’nın yanısıra Saad Hoca, Kıyaş, Alakaş ve İskender-Hocaoğlu yapmıştır.
İsa Koca’nın Lehistan arazisine yaptığı saldırıların yanı sıra Turla Suyu donduktan sonra Boğdan’a zarar verme ihtimalinden ve Akkirman Beyi’ne Lehistan’dan alınan esirleri iade etmek istememesi ve Akkirman’ı yakmakla tehdit etmesinden dolayı ortadan kaldırılması istenmiştir.
İsa Koca 1567 yılının Eylül ayında tekrar kayıtlarda ortaya çıkar. Merkezin isteğine rağmen İsa Koca’nın ortadan kaldırılamadığı Lehistan’a yaptığı saldırılardan dolayı yakalanıp hapsedilmesinin istenmesinden anlaşılmaktadır.
1568 yılında da İsa Koca ve İskender Hocaoğlu ve Sakal Hace hakkında şikâyetler olduğu görülmektedir.
H. 27 Ramazan 979/ M. 12 Şubat 1572 tarihinde İsa Koca’yı bu kez de Boğdan Voyvodalığındaki karışıklıklar ve Leh asilzadelerinden Albert Laski’nin Boğdan işlerine müdahalesi nedeni ile görürüz. İsa Koca Devlet Giray’ın oğlu ile birlikte bu müdahaleyi önlemeye çalışmaktadır.
H. 6 Rebiülahir 980/ M. 16 Ağustos 1572 tarihinde İsa Koca Bakay Ağa ile birlikte Lehistan’ı vurmuştur.

1574 yılında İsa Koca, Bakay Ağa, Yusuf Bahadır, Kurdeşen gibi Akkirman Tatar Ağaları ile birlikte İoan Voyvoda’nın isyanını bastırmakla görevlendirilmiştir.
Burada ilk defa İsa Koca için Akkirman tarafında olan Kazak Ağası diye adlandırılmıştır.

1578 yılında İsa Koca’yı Bakay Ağa, Kudas Ağa, Resergi ? Ağa gibi Tatar Ağaları ile bir kez daha Lehistan Krallığı arazisini vurmaları hadisesiyle kayıtlarda rastlarız.

1588 yılında Lehistan’a yapılan bir saldırıdan dönen Tatar Ağaları içinde zikredilen İsa Ağa İsa Koca olmalıdır ve bu O’nun kayıtlarda son kez geçişidir.

Berindei, mühimme kayıtlarına dayanarak Kırım Hanı Devlet Giray’ın 1574 yılında Koca adlı bir kişi için istediği tımarın büyük ihtimalle İsa Koca için istediğini belirtmektedir. Bu görüşe katılmıyoruz, Berindei’nin bu konuda dayandığı hükümdeki Koca zaten taviçe tımarı sahibidir. Devlet Giray Han savaşta gösterdiği
yararlılıktan dolayı daha yüksek gelir sahibi bir taviçe tımarının Koca’ya verilmesini istemektedir. İsa Koca’nın tahrir defterlerinde de ismi geçmekte ve tımarı olduğuna dair herhangi bir kayıt bulunmamaktadır, diğer Tatar Ağaları için de bu durum geçerlidir.

İsa Koca’nın yanı sıra belgelerde ismi geçen başlıca Tatar Ağaları Bakay Ağa, İskender Hocaoğlu, Resul Hoca, Kayaş, Alakaş, Musay Ağa, Şerefullahverdi Ağa, Kazak Mehmed, Yusuf Bahadır, Kurdeşen Ağa, Resergi Ağa, Hoş Geldi, Receb, Bozay ve Caneş Ağa’dır. İsa Koca ve Caneş Ağa’nın ismiyle tahrir defterlerinde köyler bulunmasına rağmen diğerlerinin ismini taşıyan köylere ratlanılmamıştır.

Caneş Ağa Akkirman havalisindeki Kazak Tatarı olarak ifade edilen grubun İsa Koca’dan sonraki lideridir. Bu konuda 1592 yılına ait bir mühimme hükmünde Caneş Ağa için Akkirman Beyine gönderilen hükümde “Taht-ı livânızda sakin olan Kazak Tatarının başubuğu olan Caneş Ağa” ifadesi kullanılmıştır.

1594 yılında Gazi Giray Yanık Seferi’ne giderken Lehistan arazisinde Kırım ordusuna kılavuzluk yaparken gördüğümüz Caneş Ağa bizce Akkirman Kazakları’nın Ağası Caneş Ağa ile aynı kişidir. Lehistan arazisine sık sık Akkirman’dan saldırılar yapan birinin Lehistan arazisinde rehberlik yapması çok doğaldır. Caneş Ağa Papa Kalesi fethi sırasında İdris Paşa’nın yanında vefat etmiştir.
Caneş Ağa’ya Tatar askerinin rehberlik yeteneğinden dolayı keramet sahibi bir veli olarak görmeleri de ilgi çekicidir

Akkirman Tatarları’nın İsa Koca, Musay Ağa gibi Tatar Ağaları liderliğinde devlete büyük sorunlar çıkarmalarına rağmen ortadan kaldırılmamalarının nedeni daha önce belirttiğimiz gibi Lehistan Kazaklarının saldırılarına aynı şekilde cevap verebilmeleridir.

Buradaki diğer bir sorun ise bu görevi Osmanlı ordusunun hafif süvari sınıfı olan akıncıların bu bölgede neden yapamadığı konusunda düğümlenmektedir.( H. 2 Rebiülevvel 975/ M. 6 Eylül 1567. Burada Akkirman Beyi’nin İstanbul’a mektup gönderip kendi livasında bulunan dört yüz elli akıncının bir bölümünün Akkirman’ı terkettiğini, bir bölümünün ise öldüğü bildirip acilen Akkirman’a akıncı gönderilmesini istemektedir; 1574 yılındaki bu hükümde Akkirman çevresindeki dört yüz elli nefer akıncının dağılması hakkındadır, eksik akıncıların oğullarından ve akrabalarından toplanılması hakkındadır; Bender Beyi’nin kasaba ve köy halkından akıncı toplama teklifi merkezin onayını almamıştır, 1584 yılında Akkirman zeameti akıncısıyla Bender’e iltihak edilmiştir, 1605 yılına gelindiğinde Silistre Beyi’nin İstanbul’a verdiği bilgilerden anlaşılmaktadır ki Silistre livasındaki Akıncıların bir kısmının kendilerini cebeci, topçu, hisar eri, şahinci, doğancı ve seyyid olarak göstererek Akıncılık hizmetinden kaçtıkları görülmektedir, bu Akıncıların etkinliğin ve gücünün çözülüşünün bölgedeki son aşaması olarak görülmektedir)

Osmanlı kayıtlarında Akkirman’da bulunan akıncıların sayısı ve kötü durumda oldukları belirtilmiştir.
Akıncılar tımar sahibi ve masraflı kuvvetler iken Tatarların devlete böyle bir masrafları yoktur.
Masrafları olmadığı gibi bulundukları bölgede tarımsal üretimin artmasına da katkıda bulunmaktadırlar.
Ayrıca devlet Akıncıların gerçekleştirdiği bir saldırıda sorumluluğu üstüne almak zorundayken Tatarların gerçekleştirdiği bir saldırıda sorumluluktan kaçmak daha kolaydır.
İşte bütün bu nedenler, Kazak saldırılarına cevap verme ihtiyacı, Boğdan ve Eflak voyvodalarına duyulan güvensizliklerle biraya gelince Bucak havalisindeki Tatar varlığının askeri niteliği güçlenmeye başlamış ve devlet de bunu istemese de desteklemek zorunda kalmıştır.

Sonuçta, Kanuni’nin 1538 yılındaki Boğdan Seferi’nden sonra Bucak havalisinin tamamının kontrol altına alınmasına paralel olarak Deşt-i Kıpçak’taki siyasi, ekonomik, sosyal nedenlerle özellikle 1559-1560’dan sonra gerçekleşen göçlerle Bucak havalisinde Akkirman merkezli askeri ve demografik açıdan etkin bir
Tatar varlığı ortaya çıkmıştır. Bu süreç aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin Balkanlar ve Rumeli’ndeki kolonizasyon sürecinin de başarılı örneklerinden birini oluşturmuştur.

BUCAK BÖLGESİNE YENİ TATAR GÖÇLERİ VE KANTEMİR MİRZA’NIN BUCAK BÖLGESİNE GELİŞİ

2012-01-29T17:34:00.000+02:00

İKİNCİ BÖLÜM
BUCAK TATARLARI (KANTEMİR ÇAĞI 1600-1637)
1. BUCAK BÖLGESİNE YENİ TATAR GÖÇLERİ VE KANTEMİR MİRZA’NIN BUCAK BÖLGESİNE GELİŞİ

Kantemir Mirza’nın(Kantemir Mirza’nın soykütüğü Edige-Mansur-Timur-Tevekkül-Divey-Arslanay’dan sonra Kantemir Mirza şeklindedir. Trepavlov Nogay Ordası’nın tarihi ile ilgili eserinde Mansuroğlu mirzalarının soy kütüğünü Edige’den Arslanay’a kadar getirir fakat Arslanay’ın çocukları içinde Kantemir Mirza’yı zikretmez.
Abdulgaffar Kırımî’de bulduğumuz bir kayıtda “ ve Edigü’nün Mansur dedikleri oğlunun nesli Eseneyoğlu Ali Bey ve Arslanlarıoğlu Kantemir Paşa evladı” ifadesi bulunmaktadır. Arslanay ve Eseney’in kardeş olduklarını Trepavlov belirtmektedir.
Arslanlarıoğlunun Trepavlov’un verdiği soy kütüğündeki Arslanay olduğu açıktır, böylece Trepavlov’un verdiği bilgiler ile bu kayıt birleştirilince Kantemir Mirza’nın soyunu Edige’ye kadar götürmek mümkün olmaktadır),

Bucak bölgesine 1600’lü yılların başında geldiği kesindir. Bu görüşü destekleyen en net bilgi Lehistan asilzadelerinden Stanislaw Zolkiewski’nin yazışmalarında bulunmaktadır. Zolkiewski 1606 yılının başında Kırım’ın birçok bölgesinde görülen açlık nedeni ile Nogay Tatarları’nın kitleler halinde Akkirman steplerine sızdığını belirtmiştir. Akkirman steplerine yani Bucak havalisine gelen Tatarların büyük çoğunluğunun Mansuroğlu Tatarları’ndan olduğunu ve bunların başında da Diveyoğlu Kantemir Mirza’nın bulunduğunu ifade etmiştir. Kantemir Mirza Bucak havalisine geldikten kısa bir süre sonra 1606 yılı içinde Lehistan arazisine ilk saldırısını gerçekleştir(Münşeâtü’s-Selâtîn’de Lehistan Kralına yazılan bir nâme-i hümâyûn metninde “Kili ve Akkirman semtlerinde temekkün itmiş olan Kantemur Tatarından dahi vilâyetinize teaddi ve tecâvüz olundukda kerrâren ve merrâren zikr olunan Tatarın Kili ve Akkirman semtlerinden kaldırılması sizin tarafınızdan murad olunup cennet mekân Firdevs-i âşiyân vâlid-i macidimiz Sultan Ahmed Han-ı Gazi hazretlerinin zaman-ı şerifinde ve sonralarda bu husûs için mufassal nâmeler ve müstakil adamlar gönderip sa’y ve ikdam eyledüğünüzde…” şeklinde bir ifade bulunmaktadır.
Bu ifadede I. Ahmed zamanında (1603-1617) Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden kaldırılması için
Lehistan Krallığı’ndan birçok kez taleplerin geldiği görülmektedir. Bu talepler Kantemir Mirza’nın
1606’dan sonra Bucak havalisinde bulunduğunu göstermektedir, Feridun Bey, a.g.e, C. 2, s. 426.).

Osmanlı kaynaklarında Kantemir Mirza’nın 1600’lü yılların başında Bucak bölgesine gelişi hakkında doğrudan bilgi veren bir kayda rastlayamadık. Bununla birlikte 1600’lü yılların başında Kırım Hanlığı’ndan kopan Tatar grupların Silistre ve Niğbolu havalisine geldikleri Eflak ve Boğdan’a ait yerleşim yerlerini vurduklarını, bölge halkının mallarını yağmaladıklarını ve esir aldıklarını gösteren kayıtlar bulunmaktadır. Bu gruplar Gazi Giray Han’ın yanından kopan gruplar olarak tasvir
edilmişlerdir. Bu olayla hakkında bilgi veren belgelere göre Silistre ve Niğbolu bölgesine yayılan Tatarların sayısı bir ila üç bin kişi arasındadır.

Görüldüğü üzere bu belgeler Tatarların saldırıları hakkında bilgi vermekte olup Bucak havalisine yerleşip yerleşmedikleri konusunda herhangi bir bilgi vermez. Fakat H. 1. Zilhicce 1016/ M. 18 Mart 1608 tarihli bir belgede Tatarların Bucak bölgesine yerleşimi hakkında net bilgiler verilmektedir. Akkirman ve Bender Beylerbeyi Ahmed Paşa’ya gönderilen bu belgede “Vilâyet-i Kırım ve Nogay
Tatarları Özü ve Turla nâm nehirlerden berü geçüp Akkirman ve Bender ve Kili sahralarında mütemekkin olagelmeyüb ancak Akkirman sahrasında kadîmden birkaç pare karyelerde yerlü Tatar olup ziraât ve hırâset idüp ‘öşr ve resm virüp vilâyet-i Boğdan’a ve gayriye teaddî ve tecavüzleri yoğiken birkaç seneden berü Kırım ve Nogay Tatarları Özü ve Turla suların geçüp beş on bin Tatar Akkirman ve Bender ve Kili sahralarında sakin ve mütevattın olup bir karyeden bir kal’aya tüccar ve aher ayende ü revende mürûr ve ubûra kadir olmadığından gayri Boğdan’a tâbi beş altı günlük yerlerde olan iç karyeleri ihrak ve reayasın ve oğlanların ve kızların esir ve koyun ve sığırların sürüb gâret ve haseretten hali değillerdir. Şöyle ki kadîmi mütemekkin olan Tatardan gayri birkaç seneden berü gelüp mütevattın olan Tatar ve Nogay eşkıyası kaldırılıp kadîmi yerlerine gönderilmezlerse Boğdan vilâyetinin bâkî kalan karyeleri dahi ihrâk ve harap olmak mukarrerdir deyü Boğdan Voyyvodası tarafından i’lam olunmağın bu hususu sen görüp ol makule sonradan gelüp vilâyete
zarar ve teadisi olan Tatar taifesin kaldırılıp kadîmi yerlerine gönderüp teaddilerin def’ ü ref’ itmeğin babında fermân-ı âlişânım sadır olmuştur buyurdum ki, Vusul buldukda ferman-ı celilü’l-kadrim muktezasınca onat vechile mukayyed olup i’lâm olunduğu üzre sonradan vilâyet-i Kırım tarafından gelüp teaddi ve tecavüzü olan Tatar ve Nogay taifesin hüsn-ü vechile kaldırılıp kadîmi yerlerine
gönderüp vilâyet-i dest-i teaddilerinden halas eylemek babında sa’y-ü ihtimam üzre olasın” denilmektedir.( Gazi Giray’ın son yıllarından itibaren Akkirman merkezli Tatar grupların Kazaklarla çatışmaları araştırmacıların dikkatini çekmeye başlamıştır)

Bu belgenin 1608 yılına ait olduğunu düşünürsek belgede kullanılan “birkaç yıldan beri” ifadesi göz önünde tutulduğunda belge Polonya kaynaklarına göre Kantemir Mirza’nın Bucak bölgesine yerleştiğinin söylendiği yılda Bucak bölgesine büyük bir Tatar göçünün yaşadığını teyit etmektedir. Bucak bölgesinin coğrafi uygunluğunun yanı sıra demografik yapısı da bölgenin Tatar göçlerini çekmesinin nedeni olarak görülmelidir. Her ne kadar belgede kadimden birkaç köyleri var denilmekte ise de “Tahrir Defterleri”ne dayalı olarak verdiğimiz bilgiler ve yine kimi “Mühimme Defterleri”ne ait kayıtlar bunun böyle olmadığını açıkça ortaya koymaktadır.

Belgede Bucak bölgesine gelenler Kırım ve Nogay Tatarı olarak tanımlanmışlar ve sayılarının beş ila on bin arasında olduğu belirtilmiştir. Bu yeni gelenler Tatarlar ile birlikte Bucak bölgesinin tam anlamıyla bir Tatar bölgesi haline geldiği görülmektedir. Yine bu belgeden gelen Tatarlar’ın Akkirman ve Kili ve Bender sahralarına yerleştikleri anlaşılmaktadır. Tahrir defterlerine göre birkaç hanelik bir Tatar nüfusa sahip olan Bender bölgesinin kırsal kesimlerinin de bu yeni göçlerle birlikte Tatar yerleşimine sahne olduğu görülmektedir. Bender’in yanı sıra Tatar yerleşim merkezi olarak ortaya çıkan merkezlerden birisi de İsmail Geçidi olmuştur. Tahrir defterlerinde harap edilmiş küçük bir köy olarak gördüğümüz İsmail Geçidi Tatar nüfusun yerleşmesiyle önem kazanmış ve kendi kadısı olan bir yerleşim birimi haline gelmiştir(İsmail Geçidi’nin Tatar yerleşim merkezi haline gelip önem kazanması 1590’lı yıllardan sonra olmuştur, 1592 yılına ait verdiğimiz hüküm İsmail Geçidi’nde Tatar yerleşiminin başlaması ile ilgili ilk hükümlerden birisidir. 1600’lü yılların başındaki Tatar göçünden İsmail Geçidi’nin de etkilendiği kesindir, BOA, MD 69, Sayfa: 222, Hüküm: 443; Bender’in Boğdan sınırına doğru gerçekleşen Tatar yerleşimlerinin 1608’den önce Akkirman ve Bender sancaklarına mutasarrıf olan Ahmed Bey tarafından desteklendiği görmekteyiz. Ahmed Bey yeni kurulan bu yerleşim yerlerine Tatarlar’ın yanı sıra Boğdan reayasının da yerleşimini desteklemiştir,

XVII. yüzyılın başından itibaren Bucak havalisinde Tatar nüfusunun artışı beraberinde bir takım sorunlar da doğurmuştur. Bunlardan ilki belirttiğimiz üzere bölgeye yerleşen Tatarların Osmanlı Devleti’ne tâbi Eflak ve Boğdan’a verdikleri zararlardır( Fakat Bucak bölgesinde Tatar nüfusunun artışından en büyük sıkıntıyı Boğdan yaşayacaktır. Tatar nüfusunun artışına paralel olarak Boğdan Voyvodaları’nın Osmanlı Devleti’ne şikâyetleri de artacaktır. Her iki toplum arasındaki gerginlik Bucak Tatarları’nın bölgeden ayrılmasına kadar devam edecektir,).
İkincisi ise Bucak havalisinden Dobruca’ya kadar olan bölgede asayiş sorununa neden olmalarıdır (Kırım, Bender ve Akkirman havalisinden gelen Tatarların Dobruca ve Babadağ’ındaki Tatar köylerinde toplandığını, bu köy haklarından da destek alarak kimi zaman Eflak, kimi zaman Boğdan’a saldırdığı belirtildikten sonra bu Tatarların liderlerinden olan Koç Ali Mirza’nın 100’den fazla adamıyla Müslüman halka ait malları da yağmaladıklarını belirtmişlerdir. Koç Ali Mirza’nın yanı sıra Nevruz Mehmed Sultan’da bu Tatarların liderleri arasında zikredilmektedir.)

1606 yılına kadar olan dönemde Bucak havalisinde yaşayan Tatarların liderleri olarak “Tatar Ağaları” şeklinde Osmanlı belgelerine yansıyan isimler Halkalı’da sakin Yusuf, Acı Dere’de sakin Kırım Koçoğlu Arslan Gazi, Beğlidere’de sakin Canbek, Eşek Deresi’nde sakin Toyun, Beğlidere’de sakin Seyyid Ali, İsmail’de sakin Deniz Ağa ve Küçük Katırcı’da sakin Yusuf’tur.

Halkalı, Beğlidere, Küçük Katırcı tahrir defterlerinde de Tatarların yaşadığı bölgeler olarak görülmektedir. Bu belgelerden 1560’lı yıllardan sonra bölgede ortaya çıkan İsa Koca, Bakay Ağa, Caneş Ağa gibi Tatar Ağalarının haleflerinin bulunduğunu ve bölgedeki Tatar askeri gücünü temsil ettiklerini görürüz.

Öyle ki Osmanlı Devleti 1560’larda bölgeye yerleşenlerin askeri açıdan liderliğini yapanlarla yeni gelenlerin liderlerini ayırmak ihtiyacı hissetmiş ve Akkirman Beyi’ne gönderdiği bir hükümde “Akkirman Beyine ve yerlü Tatar Ağalarına hüküm ki” ifadesini kullanmak zorunda kalmıştır. Bu döneme ait belgelerde zikredilen liderler arasında Kantemir Mirza bulunmamaktadır.
Osmanlı Devleti de Boğdan ve Eflak Voyvodaları ile bölgedeki yöneticilerin haber verdiği bu sıkıntılar üzerine harekete geçmiştir. Osmanlı Devleti’nin bu konudaki ilk çözümü Bucak havalisine sonradan geldiklerini belirttiği Tatar grupların yeniden Kırım’a gönderilmesin sağlanması şeklinde olmuştur. Yukarıda metnini verdiğimiz belgede bu ifade edilmektedir. Beş ila on bin arasında bir nüfusun geri
gönderilmesinin oldukça büyük çaplı bir olay olduğu ortadadır. Bu nedenle Tatar mirzalarından Mehmed Ağa’ya seferle görevlendirilenleri sefere, seferle yükümlü olmayanları ise Kırım’a geri götürmesi emredilmiştir. Gazi Giray Han’da Mehmed Ağa’nın yanı sıra Sefer Giray Sultanı da bu işler görevlendirmiştir.

Belgenin muhtevasından hükmün yazıldığı sırada Sefer Giray’ınAkkirman havalisinde bulunduğu ve Tatarları Kırım’a geri götürmeye çalıştığını görmekteyiz. Muhtemelen Gazi Giray’ın ölümü, arkasından varisi Tohtamış Giray’ın öldürülmesi ve Selamet Giray’ın tahta çıkışı sürecinde meydana gelen karışıklıklar dolayısıyla Bucak havalisinden Tatarların geri götürülme teşebbüsü sonuçsuz kalmıştır.
Bununla birlikte Kırım Hanlığı’nda otoritenin yeniden tesis edilmesinden sonra Tatarları Bucak havalisinden Kırım’a geri götürmek için faaliyetler tekrar başlamıştır. H. 19 Muharrem 1018/ M. 24 Nisan 1609 tarihinde Kırım Hanı’na yazılan bir name-i hümâyûnda Sefer Giray’dan sonra Şahin Giray’ında Bucak havalisine geldiğini görmekteyiz. Şahin Giray bölgeye geldikten kısa bir süre sonra
bölgedeki Tatarları toplayarak Özi nehrine kadar götürmüştür. Fakat belgeye göre bilinmeyen bir sebeple Şahin Giray Tatarları Özi nehrinden geçirmemiş ve Tatarlar Kili, Akkirman ve İsmail Geçidi havalisine geri dönmüşlerdir. Osmanlı yönetimi Kırım Hanı Selamet Giray’dan Tatarların hemen “Nogay” içindeki yurtlarına geri götürülmesi için harekete geçilmesini emretmiştir362. Belgede Şahin Giray’ın Tatarları Özi’den geri döndürmesinin sebebinin bilinmediğini ifade etmektedir. Öyle
görünmektedir ki buna Mehmed ve Şahin Giray’lara karşı Selamet Giray Han’ın harekete geçişi neden olmuştur. Bir müddet sonra durum açık bir isyana dönüşecektir.

1609 yılının Eylül ayının başlarında Tatarları Kırım’a geri götürmek için yeniden harekete geçilmiştir. Silistre sancağına mutasarrıf olan Ali Paşa’ya, Akkirman ve Bender sancaklarında vaki olan kadılara ve bölgedeki Tatar Mirzalarına bu konuda hükümler gönderilmiştir. Merkez ise Dergâh-ı Mualla Kapucubaşıları’ndan Davud’u geri gönderilme işine nezaret etmesi için görevlendirmiştir. Tatarların Özi nehrine kadar götürülmesi Özi nehrini geçmeleri için kadırga ve şaykalar vasıtasıyla Kırım tarafına geçirilmesine karar verilmiştir.
Bucak havalisinde bulunan Tatarların başlarında bulunan mirzalar ise Kırım Koca, Allahverdi, Yusuf, Karaş, İşterek, Can ve Mehmed Mirzalardır.

Bu son girişimin de başarısız olduğu H.15 Muharrem 1024/ M. 14 Şubat 1615 bir mühimme hükmünden anlaşılmaktadır. Bu hükümde önceki belgelerde olduğu gibi “sonradan Kırım tarafından gelüp sakin olan Tatar tâifesi” şeklinde tanımlanan Tatar grupların Bayın, Düşbe, Tusay gibi liderleriyle birlikte Kırım’a dönmelerinin emredildiği fakat Tatar grupların bu emre itaat etmediği görülmektedir365.

Bu belgelerde Kırım Hanlığı’nda Şirinlerle birlikte en güçlü kabilelerden birine mensup olan Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinde bulunan Tatar Mirzalar arasında zikredilmemesi dikkat çekicidir. Bu durum Kantemir Mirza’nın 1606 yılında Bucak havalisinde bulunduğunu daha sonra ise Kırım’a ve Bucak arasında gelip gidişler yaptığını ya da Özi nehri havalisindeki steplere çekilmiş olduğu
şeklinde yorumlanabilir.

HOTİN SAVAŞI’NA KADAR KANTEMİR MİRZA VE BUCAK NOGAYLARI’NIN FAALİYETLERİ

2012-01-29T17:31:00.000+02:00

2. HOTİN SAVAŞI’NA KADAR KANTEMİR MİRZA VE BUCAK TATARLARI’NIN FAALİYETLERİ

Bucak bölgesinde Hotin Savaşına kadar olan zaman diliminde Kantemir Mirza’nın faaliyetlerine değinmeden önce kısaca bölgedeki siyasi konjektürü açıklamak gerekir.

Öncelikle Boğdan üzerinde Lehistan ile Osmanlı Devleti arasında şiddetli bir rekabetin yaşandığı görülmektedir. 1593-1606 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin Hasburglarla olan mücadelesinden faydalanan Lehistan, Boğdan voyvodalığına kendi adamı Eremya Movila’yı geçirmeyi başarmış hatta Eflak’a da müdahalelerde bulunmuştur366. 1616 yılında Eremya Movila’nın eşi Domna’nın Lehliler ve Kazaklardan oluşan 40000 kişilik bir kuvvetle Boğdan üzerine yürümesi Lehistan’ın bu müdahaleleri için güzel bir örnektir. Bu müdahale Lehliler için ağır bir yenilgi ile sonuçlanmıştır.

Osmanlı Lehistan ilişkilerini gerginleştiren diğer bir unsurda Kazakların Osmanlı Devleti ve Kırım arazisine karşı gerçekleştirdikleri saldırılardır. 1602,1606, 1609, 1610, 1612, 1614, 1616 ile 1619-1620 yıllarında
Osmanlı Devleti arazisine Kazaklar tarafından yapılan saldırılar bu duruma örnek olarak gösterilebilir.
Osmanlı Devleti için ekonomik açıdan önemi ortada olan Karadeniz’e gerçekleşen bu saldırılar ayrıca dış politikada devletin itibarına darbe vurarak Osmanlı Devleti’ni Lehistan ile Hotin Savaşı’na mecbur bırakmıştır.

Bu saldırılara aynı şekilde karşılık verilme ihtiyacı da Kantemir Mirza’nın yükselişinin sebepleri arasında yer alacaktır.

Kantemir Mirza’ya gelince daha öncede söylediğimiz gibi Bucak havalisinde ilk göze çarpan faaliyeti 1606 yılında Lehistan’a gerçekleştirdiği bir akındır. Bundan sonra 1610 yılında tekrar ortaya çıkar. Lehistan Krallığı ile Moskova Çarlığı arasındaki çatışmalara katılan Kantemir Mirza ve Bahadır Giray 10000-15000 arasındaki kuvvetleri ile Serpuh önlerinde belirirler. Moskova’nın çağrısı ile gelmiş görünmelerine rağmen yolları üzerindeki Rus şehirlerinden haraç alırlar ve bölgedeki çatışmalara iştirak ederler. Gelenlerin içinde Büyük Nogaylardan’da kuvvetlerbulunduğu için bu kuvvetin tamamını Bucak’tan gelen Tatar kuvvetleri olarak kabul etmek mümkün değildir. Novoselskiy’de, gelenleri Diveyoğulları, Akkirman Ordası ve Büyük Nogaylardan gelen kuvvetler olarak betimlemiştir.

Bu saldırı Kantemir Mirza’nın Bucak havalisindeki Tatarların lideri konumuna yükselmesinin ilk aşamasıdır. Kantemir Mirza Mangıt kabilesinden gelen ve geleneksel olarak kendine bağlı Tatar gruplarının yanı sıra 1484’den sonra Bucak havalisine Akkirman merkezli Tatar gruplarıda yanına çekmeyi başarmış görünmektedir.
Bucak Tatarları ve Kantemir Mirza Osmanlı Devleti ve Lehistan Krallığı arasında Boğdan için yapılan mücadelede Osmanlı Devleti’ne büyük destek vermişlerdir.

1595’ten sonra Lehistan’ın desteği ve Osmanlı Devleti’nin onayı ile Boğdan Voyvodası olan Eremya Movila 1606 yılında ölmüştür. Osmanlı Devleti ise 1606 yılında Zitvatorok Antlaşması ile rahatlamış ve Boğdan için Lehistan’la mücadele edebilmek için uygun bir konuma sahip olmuştur. Siyasi konjektürü iyi okuyamayan Lehistan Krallığı Eremya Movila’nın ölümünden sonra Boğdan voyvodalığına önce Simeon ardından da 1607 yılında da Konstantin Movila’yı Boğdan Voyvodalığı’nın başına geçirmeyi başarmıştı. Bunun yanı sıra 1607 yılında İstanbul’a gelen Lehistan elçisi Eremya ailesine Boğdan’ın yanı sıra Eflak’ta da miras hakkı verilmesini talep etmiş, Macaristan işlerine de müdahale etmişti. Öyleki Konstantin Movila’nın Boğdan başına geçmesi Lehistan soylularından olup Eremya Movila’nın damatları olan Wisniewski ve Potocki’nin fiili müdahalesi ile gerçekleşmişti. Konstantin Movila Boğdan’da kontrolü ele geçirdikten sonra 1610 yılında Eflak’a da müdahale etmeye çalışmış fakat Bucak Tatarları tarafından yenilgiye uğratılınca geri çekilmiştir378. Bu çatışmadan dolayı 1611 yılında Konstantin Movila Osmanlı Devleti tarafından azledilmiş ve yerine Stefan Tomşa Boğdan’a voyvoda olarak tayin edilmiştir.

Lehistan’a kaçmak zorunda kalan Konstantin Movila Stefan Potocki’nin de desteği ile 1612 yılının Ağustos ayında Boğdan üzerine yürümüştür. Potocki ailesi ile Movila ailesi arasındaki akrabalık bağları bu desteğin nedenleri arasında önemli bir yer tutar. Movila ve Potocki’nin kuvvetleri Kantemir komutasındaki Bucak
Tatarları’nın desteklediği Stefan Tomşa ile Stefaneşti yakınlarında karşı karşıya gelirler. Yapılan çatışmada Movila ve taraftarları ağır bir yenilgi almışlar, Potocki esir edilip İstanbul’a gönderilmiş, Konstantin Movila’da Tatarların eline esir olarak düşmüştür. Konstantin’in kardeşi Aleksandr da esir edilenler arasında bulunmaktadır.

Tomşa’nın başarısında Kantemir liderliğindeki Bucak Tatarları’nın Dsiesnu çayının iki yanını tutarak Movila ve yanındaki Lehistan kuvvetlerini kuşatması büyük rol oynamıştır. Romen kronik yazarı bu zaferi Eremya Voyvoda’nın sülalesinin sönüşü olarak betimlemiş ve bu zaferi müteakiben Tatar kuvvetlerinin hızlı bir şekilde Lehistan arazisine girerek çok sayıda esir ve ganimet aldığını belirtmiştir.

Kantemir’in Bucak havalisine gelişinin bu ilk yıllarında dikkat çeken diğer bir olayı da Şahin ve Mehmed Giray kardeşlerin Bucak havalisine sığınmaları olmuştur. Gazi Giray’ın hakimiyetinin son yıllarından itibaren Kırım siyasetinde etkili olmaya başlayan bu iki kardeş(Gazi Giray karşısında tutunamayan kardeşler Anadolu ve Rumeli’ye çekilmişler daha sonra Celali önderlerinden Deli Hasan’ın yanına sığınmışlardır, 1603 yılının Haziran ayında Padişahtan afdilenmişler ve afedilmişlerdir ) Gazi Giray’ın ölümünden sonra Selamet Giray’ın Hanlığı devresinde fiilen Kırım yönetimine dahil olmuşlardır. Mehmed Giray Kalgay olurken Şahin Giray’da Nureddinlik makamına getirilmiştir. Selamet Giray, Han olduktan kısa bir süre sonra bu iki kardeşe karşı harekete geçmiş, Mehmed ve Şahin Giray Çerkeslerin arasına kaçmışlardır383. Çerkeslerin arasında muhalefete devam etmişlerdir. Selamet Giray Han bu durumu İstanbul’a haber verince Kuyucu Murad Paşa Rıdvan Paşa’yı Kırım’a göndermiştir. Paşa, Selamet Giray ile kardeşlerin arasını bulmuş fakat tam bu sırada Selamet Giray ölmüştür.

Han’ın ölüm haberi H. 2 Rebiülevvel 1019/ M. 25 Mayıs 1610 tarihinde İstanbul’a ulaşmıştır. Bu durumu haberi alan Mehmed ve Şahin Giray Kırım Hanlığı’nı kontrolleri altına alabilmek için harekte geçmişler fakat Rıdvan Paşa tarafından bu teşebbüsleri akemete uğratılmış ve Kırım Hanlığı Canbek Giray’a verilmiştir. İsyancı Giraylar bütün geleneksel kuvvetleri yanlarına çekerek Kırım Hanlığı’nı zorla ele geçirmek için harekete geçmişler fakat ateşli silahlarda bariz bir üstünlüğe sahip olan Osmanlı kuvvetleri tarafından yenilgiye uğratılmışlardır.
İsyan teşebbüslerinin bastırılmasından sonra Mehmed ve Şahin Giray kaçmak zorunda kalmışlardır. 1610 yılında Kırım havalisinden kaçtığını gördüğümüz kardeşler 1613 yılından önce Bucak havalisine gelmişlerdir( Naima tarih belirtmeden Mehmed ve Şahin Giray’ın Akkirman ovasında yurt tuttuklarını Rus’a saldırılar gerçekleştirdiklerini, aldıkları esirleri satarak zenginleştiklerini bununüzerine Canbek Giray’ın bu nedenle onlara saldırdığını belirtir fakat net bir tarihlendirme vermez ).

Mehmed ve Şahin Giray’ların Bucak havalisini seçmesinin temel nedeni olarak Kantemir liderliğindeki Mansurların bölgedeki etkinliği gösterilmiştir. Mehmed ve Şahin Giray’lar babalarını taht mücadelesi sırasında destekleyen ve bu sırada ölen Mansuroğlu Eseney’i unutmamışlar ve bu nedenle Mansurların etkin olduğu Bucak bölgesine gelmişlerdir diye ifade edilmiştir.

Her iki kardeşin Bucak havalisine gelmesinin diğer bir nedeni de Bucak bölgesinin görece olarak Kırım’a uzak olması ve 1550’li yıllardan sonra bölgede oluşan Tatar topluluğunun özellikle 1600’lerin başından itibaren
gerçekleşen yeni göçlerle etkin bir güç haline dönüşmesidir. Şahin Giray’ın daha önce Bucak bölgesinde bulunmuş olması ve bölgeyi yakından tanımasının yanı sıra Kırım tahtı için Osmanlı yöneticileriyle pazarlık yapılabilecek bir konuma sahip olması Mehmed ve Şahin Giray’ın Bucak havalisine gelmesinde etkili olmuş
görünmektedir(Şahin Giray 1609 yılında Bucak havalisinde bulunmuştur).

Bucak bölgesine gelen kardeşler burada Lehistan arazisine çeşitli saldırılar gerçekleştirmişlerdir. Mehmed Giray İstanbul’a gittikten sonra Şahin Giray’ın Bucak havalisindeki etkinliği devam etmiştir. Aldıkları esirleri Akkirman pazarında satan Şahin Giray hem madden güçlenmeye başlamış hem de ününü arttırmıştır, öyle ki
Kırım Hanı Canbek Giray’ın askerlerinden bile Şahin Giray’a katılımlar olmuştur. Canbek Giray bu durumu İstanbul’a bildirmiş fakat İstanbul hiçbir şey yapmamıştır.
Bunun üzerine Canbek Giray Beğ-Ağa’nın tavsiyesiyle 1614 yılının bahar aylarında Bucak steplerine gelmiştir. Hanın geldiğini duyan Şahin Giray saklanmıştır. Canbek Giray Han birkaç hafta Akkirman’da kaldıktan sonra Kırım’a dönmüştür. Hanın Kırım’a döndüğünü duyan Şahin Giray yeniden ortaya çıkmış fakat Hanın yakın
adamı Beğ Ağa aniden geri dönerek Şahin Giray ve yanındakileri yenilgiye uğratmıştır. Şahin Giray bir müddet Kili yakınlarında saklandıktan sonra Kafkaslara kaçmış, oradan da Şah Abbas’a sığınmıştır. Dönemin İran kronik yazarlarından Naima, Büyük bir ihtimalle Mehmed ve Şahin Giray kardeşler Canbek Giray’ın tahta çıkışından sonraki ilk çatışmadan sonra bir iki yıl Osmanlı ve Kırım hükümetinin sınırları dışındaki arazide bulunmuşlardır. Osmanlı Devleti’nin onayı almadan Kırım tahtını elde edemiyeceklerini anlayınca da bu iş için en uygun noktalardan biri olan Bucak bölgesine gelmişlerdir. Mehmed Giray’ın 1613 yılında İstanbul’a gelişi, Şahin Giray’ın bu sırada Kili kalesi civarında bulunuşu, buna işaret etmektedir. Canbek Giray’ın Bucak bölgesine seferi de zaten 1614 yılında olmuştur.

İskender Münşi H. 1024/ M. 1615-1616 yılında Şahin Giray’ın Gürcistan’ın Kori kasabası civarında Safevi kuvvetleri ile buluştuğunu, buradan da Şah Abbas’ın yanına götürüldüğünü belirtmektedir.
Bu noktada Şahin ve Mehmed Giray’ların Bucak’ta oluşan gücü kendi taraflarına çekmeye çalıştıkları ve Bucak Tatarları’ndan destek aldıkları kesindir.

Kaynaklarda Kantemir Mirza’nın desteği hakkında doğrudan bir kayıt bulunmamakla birlikte Kantemir Mirza da bu iki kardeşe destek vermiş olmalıdır. 1616 yılında Boğdan’ı yeniden kontrollerine almak için harekte geçen Eremya Movila’nın eşi Donma ve aralarında damadının da bulunduğu Lehistan soylularının İskender Paşa tarafından yenilgiye uğratıldığını belirtmiştik. İskender Paşa’ya bu zaferi kazandıran kuvvetler arasında Bucak havalisindeki Tatarlarında bulunduğunu görmekteyiz. Bu zafer hakkında bilgi veren Osmanlı kroniklerinde Bucak Tatarları’nın katkısı hakkında bilgi verilmesine rağmen Kantemir Mirza’dan bahsedilmez. Büyük bir olasılıkla Tatar kuvvetlerinin başındaki kişi Kantemir Mirza olmalıdır.

Genç Osman’ın tahta çıkışından kısa bir süre sonra 1618 yılı içinde Kantemir Mirza liderliğindeki Bucak Tatarları Lehistan arazisine büyük çaplı bir akın gerçekleştirirler. Bu saldırı 1617 yılında Kazakların Akkirman’a gerçekleştirdiği saldırıya da bir cevap niteliğini de taşımıştır.

Hotin Savaşı’ndan önce Kantemir Mirza ve Bucak Tatarları’nın gücünün ulaştığı noktayı gösteren en güzel örnek Cecora (Çuçura) Savaşı olmuştur. Cecora Savaşı’nın sebebi Osmanlı Devleti’nin Boğdan Voyvodası Gaspar Gratiani’yi değiştirmek istemesi olmuştur. Görevden alınacağını anlayan Gratiani İstanbul’a dönmesi için emir gelince çevresinde bulunan Türkleri öldürerek fiilen isyan etmiştir.
Smirnov’da Canbek Giray’ın Bucak havalisine yaptığı seferden bahseder, iki kardeşinde sefer sırasında Bucak’ta bulunduğundan bahseder Gayvoronskiy ise sadece Şahin Giray’ın bulunduğunu belirtmektedir, Smirnov ayrıntıya girmeden Canbek Giray’ın seferinden bahseder

Gratiani isyan ettikten sonra Zolkiewski’ye haber vererek yardıma çağırmış ve Zolkiewski gelincede Lehistan kuvvetlerine iltihak etmiştir. İskender Paşa bu isyan haberini alınca harekete geçmiş, Kantemir’e bağlı
Akkirman Tatarını ve Kalgay Devlet Giray’ı yanına çekerek Zolkiewski komutasındaki Lehistan ordusu ile karşı karşıya gelmiştir. Osmanlı kuvvetlerinin sol cephesinde Kantemir Mirza’ya bağlı kuvvetler, merkezde İskender Paşa ve sağ kanatta Kalgay Devlet Giray bulunmaktadır(Miron Kostin, kuzeyde Kantemir Mirza’nın güneyde Osmanlı kuvvetlerinin bulunduğunu ve İskender Paşa’nın Kalgay Devlet Giray’a bağlı kuvvetleri ihtiyat kuvveti olarak sakladığını belirtir Naima sol cephenin sonunda Kantemir’in bulunduğunu belirtir).
İlk çatışmada Lehistan kuvvetleri Osmanlı ve Kantemir Mirza’ya bağlı kuvvetleri geri itmeyi başarmışlar fakat fazla ilerleyince Kalgay Devlet Giray’ın kuvvetleri harekete geçerek Lehistan öncü kuvvetlerini bozguna uğratmıştır. Bu yenilgiye rağmen Leh kuvvetleri toparlanmışlardır, fakat Osmanlı kuvvetlerinin kuşatması altına düşmüşlerdir. Lehistan kuvvetlerinin yanında olan Boğdanlılar durumun kötü olduğunu görünce kaçmışlar, bir grub Lehistan askeri de onları takip etmiştir. Turla’ya doğru çekilmeye başlayan Lehistan kuvvetleri sürekli olarak Osmanlı kuvvetlerince yıpratılmış ve Lehistan kuvvetlerine son darbe Turla nehrini geçmeye çalıştıkları sırada vurulmuştur. Zolkiewski öldürülmüş, Zolkiewski’nin oğlu, Koniecpolski, Korecki, Strus gibi önde gelen Leh beyleri esir edilmiştir.
Konumuz açısından önemli olan Kantemir Mirza ve Bucak Tatarlarının 1620 yılında meydana gelen Cecora Şavaşı’ndaki faaliyetleridir. Katip Çelebi, Peçuylu gibi Osmanlı tarihçileri Akkirman Tatarı’nın İskender Paşa’nın kuvvetleri arasında zikrederler, fakat Kantemir Mirza’nın savaşa katılımından bahsetmezler. Naima ve Halisi’nin Zafernamesi’nde ise Kantemir Mirza Cecora Savaşı’nda İskender Paşa ve Kalgay Devlet Giray ile birlikte savaşın en önemli figürlerinden biri olarak zikredilir.

Romen tarihçilerden Miron Kostin’in ve Kıpçak Türkçesiyle yazılan bir Ermeni vekayinamesinde de Kantemir’in bu savaştaki rolüne vurgu yapılır.
Cecora Savaşı’nda Kantemir Mirza’nın yanındaki Tatar liderler olarak Urak Mirza, Selman Şah Mirza, İnayet Şah Mirza ve Veli Şah Mirza görülmektedir. Bu çatışması sırasında Kantemir Mirza’nın yanında yaklaşık olarak 12.000 kadar Tatar askeri bulunduğunu ifade edilmiştir(Halisi’nin Zafername’sinde Kantemir’e bağlı Tatarların ilkhücumları şairane bir şekilde anlatılır).
Cecora Savaşı’nda Leh kuvvetlerine ilk saldırı Kantemir Mirza ve Devlet Giray tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu saldırıyla Lehistan kuvvetleri tarafından kuşatılan Kör Hüseyin Paşa, Sarımsak Mehmed Paşa ve Hızır Paşa düşmandan kurtarılmıştır. Bu çatışmadan sonra Boğdan eski voyvodası Gaspar Gratiani kaçmıştır. Lehliler bunun üzerine İskender Paşa’ya barış önermişlerdir. Barış şartı olarak Kantemir Mirza ve Çerkes Hüseyin Paşa’nın Turla’yı geçene kadar rehin olarak verilmesini, nehir geçildikten sonra 100.000 florin ve harac vereceklerini belirtmişlerdir. Devlet Giray ile İskender Paşa bu teklifi kabul etmeye meyilli iken Kantemir Mirza bütün gücüyle karşı çıkarak bu teklifin reddedilmesini sağlamıştır.
Çatışmanın bundan sonraki aşamasında Kantemir Mirza Leh askerleri Turla nehrini kamışların arasından geçmeye çalışırken kamışlığı tutuşturtmuş, yangından kurtulan Leh askerlerini de takip ettirerek ortadan kaldırılmasını sağlamıştır.
Kantemir Mirza’nın bu şekilde yaklaşık 20000 kadar düşman askerini ortadan kaldırarak Lehistan kuvvetlerine büyük darbe vurduğu görülmektedir.
Kantemir Mirza’nın vurduğu bu darbeden sonra Lehistan ordusunda Kazaklar ve Leh kuvvetleri arasında bir çatışma çıkmıştır(Naima’da Leh ordusundaki süvari ve piyadelerin birbirine düşdüğünü belirtir. Süvarilerin kurtulması için piyadelerin fedası söz konusu olmuş ve çatışma bundan sonra başlamıştır. Kazakların genel olarak piyade olduğu göz önünde tutulursa Kıpçakça yazılmış Ermeni kroniğinde anlatılan çatışma ile Naima’nın belirttiği çatışmanın aynı olduğu ortaya çıkar). Bu çatışmayı haber alan Kantemir Mirza ve Kalgay Devlet Giray komutasındaki Tatar kuvvetleri Lehistan kuvvetlerine son darbeyi indirmişler ve Lehistan ordusu neredeyse tamamen imha edilmiştir. 60000 kadar Lehistan kuvvetinden sadece 400 kişi kurtulmayı
başarmıştır
Cecora Savaşı’na genel olarak bakıldığında Kantemir Mirza’nın Kalgay Devlet Giray’dan daha etkin olduğu açıktır. Bunun yanı sıra rehin hadisesinde Devlet Giray’ın Kantemir Mirza’nın rehin olarak teslim edilmesini onaylamasının iki tarafın arasını açmış olması münkündür. Bize göre Cecora Savaşı ile Kantemir Mirza Bucak havalisindeki Tatarların tartışmasız lideri haline gelmiştir. Cecora Savaşından sonra Tatar kuvvetleri tarafından Lehistan arazisine büyük bir akın gerçekleştirilmiş, bu saldırıda çok sayıda esir ve ganimet olmuştur. Bu akın
Kırım’dan gelen Tatarlar ile Bucak havalisinde oturan Tatarların ortak bir akını gibi görünmektedir.
Gani-zâde Nâdirî’ye göre ise Cecora’dan sonra Lehistan arazisine yapılan akın Kantemir Mirza’nın liderliğinde gerçekleştirilmiştir.

HOTİN SAVAŞI’NDA NOGAYLAR VE KANTEMİR MİRZA’NIN ROLÜ

2012-01-29T17:27:00.000+02:00

3. HOTİN SAVAŞI’NDA BUCAK TATARLARI VE KANTEMİR MİRZA’NIN ROLÜ

Kazak saldırıları ve Boğdan üzerinde devam eden rekabet yüzünden Osmanlı Devleti ile Lehistan arasındaki ilişkilerin 1620 yılında Cecora Savaşı’na neden olduğunu görmüştük. 1621 yılında bu kez Sultan II. Osman bizzat Lehistan üzerine yürümüştür. Osmanlı ordusu 21 Mayıs 1621 tarihinde Davudpaşa’dan ayrılmış, 1
Eylül’de ordu Hotin önlerine gelmiştir. 2 Eylül’de Kırım Hanı kuvvetleri ile Osmanlı ordusuna katılmış ve 8 Eylül’de Osmanlı ordusu Lehistan ordusuna ilk genel saldırıyı gerçekleştirmiştir. 29 Eylül’e kadar Lehistan ve Osmanlı ordusu arasındaki çatışmalar devam etmiş, Eflak Voyvodası Radul aracılığılıyla 6 Ekim 1621 tarihinde
barış yapılmıştır.
Osmanlı kroniklerine Hotin Savaşı’nın temel nedeni Kazakların Karadeniz’de Osmanlı ülkesine gerçekleştirdikleri saldırılar ve Veziriazam Ali Paşa’nın II. Osman’ı Lehistan’a karşı sefere teşviki gösterilmektedir.
Hotin Savaşı sırasında Kantemir Mirza’nın yanında dört oğlunun ve üç kardeşinin bulunduğu görülmektedir. Kantemir’in yanında olan Tatar sayısı konusunda farklı rakamlar mevcuttur. Halisi, “Zafernamesi”nde Kantemir Mirza, oğulları ve kardeşlerinin emri altında 30000’ini aşkın Tatar bulunduğunu belirtmektedir. Katip Çelebi ve Kantemir Mirza için çoğu zaman kaynak olarak Katip Çelebi’yi kullandığı aşikar olan Naima ise Kantemir Mirza ve yakınlarının yanında birkaç bin Tatar bulunduğunu belirtmektedirler. Kantemir’in emrindeki Tatar sayısı konusunda en abartılı rakam ise Kıpçakça yazılmış Ermeni kroniğinde bulunmaktadır. Bu eserde Kantemir Mirza’nın yanında 80000 Tatar bulunduğunu ifade edilmektedir. Bütün bu görüşler Bucak havalisinde Tatar nüfusu hakkında verdiğimiz bilgilerle birlikte ele alındığında Kantemir Mirza’nın yanındaki Tatar sayısının 10000’ini aşamayacağı görülür.

Kantemir Mirza’nın emri altındaki bu 10000 kişilik Tatar kuvvetinin bir kısmının da Dobruca havalisinden olduğunu düşünmekteyiz. Dönemin İngiliz elçisi Thomas Roe’nun Canbek Giray Han’ın bile 30000 Tatarla Hotin Savaşı’na katıldığını belirtmesi, 30000, 80000 bin gibi rakamların abartılı olduğunu ortaya koyar.

Kantemir Mirza Hotin Savaşı’ndaki en temel başarısı Lehistan ordusunun iaşe yollarının kesilmesindeki inkâr edilmez katkısıdır. Kamaniçe-Podolya yollarını kesmeyi başaran Kantemir Mirza Lehistan ordusunun büyük bir açlık ve iaşe sıkıntısı yaşamasına neden olmuştur. Kıpçakça yazılmış Ermeni kroniği bu konuda en net bilgi veren kaynaktır. Bu kroniğe göre Kantemir Mirza 80000 Tatarla Turla nehrini geçmiş ve nehir boyundaki yolu kontrol altına almıştır. Hatta Lehistan Kralı’nın oğluna gönderilen barutu ele geçirmeyi başarmıştır. Osmanlı kaynakları Kıpçakça yazılmış bu kroniğin verdiği bilgileri doğrulamaktadır. Katip Çelebi Kantemir’in Turla kenarında Kantemir Lehistan ordusuna zahire getiren arabaları yaktığını belirtir. Kantemir’in taburu kuşatma altında tutması nedeniyle açlık öyle bir hal almıştır ki Lehistan ordusunda ölen atları yemek isteyenler arasında çatışma bile çıkmıştır.

Kantemir Mirza’nın kendini gösterdiği diğer bir alanda Lehistan arazisine gerçekleştirdiği başarılı akınlar olmuştur. Kaynaklarımızın hepsi bu konuda hemfikirdirler. Osmanlı kaynakları Kantemir’in vurduğu şehirler hakkında çok az bilgi verirken, Kıpçakça olan Ermeni kroniğinde Kantemir Mirza’nın vurduğu yerler arasında Zamocs ve Lublin’in olduğu görülmektedir. Yine aynı kroniğe göre Kantemir bu saldırıyı 50000 kişilik bir Tatar topluluğu ile gerçekleştirmiş, fakat dönüş yolunda Alman askerler tarafından Doluszka Ormanı civarında yolları kesilmiş ve Tatarlar çok sayıda kayıp vermişlerdir.
Kantemir Mirza’nın gerçekleştirdiği bu akınlarda esir, ganimet ve zahire elde edilmiştir. Bu akınlar hem orduyu iaşe yönünden rahatlatmış hem de karşı tarafın moralini bozmuştur. Elde edilen esirlerden de aynı zamanda istihbarat elde edilmiştir.

Kantemir Mirza ayrıca Hotin Savaşı’na fiilen katılmış ve büyük başarı göstermiştir. H. 29 Şevval 1030/M. 16 Eylül 1621 tarihinde Kantemir Mirza Çerkes Hüseyin Paşa ile birlikte Lehistan ordusundan kaçmaya çalışan 1000 kadar düşman askerini ortadan kaldırmışlardır. H. 7-8 Zilkade 1030/ M. 23-24 Eylül 1621 tarihinde 800 kişilik bir Kazak-ı Ak müfrezesi Ohrili Hüseyin Paşa’nın karargahına baskın düzenlemiş, Karaman Beylerbeyi Doğancı Ali Paşa şehid olmuş, Hüseyin Paşa zorlukla kaçmayı başarmıştır. Bu sırada Turla’nın üst tarafından gelip yetişen Kantemir Mirza bu Kazakları basıp çok sayıda esir alarak yenilginin etkisini kırmıştır(Osmanlı Devleti’ne karşı gerçekleşen Kazak saldırılarının Osmanlı Devleti’nin Bucak bölgesine Tatar yerleşimini desteklemesinin temel nedenidir. Hotin Savaşı Kazakların artık oluşum sürecini tamamladığını, neredeyse 40000 asker çıkarabilecek kurumsallaşmış bir güç olduğunun resmidir. Bu nedenle Hotin savaşı’ndan sonra Kazaklara sadece konu içinde geçtiği zaman yer verilecektir. Hotin Savaşı hakkında kullandığımız kaynakların hepsi Kazakların gücüne ve savaştaki önemine dikkat çekmektedir.).

Sonuç olarak, Hotin Savaşı’nın iki kazananı olmuştur. Osmanlı cephesinde Kantemir Mirza Lehistan cephesinde ise Kazaklar büyük bir başarı göstermişler ve Hotin Savaşına damga vurmuşlardır. Kırım Hanı Canbek Giray savaşın kaybedenleri arasında yer almış, Kırım Hanlığı’nın temel unsurlarından birisi olan Mangıtların bir bölümü Kantemir Mirza’nın liderliğinde Osmanlı idaresine doğrudan bağlanmıştır. Bu da açıkça Canbek Giray’ın Kırım Hanlığı’ndaki nüfuzuna darbe vurmuştur. Osmanlı Devleti nezdinde de Canbek Giray Han itibar kaybına uğramıştır(Hotin Savaşı sırasında Canbek Giray’ın gizlice Lehistan Krallığı ile el altından görüştüğü ve Lehistan Kralından para aldığı şeklinde dedikodular İstanbul’da yayılmıştır. Bu dedikoduların gerçek olup olmadığı konusunda bir şey söylemek çok zordur. Bununla birlikte bu dedikoduların ortaya çıkması bile Canbek Giray’a İstanbul’da duyulan güvensizliği ortaya koyması açısından önemlidir, Hotin Savaşı sırasında Kırım’da bulunan Rus elçilerinin bildirdiğine göre Kantemir Mirza Osmanlı himayesine girerken Kırım’da bulunan eşi kaçarak Kefe’ye sığınmıştır.
Osmanlı Devleti ayrıca Canbek Giray’dan Kantemir Mirza’nın ailesinin ve ulusunun Kantemir Mirza’ya gönderilmesini istemiştir. Ulusun gönderilmesi dışındaki istekler Canbek Giray Han tarafından kabul edilmiştir)

Hotin Savaşıyla birlikte Bucak havalisindeki Tatar varlığının Bucak Ordası olarak adlandırılabilecek siyasi ve askeri etkinliğine sahip bir kuvvet olarak ortaya çıktığını söylemek mümkün hale gelmiştir. Hotin Savaşı ile birlikte Kantemir Mirza Osmanlı Devleti’nin bölgede Kırım ve Lehistan’ı kontrol ve Kazak akınlarına karşı
temel güvencelerinden biri haline gelmiştir(Naima, Hotin Savaşı’nın Kantemir Mirza’nın yükselişindeki önemini şu şekilde belirtir, “ Bu gazâda Ulu Nogay oymağının âmiri Kantemir Mirza can u gönülden hizmet ve uğur-u hümayûnda bazl-i can ile sadâkat edip taşra şebîhûna çıkan küffârı geri tüskürüp ve nice def’a melâ’îne kılıç koyup ve nice bin Kazak hanâzîrini kılıçtan geçirip, Kantemir Mirza’nın dilâverliği müddetü’l ömr kendinin mahs’udü’l-ümerâ olmasına bâ’is oldu. Ve bunca müsliminin halasına sebeb olup taraf-ısaltanattan ri’âyet ve ümerâ-i Osmaniyye idâdına ilhâk ile mazhar ı inâyet kılındı.”).
Hotin Savaşı sırasında Kantemir Mirza’nın Özi Beğlerbeği yapılması da dikkat çekicidir. Bu olay Kantemir Mirza’nın Osmanlı yönetim aygıtına dahil edilişinin de en son aşamasıdır. Osmanlı idaresinin dışından gelen bir unsura yani kul olmayan birine bu rütbenin verilişi II. Osman’ın Kantemir Mirza’ya verdiği önemi de göstermektedir(Ostapchuk burada aynı zamanda bu atama ile Bucak Ordası’nın Kırım Hanlığı’nın kontrolden ayrıldığını belirtmektedir, daha sonraki sürecin gösterdiği gibi böyle bir durum yoktur; Kantemir Mirza 08.09.1621 tarihinde Özi beylerbeyliği makamına getirilmiştir ).

Hotin Savaşı sonrasında Bucak Tatarları’nın Hasburglara karşı kullanılması projesi de Kantemir Mirza’nın
artan öneminin diğer bir göstergesidir (Dönemin İngiliz elçisi de Kantemir Mirza’nın 20000 Tatarla
birlikte Macar sınırında kışlamasının ve İmparatorun ülkesine zarar verebildiği kadar zarar vermesinin
emredildiğini kaydetmektedir).Bu süreci en yakından izleyenler ise Lehistan Krallığı’nın yöneticileridir.
1622 yıllında Hotin’de yapılan ateşkesi teyid eden bir anlaşma yapmak için Osmanlı Devleti’ne elçi olarak gelen K. Zbarajskiy’nin temel hedeflerinden birisi Kantemir Mirza’ya bağlı Tatarların Bucak havalisinden kaldırılmasını sağlamak ve Kantemir ile yakın ilişki içinde bulunup Tatarların Boğdan üzerinden Lehistan’ı vurmasına izin veren ayrıca Kantemir Mirza ile yakın ilişkiler içinde olan Boğdan Voyvodası Stefan Tomşa’nın görevden alınmasını sağlamaktır. Osmanlı yönetimi ise Kantemir Mirza
ve Stefan Tomşa’yı savunmuştur.

Lehistan elçisi Zbarajskiy eserlerinde Bucak Tatarları ile Kantemir Mirza’ya özel bir önem vermiştir. Zbrajskiy burada Tatarların Lehistan için en ciddi tehlike olduğundan bahsettikten sonra Tatarların Kantemir Mirza’nın liderliğindeki Akkirman Tatarları ve Or Kapısı Hanı’nın liderliğindeki Kırım Tatarları olmak üzere ikiye ayrıldıklarını belirtmektedir. Akkirman Tatarları’nın Lehistan’ın hemen yanıbaşında oluşuna dikkat çektikten sonra açıklamalarına devam eden Zbarajskiy Kantemir Mirza liderliğindeki Akkirman Tatarlarının Kazaklara karşı Osmanlı Devleti tarafından sigorta olarak görüldüğünü belirtmektedir. Türklerin isteseler bile Kantemir Mirza liderliğindeki Tatar grupları Bucak havalisinden kaldıramayacağını çünkü başkentin karışıklık içinde ve Kantemir Mirza’nın ise çok güçlü olduğunu açıklamaktadır.

Kantemir Mirza’nın kendisinin de ait olduğu Nogay Tatarları ile bölgedeki otlakları şenlendirdiğini, başlangıçta 5000-6000 olan sayılarının şimdi 20000’ne ulaştığını, sayıları arttıkça güçlendiklerini, Boğdan’a doğru sızmaya başladıklarını ve eğer Kazak saldırıları devam ederse Türklerin Onların Turla Nehri’ne kadar yerleşmelerine izin vereceklerini belirtmiştir. Kantemir Mirza’nın Kırım Hanı’yla birlikte hareket ettiğini ve ortak gayelerinin Kazak saldırılarından dolayı Lehistan’ı cezalandırmak olduğunu, Kazakların Tatarlara sebeb vermezse Tatar yayılımının gerçekleşmeyeceğini, Kantemir Mirza, Kırım Hanı ya da Kalgay’nın liderliğinde olmasa bile diğer Tatar liderlerin idaresinde Lehistan’a saldırıların gerçekleşecebileceğini ifade etmiştir.

1622 yılına ait bu metin Bucak Tatarları’nın artık bulundukları bölgede neredeyse Kırım Hanlığı’na eşit siyasi ve askeri bir güç haline geldiklerini açıkça ortaya koymaktadır.
1550’li yıllardan sonra hızla ortaya çıkan ve 1590’lardan sonra Osmanlı Devleti’ne büyük sıkıntılar yaratan Ukrayna Kazaklığı’na paralel olarak öncelikle yerel Kazak Ağalarının liderliğinde ortaya çıkan Tatar gücü Osmanlı Devleti’nin göz yumması ve yeni göçlerle durmadan gelişmiş ve 1600’lü yılların başında Kantemir Mirza’nın kendine bağlı Mangıt grupları ile Bucak bölgesine yerleşmesi ile Ukrayna Kazaklarına cevap verebilecek bir etkinliğe sahip olmuştur.
Bu sürecin son halkasını Hotin Savaşı oluşturmuş olup bu savaş hem Bucak Ordası’nın hem de Ukrayna Kazaklığı’nın güç ve etkinliğinin boyutlarını ortaya koymuştur.

Ostapchuk, Bucak Tatarları’nın ortaya çıkışını Osmanlı Devleti’nin Kantemir Mirza liderliğindeki Bucak Ordası’nı Kırım Hanlığı’nın egemenliğinden çıkararak Hanlığa karşı rakip ve denge unsuru olarak ortaya çıkarması şeklinde yorumlamaktadır. Öncelikle belirtilmesi gereken nokta Bucak Tatarları’nın Kantemir Mirza ile birlikte ortaya çıkmadığı gerçeğidir. Birinci bölümde ifade ettiğimiz gibi Bucak Tatarları Bucak bölgesinin Osmanlı hâkimiyetine girişi ile birlikte ortaya çıkmaya başlamıştır. 1550’lerden sonra Ukrayna arazisinden
gerçekleşen saldırılara paralel olarak Tatar askeri yapılanması gelişmiştir. İsa Koca, Caneş Ağa, Bakay Ağa gibi Tatar Kazak Ağaları bu dönemin önde gelen isimleridir.
İkinci nokta Osmanlı Devleti’nin Kırım Hanları’nın Tatar teba üzerindeki geleneksel hâkimiyetine Kırım Hanlığı’nda isyan olmadıkça her zaman saygı duyduğudur. Bunun da en büyük kanıtı Bucak Tatarları’nın 1623 yılında Bucak’tan çıkarılarak Kırım’a geri götürülmesi kanıtlamaktadır ki bu sürgün olayı daha sonra defalarca tekrarlanacaktır.

HOTİN SAVAŞI’NDAN KIRIM İSYANINA KADAR BUCAK NOGAYLARI

2012-01-29T17:24:00.000+02:00

4. HOTİN SAVAŞI’NDAN KIRIM İSYANINA KADAR BUCAK TATARLARI

Hotin Savaşı’nın akabinde 1622-23 yılında İstanbul’da yapılan barışa ve tüm görüşmelere rağmen Bucak Tatarları Kantemir Mirza’nın liderliğinde 1622 yılının Aralık ayında yeniden faaliyete geçtiler. Lehistan’dan gelen kuvvetlerin Eflak ve Boğdan üzerine ilerlemesi üzerine Eflak ve Boğdan Voyvodaları hala Silistre Paşası bulunan Kantemir Mirza’dan yardım istemişler, harekete geçen Kantemir Mirza da Leh kuvetlerini yenilgiye uğratmıştır. Haziran ayında ise Bucak Tatarları Lehistan’a bağlı Pokutya bölgesini vurmuşlardır. Bu saldırının sebebi Kamaniçe ve Braslav Voyvodalarının kışkırtmaları ve yine Lehistan soyluları ile Kazakların Bucak Tatarlarına ait at sürülerini çalmalarıdır. 1622 yılındaki saldırısı için Kantemir Mirza, Lehistan saldırıya hazırlanıyordu, bu nedenle Lehistan’ı vurdum diyerek kendini sipahiler ve vezirler nezdinde haklı çıkarmıştır.
1623 yılının Şubat ayında Kantemir Mirza liderliğindeki Bucak Tatarları bir kez daha Pokutya bölgesini vurmuşlardır, bu saldırıda 7000 kişilik Tatar kuvvetini 2000 kişilik Boğdan kuvveti de desteklemiştir. Bu saldırıyı Mayıs ve Haziran ayında gerçekleşen saldırılar takip etmiş, San nehrine kadar olan bölge vurulmuş ve çok sayıda esirin alındığı başarılı bir saldırı gerçekleşmiştir. Bu saldırılara paralel olarak yine Nisan-Mayıs aylarında Kantemir Mirza’nın damadı Urak Mirza’nın liderliğindeki Bucak Tatarları Kırım kuvvetleri ve Kılıç Mirza liderliğindeki Azak Tatarları birleşerek Moskova Çarlığı’nın arazisini vurmuşlardır. Bu saldırıda Kursk bölgesi hedef alınmıştır.
Askeri faaliyetlerinin yanı sıra Kantemir Mirza Osmanlı Devleti’nin Eflak ve Boğdan siyaseti üzerinde de etkili olmaktadır. Boğdan Voyvodası yaptığı Stefan Tomşa’nın iktidarda kalmasını sağlamaya çalışırken diğer taraftan Lehistan Krallığı’na yakın olarak gördüğü Eflak Voyvodası Radu Mihnea’yı görevden aldırmaya çalışmıştır.

1623 yılının Bucak Tatarları için en önemli olayı Bucak bölgesindeki Tatar grupların kaldırılarak Kırım’a götürülmeleridir. Cecora Savaşı’ndan sonra Bucak havalisindeki Tatar toplulukların tartışılmaz lideri olarak Kantemir Mirza’nın ortaya çıktığını düşünürsek Bucak havalisinden çıkarılarak Kırım’a döndürülecek başlıca kişinin özellikle Kantemir Mirza ve O’na bağlı Mangıt Tatarları olacağı açıktır. Hiç kuşkusuz Lehistan Krallığı’nın bu yöndeki talepleri, Kırım Hanlığı’nın Kantemir Mirza’nın yükselişinden duyduğu rahatsızlığın bu kararın nedenleri arasında olduğu açıktır.

I. Ahmed döneminden itibaren Lehistan Krallığı’nın Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden kaldırılmasını istediğini, bu isteğin Hotin Savaşı’ndan sonra İstanbul’a gelen Zbrajskiy’inin de temel hedeflerinden biri olduğunu, Zbrajskiy’den sonra elçi olarak İstanbul’a gelen Serebkowicz’in de bu yöndeki talepleri Osmanlı Devleti nezdinde devam ettirdiğini görmekteyiz. Lehistan Krallığı ile sınır güvenliğinin sağlanması ve krallığın bu yöndeki talepleri Kantemir Mirza ve Bucak Tatarları’nın Bucak havalisinden çıkarılmasının öncelikli sebepleri
arasında böylece yer almıştır.
Bucak havalisinden Kantemir Mirza ve O’na bağlı Tatarların çıkarılmasının ikinci nedeni Kırım Hanlığı’nda Kantemir Mirza’nın güçlenmesinden duyulan rahatsızlık ve Hotin Savaşı sırasında Kantemir Mirza’nın Özi Beylerbeyi yapılarak Osmanlı yönetici sınıfına alınması ve II. Osman’dan gördüğü yakınlıktır.

Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden kaldırılmasının diğer bir nedeni de Osmanlı yöneticileri arasındaki çatışmadır. Öncelikle hatırda tutulması gereken nokta Kantemir Mirza’nın II. Osman’ın ekibi arasında yer aldığıdır, Hotin Savaşı sırasındaki faaliyetleri ve Özi Beylerbeyliği’ne atanması bu durumu ortaya koymaktadır. Dönemin tarihçilerinden Ahmed Süheyli bin Hemdem Kethüda “Tatar mirzalarından Sultan Osman Han merhumun nazar-ı gözdelerinden Kantimur Mirza” ifadesiyle bu durumu net bir şekilde ortaya koymaktadır. II. Osman’ın 1622 yılın Mayıs ayında öldürülmesinden sonra ekibinin de görevden
uzaklaştırılacağı açıktır. İşte bütün bu nedenler biraya gelince Kantemir Mirza ve yanındaki Tatarların Bucak havalisinden uzaklaştırılması kararlaştırılmış ve I. Mustafa tarafından Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden çıkarılma emri verimiştir(Berındei Kantemir Mirza’nın Bucak’tan çıkarılması kararınınalınmasında Mere Hüseyin Paşa’nın etkili olduğunu belirtmektedir).

Lehistan elçisi Serebkowicz’in Kantemir’in 30000 kişilik ordusu var isterseniz Kazaklarla yardıma gönderelim şeklindeki kışkırtıcı ifadesinden sonra Osmanlı merkez yönetimi harekete geçmiştir. 1623 yılının Haziran ayında Eflak, Boğdan Voyvodaları, sınır beylerine ve Kırım Hanı Mehmed Giray’a Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden kaldırılması için emir gönderilmiştir. Bu operasyonda en yetkili kişinin Mehmed Giray Han olduğu ortadadır.

Haziran ayında bu emir verilmesine rağmen Ağustos ayında Mere Hüseyin Paşa’nın yerine sadarete Kemankeş Ali Paşa’nın gelmesiyle Kantemir Mirza’ya karşı olan tutum değişmeye ve Kantemir’in affedilerek yeniden Özi Beylerbeyliğine atanması konuşulmaya başlamıştır. Serebkowicz bunun üzerine Osmanlı devlet adamları nezdinde harekete geçerek Kantemir Mirza ve yanındakilerin çıkarılma kararının yürürlükte kalmasını sağlamamıştır. Bu karar değişikliğinin nedeni olarak Ostapchuk Leh kaynaklarına dayanarak Kantemir Mirza’nın Osmanlı yöneticilerine rüşvet vermesini göstermektedir. Dönemin İngiliz elçisi Thomas Roe’da bu konuda ilgi çekici bilgiler vermektedir. O Kantemir Mirza ile birlikte Stefan Tomşa’nın görevden alındığı
belirttikten sonra Kantemir Mirza’nın Bucak bölgesinden ayrılması için verilen emre itaat etmediğini ve Bucak bölgesini kılıcıyla elinde tutucağını söylediğini belirtmektedir. Rüşvetten daha ziyade Kantemir Mirza’nın çıkarabileceği isyandan çekinildiği için Kantemir’in Bucak havalisinden çıkarılması konusu tekrar düşünülmüş gibi görünmektedir. Eylül ayının başında Kantemir Mirza’ya kılıç ve hilat gönderilmiş ve görevinde ibka edilmiştir447. Bunun bir oyalama taktiği olduğu açıktır. Kantemir Mirza bu şekilde oyalanırken Mehmed Giray sonbaharda harekete geçmiş ve Bucak havalisine gelmiştir. Ostapchuk Leh kaynaklarına dayanarak Mehmed Giray’ın III. Zygmunt’a 27-28 Kasım’da Akkirman’dan bir mektup yazdığını belirterek bu durumu ortaya koymaktadır.(Mehmed Giray’ın Temmuz sonunda sefere
çıktığını Argınlardan Kara Mirza’nın Han’a eşlik ettiğini ve Han’ın seferden Ekim ayı başında
döndüğünü belirtmektedir, Kantemir Mirza Ekim ayına doğru bütün kabilesiyle birlikte Süt Su’ (Moloçna Voda)dadır)

Mehmed Giray Han’ın 1623 yılındaki bu seferi neticesinde Kantemir Mirza yanındaki 30000? Tatarla birlikte Bucak havalisinden çıkarılarak Azak Denizi yakınlarındaki Moloçno Voda havalisine yerleştirilmiş, Bucak bölgesinde Tatarlara ait kulübeler ve evler yakılmış, Kantemir Mirza tutsak olarak Hanın yanında tutulmuştur ( Novoselskiy Kantemir Mirza’nın sürülmesini Osmanlı yönetimi açısından büyük bir hata olarak değerlendirmektedir, O’na göre Osmanlı muhtemel bir Kırım isyanında enbüyük destekçisini kaybetmiştir ve bu konuda kısmen haklıdır)
.
Ostapchuk haklı olarak Bucak havalisinden ne kadar Tatarın sürüldüğünü sorgulamaktadır. Ostapchuk’un Leh kaynaklarına dayanarak ortaya koyduğu gibi Bucak bölgesindeki Tatarların hepsi sürülmemiştir. Muhtemelen Kantemir Mirza ve ulusu götürülmüş ve 1550’lerden beri Bucak havalisinde yerleşik olan Tatarlar yerlerinde bırakılmıştır. Burada belirtilmesi gereken diğer bir noktada Tatar grupların hareketliliği nedeniyle kesin ifadeler kullanmanın zorluğudur.

Ocak-Şubat 1624 yılında Kırım Hanlığı ile Lehistan Krallığı arasındaki sorunlardan dolayı Bucak’tan Lehistan’a gerçekleştirilen saldırı bu durumu çok net ortaya koymaktadır. Yaklaşık 15000 kişilik bir Tatar kuvvetinin gerçekleştirdiği ve Galiçya’nın hedef alındığı bu saldırıya liderlik edenler arasında Kantemir Mirza’nın oğluda bulunmaktadır. Mart 1624’de Zygmunt III Kırım Hanı Mehmed Giray’ayazdığı bir mektupta Tatarların bir kısmının Akkirman ve Bender’e döndüğünü bildirerek şikâyetçi olmuştur.( Bucak ve Kırım Tatarlarının ortak saldırısı olarak görülmektedir, Gayvoronskiy Mansuroğulları Beyi Ali Mirza’nın liderliğinde bu saldırının gerçekleştiğini belirtmektedir,)

KIRIM İSYANI VE KANTEMİR MİRZA (1623-1628)

2012-01-29T17:22:00.000+02:00

5. KIRIM İSYANI VE KANTEMİR MİRZA (1623-1628)

Bucak Tatarları’nın önemli bir bölümü ile birlikte Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden çıkarılarak Kırım’a götürülmesinden sonra Kırım’da büyük bir isyan meydana gelmiştir. Kırım’da Mehmed ve Şahin Giray’ın liderliğinde Osmanlı yönetimine karşı gerçekleştirilen bu isyan hareketi yakın dönem araştırmacıları Yücel Öztürk, Victor Ostapchuk ve A. A. Novoselskiy tarafından ele alınmıştır.

1623 yılının Nisan ayında Mere Hüseyin Paşa sadarete geldikten kısa bir süre sonra Rodos’ta tutulan Mehmed Giray’ı İstanbul’a getirtmiş ve Nisan ayında Kırım’a Han tayin ederek göndermiştir. Kısa bir süre sonra kardeşi Şahin Giray’da İran’dan ayrılarak 9 Mayıs 1624’de Kırım’a gelerek kalgaylık makamına
getirilmiştir. Bu gelişmeden kısa süre sonra 22 Mayıs 1624 tarihinde de Mehmed Girayın yerine Canbek Giray yeniden Han olarak Kefe’ye ayak basmıştır.
Bu taht değişikliğin nedeni olarak Osmanlı kronikleri Mehmed Giray’ın eski adetlere uymamasını, Şahin Giray’ın İran Şahı’ndan izin alarak gelmesini ve Şiiliği yaymaya çalışmasını, İran’la ilişkileri ve iki kardeşin Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu karışıklıktan faydalanarak Kırım’da muhaliflerini ortadan kaldırmaya
çalışmasını gösterirler; dönemin İngiliz elçisi Thomas Roe’da Mehmed Giray’ın İran seferi için asker göndermemesi ve Şahin Giray’ın İran’la ilişkisini bu değişikliğin nedeni olarak görmektedir. Seyyid Muhammed Rıza isyan hadisesinde kardeşlerin ihanet ile suçlandığını belirtir, Şah Abbas’la Şahin Giray’ın ilişkisine değinir ve Kantemir Mirza’yı suçlar, Rıdvan Paşazade’de Şahin Giray’ın Şah Abbas’la yakınlığı ve Şiilikle ilişkisini bu değişikliğin nedeni olarak görür.
Abdülgaffar Kırımî’de kardeşlerin Osmanlı’ya muhalefetlerini bu taht değişikliğinin sebebi olarak görür. Münşeâtü’s-Selâtin’de bulunan ve Canbek Giray Han tahta çıkarıldığında Tatar ulemasına gönderilen hükm ü şerif suretinde de taht değişikliğinin nedeni olarak Mehmed Giray’ın emirlere itaat etmemesi ve Şahin Giray’ın Şah Abbas’a İran’a zarar vermeyeceği için söz vermesi, diğer bir hükm ü şerif suretinde de Mehmed Girayın kanun ve töreye uymaması, verilen emirleri yerine getirmemesi ile Şahin Giray’ın İran’la olan yakınlığı ve Şah Abbas’a verdiği sözler neden olarak gösterilir.
Bu taht değişikliğine Öztürk, Osmanlı yönetim sistemindeki çözülme, idaredeki klik çatışmalarının, Mehmed ve Şahin Giray’ın Kırım’da mutlak hâkimiyete dayanan bir idare kurmalarının ve Kırım aristokrasisinin Kantemir Mirza’nın yükselişinden duyduğu sıkıntının neden olduğunu ileri sürer ve Osmanlı kroniklerinin Rafızılik iddialarının ideolojik olduğunu ortaya koyar; Ostapchuk, Şahin Giray’ın ve Onun İran’la ilişkilerinin temel faktör olduğunu belirttikten sonra Canbek Giray’ın entrikalarına da değinir, Novoselskiy’de Ostapchuk gibi Şahin Giray Şah Abbas ilişkisini bu taht değişikliğinin temel nedeni olarak görmektedir.
Bize görede bu taht değişikliğinin temel nedeni Şahin Giray’ın İran Şahı ile olan ilişkileridir. Novoselskiy dönemin Rus kaynaklarına dayanarak Şahin Giray’ın İranla olan ilişkisini açıkça ortaya koymuştur, öyleki Şahin Giray’ın İran Şahına gönderdiği bir mektupta kendisini “Şahın kulu” olarak ifade ettiğini ve Şahin
satın alındığı iddiasında özellikle yer verirler; Naima ise İstanbul’u feth etmeye niyetleri olduğunu söyleyerek bu değişikliği meşrulaştırır.

Giray’ın Kırım’a Şah Abbas tarafından verilen 2000 kişilik bir refakatçi grup ile geldiğini belirtmektedir, Seyyid Muhammed Rıza’da Şahin Giray’ın “Bende-i Abbas Şah Şahin Giray” diye yazdığını İranlı tarihçi İskender’e dayanarak ifade etmektedir. Gerçekten de İskender Münşî Şahin Giray’ın Şah Abbas’la ilişki
içinde olduğunu, İran Şahına gönderdiği mektubunda “kendisini anlaşmaya sadık kalan büyük adamlardan saydı” ve “Gulam-ı Şah Abbas Şahin Giray bud” ifadelerini kullandığını belirtmektedir. Hem Moskova hem de İran kaynaklarının Şahin Giray ile Şah Abbas arasındaki ilişkiyi açıkça ortaya koyduğu görülmektedir.
Şahin Giray ile Şah Abbas arasındaki ilişkinin Osmanlı devlet adamlarının gözünden kaçacağını düşünmek mümkün değildir. Osmanlı yönetimi Şahin Giray’ın Osmanlı Devleti’nin en önemli düşmanlarından olan İran’la ilişkisi yüzünden Mehmed Giray’ı hanlık tahtından almış ve 22 Mayıs 1624’de Canbek Giray’ı Kefe’ye yeni Han olarak ayak bastırmıştır. Bu taht değişikliğine Mehmed ve Şahin Giray kardeşler isyan ederek cevap vermişlerdir. Canbek Giray’ı tahta çıkarmak için müdahale eden Osmanlı kuvvetleri ağır bir yenilgiye uğramış ve Osmanlı yönetimi Ağustos ayında Mehmed Giray’ın tahta kalışını onaylamak zorunda kalmışdır.

1624 yılında Kırım’da meydana gelen bu taht değişikliklerinde Bucak Tatarları ve Kantemir Mirza nasıl bir rol oynamıştır.(gayvoronskiy de Kantemir Mirza’nın bu ilk çatışmada ne Mehmed Giray ne de OsmanlıSultanı’nın yanında açıkça yer almadığını belirtir) Kantemir Mirza’nın 1624 yılında gerçekleşen çatışmalara bizzat katılımı hakkında herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte Katip Çelebi ve Naima’da bulunan bir pasaj Kantemir Mirza olmasa bile yakın çevresinin mevcut Giray yönetimini bu çatışmada desteklediği hakkında önemli veriler içermektedir. Katip Çelebi’nin Fezleke’sindeki metin şu şekildedir, “Şahin Giray dahi cevâbında yazdı ki, “mektûbunuzun mefhûmu ma‘lûm oldı. Sâbıka mülk-i mevrûsumuza gelüp beş on gün ârâm itmeden ba‘zı müfsidler güft ü gûsu ile hânlık Canibek Giray’a virilüp bu cânibe geleli niçe bin fukarâ at ayagı altında pây-mâl oldı. Bizden ne cürm sudûr itdi ki bu hakarete müstahıkk olduk? Bu esnâda bizi isteyen dört beş mîrzâ iki üç binden ziyâde ‘asker ile ve Hân Timur karındasları Akkirman’dan beş bin ‘asker ile ve

Yusuf-oğlu mîrzâları, ki bundan akdem ‘askeri ile Rus olmus idi, bizim Kırım vilâyetine geldigimizi istimâ‘ eyledikde bir gice küffâra sebîhûn idüp binden ziyâde kâfir kırup bâkisi firâr idüp ehl ü ‘ıyâli ile hâlâ gelüp, ‘Ali Mîrzâ ve cümle Nogay mîrzâları ve Sultânzâdeleri on beş bin kadar âdem ile Taman’dan geçüp bu gün dâhil olacaklardır”.
Bu metinden anlaşılacağı üzere Kantemir Mirza’nın kardeşleri, Kırım Mirzaları ve Nogay Mirzaları Şahin Giray’ın yanında yer almışlardır. Bunun yanı sıra metinde Yusufoğlu Mirzalarından olup Rus olan şeklinde tarif edilen kişi Urak Mirza’dır ve Urak Mirza Kantemir Mirza’nın damadıdır( Urak Mirza Rus kaynaklarında Petr Urusov şeklinde geçmektedir, Büyük Nogay Ordası Mirzaları’nın nesinden gelmekte olup bir dönem Hırıstiyan olup Moskova sarayında bulunmuş, Rusya tarihinin fetret döneminde büyük rol oynamıştır).

Kantemir Mirza’nın aile çevresinin Şahin Giray’ın yanında olması ve Şahin Giray’ın bu isimleri özellikle zikretmesi önemlidir. Bunun yanı sıra kaynaklarda Kantemir Mirza’nın 11 Mayıs 1624 tarihinden önce Kırım’dan kaçarak Akkirman’a geldiği yönünde bir bilgiye de rastlamaktayız. Kantemir Mirza Akkirman’da iken Şahin Giray’ın Akkirman’dan Kantemir Mirza’nın kardeşlerinin geleceğini söylemesi bu açıdan önemlidir. Kantemir Mirza’nın rızası olmadan böyle bir olayın gerçekleşemeyeceği açıkça ortadır. Şahin Giray’ın Kantemir Mirza’nın şahsen geleceğini belirtmemesi ise Kantemir Mirza’nın bekle gör politikası izlediğini ve olayların gidişatını görmek istediğini ortaya koyar.
Bucak bölgesine döndükten kısa bir süre sonra Kantemir Mirza kendi başına harekete geçmiştir.. Daha önce Lehistan’a yaptığı sefer sırasında ölen oğlunun intikamını almak için 5 Haziran 1624’de Stepanec’den geçerek Lehistan arazisine girmiş, Stryc, Peremysl, Lvov ve Sanok arazisini vurmuştur. 10 Haziran’da Peremysl yakınlarından Zygmunt III’e tehdid dolu bir mektup göndererek Kralın Padişaha Hotin’de vaad edilen vergiyi göndermesini ve Kazakların denize çıkmasının önlemesini istemiştir.Sultanın kulları ile Lehistan’ı istila etmekten bahsetmiştir(Kantemir Mirza Lehistan Kralını “Siz sözünüzde durmasanız benimotlaklarım Beyaz Denize kadar uzanır” şeklinde bir ifadeyle tehdid etmiştir).
Ne var ki Kantemir Mirza ve Bucak Tatarları dönüşte Turla nehrinden geçerken Martinow yakınlarında Koniecpolski tarafından pusuya düşürülmüşler ve kuvvetlerinin üçte ikisini kaybetmişlerdir.

Kantemir Mirza’nın liderliğindeki Bucak Tatarları’nın Lehistan ile mücadele ederken Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti’nin fiilen bir çatışma içinde olduğu unutulmamalıdır. Bu çatışma sırasında İranlılar Diyarbakır’a kadar ilerlemiş ve Lehistanlıların da bu çatışmadan faydalanmaya çalışmışlardır.
Kantemir Mirza Lehistan’a yaptığı saldırının sonunda yenilgiye uğramasına rağmen Osmanlı Devleti’ni en azından Lehistan cephesinde rahatlatmış ve insiyatifi elde tutmuş görünmektedir. 1624 yılının Eylül ayında bu kez de Kantemir Mirza’nın kardeşlerinden birisi Boğdan üzerinden Lehistan’a girerek yeni bir saldırı gerçekleştirmiş ve dönüşte Boğdan’ı da Osmanlı Devleti’ne bağlı olmasına rağmen yağmalamıştır.

Kantemir Mirza’nın Lehistan’la olan ilişkilerin yanı sıra Eflak ve Boğdan’daki siyasi gelişmelerde de aktif rol oynamıştır. Bu minvalde 1624-1625 yılında yani Radu Voyvoda döneminde Kantemir Mirza Eflak ve Boğdan’ı vurmuş fakat İntorsura Buzıuli mevkiinde Radu Voyvoda tarafından pusuya düşürülerek
yenilgiye uğratılmıştır. Radu Voyvoda bu saldırı nedeni ile Kantemir Mirza’yı Osmanlı hükümetine şikâyet etmiştir. Kantemir Mirza’nın Lehistan’ın yanı sıra Eflak ve Boğdan üzerinde de bir baskı unsuru olduğunu ve Osmanlı Devleti’ni rahatlattığını görmekteyiz.

1624 yılında zafer Mehmed ve Şahin Giray’da kalmış olmasına rağmen Osmanlı Devleti ve Kırım arasındaki rekabetin devam ettiğini, Şahin Giray’ınilerdeki olası çatışma için destek arayışını sürdürdüğünü görmekteyiz.Bu dönemde Şahin ve Mehmed Giray’a bağlı Tatarların bir kısmı 12-28 Ekim 1624 tarihleri arasında Eflak ve Boğdan’a girmişler, Akkirman civarına kadar ilerlemişlerdir. Bu olay İstanbul’da büyük endişeye neden olmuş Tatarların Edirne’ye ilerlemesinden çekinilmiştir. Şahin Giray’ın Lehistanlılar ile anlaşma yaptığının duyulması bu endişeleri arttırmıştır. Fakat daha sonra Kırım elçileri İstanbul’a gelmiş ve bu harekâtın Kantemir Mirza’yı Silistre’den çıkarmak için yapıldığını belirttikten sonra devlete itaat altında olduklarını bildirmişlerdir. Şahin Giray’ın bu askeri operasyonunun diğer bir amacının da Lehistan ile Kırım arasındaki ittifaka aykırı olarak Lehistan’ı vuran Kantemir Mirza’nın itaat altına alınması olduğunu belirtir.

1624 yılının son günlerinde gerçekleşen bu Kırım askeri operasyonundaki kuvvetlerin Kırım öncü kuvvetleri olduğu görülmektedir. 1625 yılının ilk günlerinde Küçük Nogaylar ve Zaporoglardan da destek alan Şahin Giray bu kez bizzat kendisi Kantemir Mirza’ya karşı harekete geçmiştir. 1625 yılının ilk günlerinde Şahin Giray Zygmunt III’e yazdığı bir mektupta Kantemir, kardeşleri ve mirzaları tamamen kontrolü altına alıp Bucak havalisinden bütün Tatarları çıkaracağını açıklamıştır. Şahin Giray’ın bu seferi sırasında bölgedeki Osmanlı yöneticilerinin çatışmaya müdahil olmamaya çalıştıkları görülmektedir. Şahin Giray’ın bu seferi sonucunda Bucak havalisindeki Tatarların önemli bir bölümü Kırım’a, Or Kapısı’nın kuzeyine doğru olan bölgeye yerleştirilmişlerdir(1625 yılında Kantemir Mirza ve Bucak Tatarlarının yenidenBucak havalisinden çıkarılması olayı Osmanlı kaynaklarına da yansımıştı).

Sürgün olayı sırasında Şahin Giray Kantemir Mirza’yı kendi yanında tutmaya özen göstermiş ve 1625 yılı içinde Kantemir Mirza Kırım’da iken Şahin Giray ve Kantemir Mirza arasında yakın ve iyi ilişkiler kurulduğu kaynaklara yansımıştır.
Kırım kaynaklı bu askeri harekât açıkça Kantemir Mirza’nın kontrol altına alınmasına yöneliktir. 1624 yılındaki ilk çatışmada taraf olmamasına ve aile üyeleri ile isyancı kardeşleri desteklemesine rağmen Kantemir Mirza’ya karşı harekete geçilmesi Şahin ve Mehmed Giray’ın O’na güvenmediğini ve bütün Tatar güçlerini kendi kontrolleri altında toplayarak otoritelerine karşı çıkacak kimseyi dışarıda bırakmak istemediklerini gösterir. Kırım’da 1624 yılındaki çatışmada olduğu gibi 1625’deki bu seferde de Zaporogların Şahin Giray’ın yanında Bucak Tatarları’na karşı savaşması oldukça dikkat çekicidir.
1550’li yıllarda başladığını gördüğümüz Lehistan Kazakları ile Bucak Tatarları arasındaki çatışma devam etmektedir. Bu sürgün olayında da 1623 yılında olduğu gibi sadece Kantemir Miza’ya bağlı Tatarlar götürülmüş olmalıdır. Çünkü Bucak Tatarları’nı gerçek bir güç haline getiren Kantemir Mirza’nın liderliği ve O’na geleneksel olarak bağlı bulunan kabile güçleridir.

1625 yılı Osmanlı Devleti, Kırım ve Bucak Tatarları için iç çatışmaların yaşanmadığı bir yıl olmuştur. Bucak Tatarlarının da Kırım Tatarlarına dahil olarak Lehistan’a gerçekleştirdikleri bir akın ise başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bu saldırıya Mehmed Giray Han ile Nureddin olan Azamet Giray liderlik yapmışlardır(Novoselskiy Tatar kuvvetlerinin çok sayıda kayıp vermelerine rağmen çok sayıda esir getirdiklerini belirtir, Novoselkiy Tatar kuvvetlerin 12 Aralık 1625 Kırım’dan çıktıklarını
belirtir, İstanbul’daki İngiliz elçisi Roe’nun bu sefer hakkındaki bilgi veren mektubu ise 11-21 Şubat
1626 tarihine aittir ve Roe Tatarlarla Kazakların bu sefer sırasında işbirliği yaptıklarını belirtir,
Miron Kostin bu saldırının sebebi olarak Lehistan Kralllığı’nın Hotin Antlaşmasında her yıl Kırım’a vermeyi taahhüd etdiği 30.000 gucuğu vermemesini gösterir, saldırıda Mehmed Giray değil sadece Kalgay Sultanın bulunduğunu, Kantemir Mirza ile Kalgay Sultanın yenilgiden dolayı Boğdan Voyvodası Radu Voyvoda’yı suçladıklarını belirtir. Kostin’e göre Radu Voyvoda’nın ölümü (1626) Boğdan’ı büyük bir felaketten kurtarmıştır. Radu Voyvoda’nın yerine seçilen kişi olan Miron Barnowski Kantemi Mirza’nın kan kardeşidir, bu yüzden Kantemir Mirza Boğdan’a dokunmamıştır, .
1626 yılının bahar aylarında Kantemir Mirza Podolya’yı vurmuş, sonbahar da ise bu kez oğulları ile Nureddin Azamet Giray Kiev’e saldırmayı hedeflemişler fakat Hmeletski ve Doreşenko’nun sert müdahalesiyle karşılaşmışlar ve çok sayıda Nogay bu çatışmalarda öldürülmüştür.

Kırım, Osmanlı Devleti ve Bucak Tatarları için 1626 yılı da sakin bir şekilde geçmiştir. 1627 yılında ise Kırım’da Mehmed ve Şahin Giray’ın hâkimiyetini sonlandıracak olan süreç başlamıştır. Bu süreci başlatan olay ise Kantemir Mirza’nın ailesi ile Mehmed Giray’ın damadı olan bir Çerkes Beyi arasındaki bir kan davasıdır.
Bu Çerkes Beyi 1621 yılında Kantemir Mirza’nın kardeşlerinden birisini öldürmüştür. Mehmed Giray 1627 yılında köle almak için Çerkes arazisine gittiğinde, bu Çerkes Beyi kayınpederi Mehmed Giray’ın huzuruna gelip hediyelerini sunmuştur. Bu sırada Mehmed Giray Han’ın maiyetinde olan Kantemir Mirza’nın amcasının oğlu Selmanşah Mirza bu Çerkes Beyi’ni öldürmüş ve hemen kaçmıştır. (Gayvoronskiy, bu Çerkes Beyinin adının Gazi Bey olduğunu ve öldürdüğü kişinin de Selmanşah Mirza’nın babası olduğunu
belirtir.)
Selmanşah Mirza’nın Kantemir Mirza’dan habersiz böyle bir şey yapamayacağının farkında olan Mehmed Giray kardeşi Şahin Giray’a Kantemir Mirza ile Selmanşah Mirza’yı yakalaması için emir göndermiştir. Şahin Giray başarılı olamamış ve takipçilerini atlatan Kantemir Mirza Or Kapısı’ndan çıkarak kaçmayı başarmıştır.

Kantemir Mirza ile diğer mirzalar kaçmayı başarmalarına rağmen geride kalan aileleri Şahin Giray tarafından korkunç bir şekilde ortadan kaldırılmıştır. Bu olaylar 1627 yılının Şubat ayında gerçekleşmiştir. Mevkûfati Mehmed Efendi ise bu kaçış olayının sebebini eserinde daha farklı anlatmaktadır. O’na göre cihangirlik sevdasına düşen (Osmanlı topraklarına yayılma) Şahin Giray Kantemir Mirza ile görüşmüş ve bu düşüncesini Kantemir Mirza’ya açıklamıştır. Kantemir Mirza bu görüşlere katılmadığını açıklayınca Şahin Giray olayı kapatmıştır. Bununla birlikte Kantemir Mirza’nın bu fikirleri Osmanlı Padişahına iletmesinden korkmuş ve O’nu ortadan kaldırmaya karar vermiştir. 2000 Tatar ve 500 Çerkes’den oluşan bir kuvveti Kantemir Mirza üzerine yollamıştır.(Gayvoronskiy, Şahin Giray’ın Kantemir Mirza’yı geri dönmesi konusunda uyardığını eğer dönmezse ailesini yok edeceğini söyleyerek uyardığını belirtir)

Kantemir Mirza bu kuvvetleri yenilgiye uğratarak Özi sahrasına kaçmış ve üç gün boyunca kendisini takip eden kuvvetlerden kurtulmuştur.
Şubat ayı içinde Kırım’dan kaçmayı başaran Kantemir Mirza’nın Ekim ayına kadar ne yaptığı hakkında herhangi bir kayda rastlayamadık ama ailesinin öldürülmesinden sonra durumun bir kan davasına döndüğü ve iki taraftan birinin diğerini ortadan kaldırmak zorunda olduğu aşikârdır. Osmanlı Devleti’nin Mehmed ve Şahin Giray kardeşlerden duyduğu rahatsızlığın farkında olan Kantemir Mirza 1627 yılının Ekim ayında gizlice İstanbul’a gelir ve Mehmed ve Şahin Giray’ın tahtan indirilmesini teklif eder.

Mehmed ve Şahin Giray kardeşlerde bu durumun farkındadır. Kantemir Mirza’nın İstanbul’a geldiğini ve devlet adamlarından iltifat gördüğünü duyunca Osmanlı yönetimine “Bize hayrı olmayan bu hainin size de faydası olmaz” diyerek Bucak Tatarları’nın lideri Kantemir Mirza’yı talep ettiklerini belirten bir mektup yazarlar. IV. Murad, Kantemir Mirza bu devletin sadık, “tabl u ‘alem” sahibi bir bendesidir diyerek bu teklifi reddeder ve Kantemir Mirza’ya Tırhala Sancakbeyliğini verir.

Tırhala Sancakbeyliğinin tevcihinden sonra Kantemir Mirza ailesinden kurtulanları toplamak üzere Akkirman ve Özi havalisine gider. Kantemir Mirza’nın Özi havalisine geldiğini duyan Şahin Giray bu durumu Kantemir’i ortadan kaldırmak için son bir fırsat olarak görür ve Osmanlı yönetimin Kantemir Mirza’yı teslim etmeyi reddetmesi üzerine 1628 yılının Şubat ayının son günlerinde Şahin Giray yaklaşık 6000 kişi olan kendine ve Hana ait olan maiyyeti ile Kırım’dan ayrılır, Nisan ayının ilk haftasında Turla Nehri’ni geçer. Akkirman, Kili ve İsmail civarına kadar ilerler. Babadağı eteklerinde Kantemir Mirza ile Şahin Giray arasında büyük bir çatışma gerçekleşir. Yerel halktan ve Osmanlı kuvvetlerinden de destek almış bulunan Kantemir Mirza Şahin Giray’ı ağır bir yenilgiye uğratır(D’askoli Şahin Giray’ın Kantemir Mirza’nın Osmanlı yönetimi ile anlaştığını bilmediğini, bu nedenle Kantemir Mirza’nın asker sayısı hakkında yanıldığı ve bunun da yenilgisine sebep olduğunu ifade eder.
D’ascoli ayrıca Şahin Giray’ın Kantemir’in peşinden Özi nehrini geçerken askerlerinin yarısını Özi’de bıraktığını da ifade eder, Rıdvan Paşazâde, Şahin Giray’ın yenilgisinin sebebi olarak Şahin Giray’ın ordusunun çektiği su sıkıntısını gösterir ve Şahin Giray’ın yenilgisini “Askeri nehr-i Tuna’ya battı/ Kendi tenha Kırım’a can attı” diyerek Şahin Giray’ın askerinin çoğunun Tuna nehrinde boğulduğunu ve Şahin Giray’ın Kırım’a yanında çok az bir kuvvetle dönebildiğini belirtir).

Bu çatışma hakkında en ayrıntılı bilgi veren Mevkûfati Mehmed Efendi Şahin Giray’ın kendisine karşı harekete geçtiğini duyan Kantemir Mirza’nın Tuna Nehri’nin yanındaki Toprak Köprü’ye geldiğini ve burada Şahin Giray’ı beklemeye başladığını belirtir. Bir müddet sonra Şahin Giray da Tuna Nehri’nin öte yakasına gelmiş ve iki taraf bir müddet harekete geçmeden beklemiştir. Şahin Giray bu süre zarfında Babadağı çevresindeki kasaba halkına mektup yazarak Kantemir Mirza’nın kendisine teslim edilmesini istemiş ve isteği yerine getirilmezse her tarafı yerle bir edeceğini söyleyerek bölge halkını tehdit etmiştir. Bu aradada iki taraf arasında
küçük çaplı çatışmalar meydana gelmektedir. Özellikle Kantemir Mirza’nın kardeşi Süleymanşah (Selmanşah) Mirza bu çatışmalarda büyük başarılar göstermiştir.
Babadağı çevresinde bulunan Osmanlı sipahi ve yeniçerileri bir müddet çatışmalara seyirci kalmıştır. Daha sonra bu askerlerin önde gelenleri kendi aralarında görüşmüşler, Kantemir Mirza’nın Osmanlı Devleti’nin adamı olduğunu ve Tatar askerinin Tuna’yı geçmesinin yanlış olduğunu belirterek Kantemir Mirza tarafına
geçmişlerdir.
Osmanlı kuvvetlerinin Kantemir Mirza tarafına geçmesi ile birlikte durum Şahin Giray’ın aleyhine düşmüştür. İki taraf arasında şiddetli çatışmalar olmuş ve Şahin Giray kendisine bağlı kuvvetler ile kaçmaya başlamıştır.

Bu kaçış sırasında Kantemir Mirza’nın küçük oğlu Yılantuş Mirza Şahin Giray’ı yaralamayı başarmıştır. Şahin Giray’a bağlı kuvvetlerin bir kısmı Kantemir Mirza tarafına geçmiş, birçoğu ise Tuna nehrinden geçmeye çalışırken boğulmuşlardır(Gayvoronskiy Kırım’da bulunan Mansur kabileleriile Nureddin Azamet Giray’ın bu çatışmadan sonra Kantemir Mirza’nın tarafına geçtiklerini belirtir).

Mayıs ve Haziran aylarında Kantemir Mirza’nın teşebbüsleri ile Mehmed Giray’ın yerine tahta yeniden Canbek Giray’ın geçirme kararı alınır. Bu taht değişikliğine İran cephesine gitmekteki isteksizlikleri, 1624’de Osmanlı’ya karşı isyan ederek kazandıkları başarı neden olarak yetmektedir. Kantemir Mirza’nın kazandığı zafer Osmanlı yönetminin bu kararı almasını kolaylaştırmıştır.
Thomas Roe 17 Mayıs 1628 tarihli mektubunda Mehmed ve Şahin Giray kardeşlerle Kantemir Mirza arasında büyük bir gerginliğin bulunduğunu ve Canbek Giray donanma ile Kırım’a Han olarak gönderileceğini bildirir.
Zaferinin ardından Kantemir Mirza Şahin Giray’ın peşine düşmüştür. 23 Nisan’da Şahin Giray Kırım’a girmiş 6 gün sonra 29 Nisan’da Kantemir Mirza da O’nu takiben Kırım’a ayak basmıştır. Mehmed ve Şahin Giray’ın yönetiminden memnun olmayan Tatarlar’da Kantemir Mirza’nın kuvvetlerine dahil olmuşlardır. Şahin Giray Bahçesaray’a kardeşi Mehmed Giray’ın yanına sığınmıştır. İki kardeş burada Kantemir’e bağlı kuvvetler tarafından kuşatılmışlardır. Burada durumu Şahin ve Mehmed Giray’ların lehine önemli bir olay gerçekleşmiştir. Buda Kazakların iki kardeşe yardıma gelmesidir. D’askoli’ye göre Babadağı’nda Kantemir Mirza’ya yenildikten sonra Şahin Giray hemen Kazaklar’dan yardım istemiş, Kazaklar’a yardımları karşılığında büyük vaadlerde bulunmuştur( D’askoli ayrıca Kırım’daki bütün Nogayların hemen Kantemir Mirza’nın yanında yer aldığını belirtir, Mevkûfati Mehmed Efendi, D’askoli’den farklı olarak Şahin ve Mehmed Giray’ın Bahçesaray’da kendi aralarında görüştükten sonra Tatar askerine güvenmedikleri için Kazaklardan yardım istemeye karar verdiklerini belirtir, Mevkûfati Mehmed Efendi Şahin Giray’ın Kazaklara yardım etmeleri karşılığında Kefe, Gözleve ve Balıklağu kaleleri ile 50000 altın verneyi taahhüd etdiğini ve Kazak Hetmanına seni Lehistan’a kral yaparız dediğini belirtmektedir,
Berındei ve Damyan,Lehistan Krallığı’nın Kazakların Şahin ve Mehmed Giray’lara yardımını el altından onaylandığınıbelirtir, Berındei, “La Porte”, s. 300; Damyan, a.g.e, s. 96.)

Kantemir Mirza, Mihail Doreşenko liderliğindeki Kazaklar isyancı kardeşlere yardıma gelene kadar Mehmed ve Şahin Giray’ı Bahçesaray’da üç hafta kadar kuşatma altında tutmuştur. Kazakların Kırım’a getirilmesinde organizasyonu Bulhar Mirza gerçekleştirmiştir. Kazaklar Kantemir Mirza’nın gelen kuvveti küçümsemesi nedeniyle Or Kapısı’ndan rahatlıkla geçmişlerdir. Bucak Tatarları’nın liderine bağlı kuvvetler ile Zaporoglar arasında birçok kez çatışmalar meydana gelmiş, Kazakların hetmanı olan Doreşenko bu çatışmalardan birinde öldürülmesine rağmen Zaporog Kazakları durdurulamamıştır. Doreşenko’nun 1000 kadar Zaporog Kazağı ile öldürüldüğü çatışma Alma civarında gerçekleşmiştir. Doreşenko’yu öldürenlerin Kantemir Mirza’nın yanında bulunan 500 kadar sekban olduğu Lehistan kaynaklarına yansımıştır. Kazakların gelişi ile Şahin Giray’da harekete geçmiş ve durum tam tersine dönmüştür. Bu kez Kantemir Mirza yanında sabık Nureddin Azamet Giray ve Urak Mirza ile birlikte Kefe’ye doğru kaçmakta, Şahin ve Mehmed Giray ise yanlarındaki Kazaklarla birlikte Onları takip etmektedirler.( Gayvoronskiy Azamet Giray’ınAkkirman’a, Kantemir Mirza’nın Eski Kırım’a doğru kaçtığını belirtir,)
Kefe önlerinde Kantemir Mirza yanındaki kuvvetlerle son bir kez daha Şahin Giray ve Kazakları ile çatışmaya girmiş fakat yenilerek Kefe’ye sığınmıştır.

Mevkûfati Mehmed Efendi Zaporogların gelişinden Kantemir Mirza’nın Kefe’ye sığınmasına kadar geçen süreç ile yeni bilgiler verir. Mevkûfati Mehmed Efendi Zaporogların 8000 kişilik bir kuvvet ile Şahin Giray’ı kurtarmak için harekete geçtiklerini ve Almasaray’a geldiklerini belirtir. Daha önce beş adet kadırga ile
Karadeniz muhafazası ile görevlendirilen Ebubekir Bey ise bu sırada Gözleve’dedir. Kantemir Mirza adamlarını gönderip Ebubekir Bey’den yardım istemiştir. Bunun üzerine Ebubekir Bey kendi adamlarından 250 nefer tüfenkendaz asker ile 6 aded topu Kantemir Mirza’ya göndermiştir. Bu kuvvetler Kazakların Almasaray’a geldiği Kantemir Mirza’nın yanına varmıştır. Ebubekir Bey’in gönderdiği bu kuvvetlerinde katılımından sonra Kazak kuvvetleri ile Kantemir Mirza’ya bağlı kuvvetler arasında şiddetli çatışmalar olmuş, 300’den fazla Kazakla, Kazak Hetmanı (Doreşenko) bu çatışmada öldürülmüştür. Şahin Giray’da Kazaklara yardım için kaleden dışarı çıkmış fakat sonra yeniden geri kaleye dönmüştür.

Mevkûfati Mehmed Efendiye göre ise Kazakların gelişinden sonra Kantemir Mirza’nın yanındaki Tatarların dağıldığını ve Kantemir Mirza’nın kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldığını belirtir. Kantemir Mirza kuşatmayı kaldırdıktan sonra Şahin Giray öncelikle Kantemir Mirza’ya Kırım’da yardım edecek en büyük güç olan Ebubekir Bey’i ortadan kaldırmak üzere 4000 kişilik Kazak kuvveti ile Karasu’da bulunan Ebubekir Bey üzerine yürümüştür. Bunu haber alan Kantemir Mirza Ebubekir Bey’e yardım etmek üzere harekete geçmiş ve Kazak kuvvetlerini yenilgiye uğratmıştır.

Buradan da Ebubekir Bey ile Kantemir Mirza Kefe kalesine çekilmişlerdir. Şahin Giray 30000 Tatar ve 10000 bin Kazak ile Onları takiben Kefe kalesi üzerine gelmiştir. Böylece Şahin Giray’ın Kefe muhasarası başlamıştır.
Şahin Giray’ın Kefe muhasarası sırasında Kantemir Mirza’nın oğullarından birisi Şahin Giray’ın eline geçmiş ve babasının gözleri önünde öldürülmüştür.
Kırım’da bu çatışmalar devam ederken Canbek Giray yeni Han olarak 29 Mayıs 1628 tarihinde Kaptan-ı Derya ile birlikte Kırım’a gitmek için denize açılır.Bu bilgiyi veren Thomas Roe bu operasyonun başarısız olması durumunda Osmanlı Devleti için İranlılar’dan daha büyük sorun yaratacağını belirtir500.

29 Mayıs 1628’de İstanbul’dan ayrılan Canbek Giray Han 30 Haziran tarihinde Kefe’ye yanında kalgayı Devlet Giray ve altmış kadırga ve yirmi gemilik Osmanlı askeri kuvveti ile ayak basar.(Mevkûfati Mehmed Efendi’ye göre Osmanlı donanması Kaptan-ı Derya Hasan Paşa komutasında 60 kadırgalık bir kuvvet ile Kırım’a doğru harekete geçmiştir, donanma fırtına nedeni ile büyük zorluk yaşamış ve Kefe’de karaya ancak H. 27 Şevval1037/ M. 30 Haziran 1628’de ayak basmışlardır )
Canbek Giray’ın İstanbul’dan yola çıktığı sırada Kantemir Mirza kuvvetleri ile birlikte Kefe’de kuşatma altındadır. Selmanşah Mirza ve Urak Mirza Kantemir Mirza ile Kırım’da bulunmaktadır. Şahin Giray’dan 18 gün sonra Mehmed Giray Han’da Kazaklar ve yeni kuvvetlerle Kefe önüne gelmiş ve kuşatmaya katılmıştır.
Kefe Beyi bu süreçte iki kardeşi oyalama politikası gütmüştür. Şahin Giray ise kardeşi ile birlikte kontrolleri altında olan kuvvetleri üçe bölmüştür. Soylulardan ve mirzalardan oluşan bir grubu kardeşi Mehmed Giray’ın komutasına vermiş, bir grubu Kazaklarla kendi komutasına almış ve bir grubu da Mehmed Ağa komutasına
vermiştir. Mehmed Ağa komutasındaki grubu sahile konuşlandırmıştır. Kantemir Mirza’nın ise Osmanlı donanması gelene kadar çok tedbirli hareket ettiği ve Kefe halkına güvenmediği ve şehrin Ermeni ve Rum liderlerinin O’nun isteğiyle tutuklandığı görülmektedir.(502 D’askoli, a.g.e, s. 111-112; D’askoli’nin Kantemir Mirza’nın şehirde güvenlik açısından sıkıntı yaşadığı şeklinde verdiği bilgileri Mevkûfati Mehmed Efendi’de teyid etmektedir. D’askoli Ermeni ve Rumların tutuklandığını belirtir, bu bilgiler Mevkûfati Mehmed Efendi’de yoktur, Mevkûfati Mehmed Efendi Kefe’de Şahin Giray ile geçmişe dayanan dostluk ilişkileri olan kişilerin Kantemir Mirza’nın Şahin Giray’a teslim edilmesini konuştuklarını belirtir.
Hatta Kefe’de Kantemir Mirza’nın padişahın izni olmadan Kırım’a ayak bastığı, Kantemir Mirza’yı katledenin gazi, bunu gerçekleştirmeye çalışırken öleceklerin şehid olacağı yolunda ifadeler halk arasında yaygınlık kazanmıştır. Bu süreçte Ebubekir Bey ile Kantemir Mirza birlikte hareket etmişler ve tehdit ile bu içerdeki bu kargaşayı bastırmışlar, Recep Paşa’nın adamı Ahmed Ağa’nın İstanbul’dan gelmesi ve Kantemir Mirza’nın yanında yeralması ile bu dedikodular sona ermiştir)

Canbek Giray Han donanma ile geldikten sonra Şahin Giray’ın önde gelen adamlarından olan ve kuvvetlerinin bir kısmını kontrol eden Mehmed Ağa ile önde gelen beyler rüşvetle satın alınarak Canbek Giray Han tarafına geçmeleri sağlanmıştır. Bundan sonra olaylar hızla gelişmiş ve yanlarında Zaporog Kazakları’ndan başka kimse kalmayan kardeşler hızla kaçmışlardır. İki kardeş daha sonra Or Kapısı dışında tekrar bir araya gelmişlerdir(Seyyid Muhammed Rıza Mehmed Giray Han’ın tüfenkcibaşısının bile Canbek Giray Han tarafına geçtiğini ve Mehmed Giray ile Şahin Giray’ın Özi Kazaklarına sığındığını belirti, Canbek Giray Han iktidarı ele geçirdikten sonra Kırım’dan gelen arzda Mehmed Giray’ın çatışmadan sonra birkaç atlı ile kardeşi Şahin
Girayı’nın yanına varabildiği ve Şahin Giray’ın da “Küffâr” içinde itibarının kalmadığı bildirilir).

Kantemir Mirza ve Kalgay Devlet, Şahin Giray kaçarken peşinden gitmişler ve nehr-i Arbat kenarında meydana gelen çatışmada 1000’den fazla Kazak askerini öldürüp 500-600 adamı da esir almışlardır.

Canbek Giray’ın yeniden Kırım tahtına geçmesine rağmen Kırım’da kontrol tam olarak sağlanmış değildir. Şahin Giray, Canbek Giray Han’a karşı tam bir gerilla savaşı yürütmektedir. Öyle ki Canbek Giray korkusundan Bahçesaray’ın dışına çıkamaz hale gelmiştir.

Bir keresinde, Şahin Giray Canbek Giray Han’a pusu kurmuş fakat başarısız olunca peşine düşülmüştür. Şahin Giray Şirin Mirzalarından Sofi Mirza’ya sığınmıştır. Sofi Mirza, Şahin Giray’ı sevmemesine rağmen “konak
töresi”nden dolayı O’nu korumak zorunda kalmıştır.

Şahin ve Mehmed Giray’ın Kırım’dan kaçtığı bu dönemde Kırım’da yönetim tamamen Mansuroğullarının eline geçmiştir. Hem Kırım kronikleri hem Rus kaynakları bu dönemde Mansuroğullarının Kırım’da kurdukları tahakkümün Kırım halkının büyük tepkisine neden olduğunu belirtmektedir(Abdülgaffar Kırımî, Canbek Giray Han için “…umur-u külliyesini tamamen Mansuroğlu Mirzalarına teslim etmiş olup hükümet-i Kırım Mansurî elinde imiş derler…” diye bu durumu belirtmektedir; Gayvoronskiy ve
Novoselskiy, Rus kaynaklarına dayanarak, Şahin Giray ve Mehmed Giray’ın Kantemir Mirza’yı
Kefe’de kuşattıkları sırada Kırım’da bulunan Nogayların mallarının yağmaladığını, zafer Kantemir Mirza tarafına geçince bu kezde Kırım’da bulunan Nogayların intikamlarını aldıklarını belirtmekte ve Kantemir Mirza’nın artan gücü karşısında Canbek Giray Han’ın da rahatsız olduğu ve bunu Kantemir Mirza’ya ifadeden çekinmediği yine bu dönemde Kantemir Mirza’nın Şirin Mirzalarının bazılarını öldürtmesi bu süreçteki en önemli olaylardandır).

Mehmed ve Şahin Giray Zaporogların yanı sıra Küçük Nogaylar ve Çerkeslerden de destek alarak Kırım tahtını ele geçirmek için 1628 yılının Kasım ayı başında harekete geçmişlerdir. Kasım ayının ortasında kardeşler Or Kapı’dadırlar.

Kırım’a gerçekleştirmek istedikleri sürpriz saldırı Zaporog Kazakları’nın Mansuroğulları’na ait sürüleri yağmalamaları yüzünden başarısız olmuş ve Canbek Giray Han bağlı kuvvetlerin gelmesi ile Zaporoglar çatışmadan kaçmıştır. Onları ikna edemeyen Mehmed ve Şahin Giray’da çekilmek zorunda kalmışlardır.

1629 yılının Nisan ayında isyancı iki kardeş bir kez daha Zaporoglar, Küçük Nogaylar ve Ten Kazaklarının da desteği ile Kırım’da tahtı geri almak için harekete geçerler. Zaporog ve Ten Kazakları denizden saldırıya geçmişledir. Or Kapısı’ndan gelen ve kardeşlere ait kuvvetler bir kez daha yenilgiye uğratılmışlardır. Mehmed Giray bu çatışmada öldürülmüş, Şahin Giray ise İran’a kaçmıştır. (Şahin Giray’ın bu yenilgiden sonra İran’a kaçmadan önce Kabartay’lara sığındığı görülmektedir)
Kırım’daki Mehmed ve Şahin Giray isyanının son perdesi de böylece kapanmıştır(Novoselskiy, Rus kaynaklarına dayanarak Mehmed Giray’ın Zaporoglarca öldürüldüğünü söyler, Canbek Giray Han’ın Mehmed Giray Han’ın naaşı ile 24 Mayıs’ta Bahçesaray’a döndüğü belirtir, D’askoli’ye göre Mehmed Giray Kazaklarca öldürülmüştür, Seyyid Muhammed Rıza’da Mehmed Giray’ın Ferahkirman önünde meydana gelen çatışmada H. Evasıt-ı evval 1038/ M. 3-13 Haziran 1629 tarihinde öldürüldüğünü belirtir, Bu çatışmalar sırasında Küçük Nogayların Beyleri olan Kasım Bey’in liderliğinde Şahin ve Mehmed Giray kardeşleri destekledikleri görülmektedir ki Kırım’da kavganın Nogay Tatarı Kırım Tatarı çarpışması şeklinde yorumlanmasını da zorlaştırmaktadır)

Bu son çatışmada da Kantemir Mirza ile Mansuroğulları zaferin Canbek Giray Han’da kalmasında büyük etken olmuşlardır. Mehmed Giray’ın Kırım Tatarları’nı yanına çekmek için gösterdiği çabalar Kantemir Mirza tarafından akamete uğratılmıştır. Mehmed Giray Kantemir Mirza tarafından oyuna getirilmiş ve bu hatası Kazaklar tarafından suçlanarak öldürülmesine neden olmuştur.(D’askoli, Osmanlı kronikleri de Kantemir Mirza ve aile çevresinin başta Selmanşah Mirza ve Urak Mirza olmak üzere bu çatışmada gösterdikleri çabaya yer vererek zaferdeki paylarını ortaya koyarlar; Novoselskiy’de Kantemir Mirza’nın
zaferdeki payını kabul etmektedir)

KANTEMİR ÇAĞI’NIN SONU (1629-1637)

2012-01-29T17:17:00.001+02:00

6. KANTEMİR ÇAĞI’NIN SONU (1629-1637)

Mehmed Giray’ın öldürülmesi ve Şahin Giray’ın İran’a kaçmak zorunda kalmasından sonra Kantemir Mirza Karadeniz’in kuzeyinde en güçlü isimlerden biri haline gelmiştir.

Kırım’da etkinliğinin zirvesine çıkan Kantemir Mirza ve Mansuroğulları’nın Kırım’ın geleneksel güçleri olan kabile aristokrasisinin özellikle de Şirinlerin tepkisini çekecekleri aşikârdır. İsyancıların kaçmalarından hemen sonra Kantemir Mirza ve Nogayların, Şahin Giray’ın emriyle harekete geçerek kendilerine yapılanların intikamlarını aldıklarını, Kırım’da tahakküm kurduklarını görmüştük.

Kantemir Mirza’ya artan tepkiler ile birlikte Kırım’da Hanın, Kantemir Mirza’yı ortadan kaldıracağı şeklinde söylentiler yayılmıştır. Öyle ki Kantemir Mirza Hanın sarayında cereyan eden müşavere ve toplantılara can güvenliğinden endişe ettiğinden dolayı katılmamıştır. Sonuçta, Kantemir’in Kırım’da bulunmasından ne
O’nun ne de Kırım feodallerinin memnun olmadığı görülmektedir. Bu durumu dikkate alan Kantemir Mirza 1629 yılı içinde Kefe civarındaki ikametgâhından ayrılarak Akkirman havalisine dönmüştür. O’nun dönmesine rağmen yakın çevresi Kırım siyasetinde etkinlerini sürdürmeye devam etmişlerdir510.

Kırım isyanın bastırılmasından sonra sıranın Lehistan Krallığı’na geldiği aşikardır. Kırım isyanı sırasında Zaporogların Şahin ve Mehmed Giray’a yardıma geldiklerini, Bahçesaray’da meydan gelen çatışmadan Mehmed Giray’ın öldürülmesine kadar geçen süreçte fiilen rol oynadıklarını görmüştük. Bunun yanı sıra Lehistan Krallığı’nın Osmanlı Devleti’nin Kırım’la yaşadığı sıkıntıdan faydalanarak Boğdan üzerinde yeniden nüfuz kazanması Osmanlı Devleti’nin tepkisini çekmiş ve Lehistan’a bir seferin tertibi neredeyse kesinleşmiştir
.
1629 yılının sonbaharında Ukrayna’nın sağ yakası Kantemir Mirza ve Kalgay Devlet Giray tarafından 50000 kişilik bir kuvvetle vurulmuştur. Bununla beraber saldırı başarısız olmuş, İslam Giray esir düşmüş, Kantemir Mirza’nun oğlu ise öldürülmüştür. Sağ kalan kuvvetlerin bir kısmı da salgın hastalıktan dolayı
ölmüştür(Berındei, Kantemir Mirza ve Kalgay’ın 24 Eylül 1629 tarihinde Polonya’ya girdiklerini ve ağır kayıp vermelerine rağmen Podolya’yı yağmalamayı başardıklarını söylemektedi).

Bu saldırıdan önce Osmanlı Devleti, Lehistan Krallığı’nı Şahin Giray’a Lehistan’dan askeri yardımın geldiği, Özi havalisinde Kazak askeri yığılmasının artışı nedeniyle uyarmış ve Kantemir Paşa ile Tatar askeri Şahin Giray nereye gider ise oraya gider diyerek tehdit etmiştir.
Bu askeri harekâta paralel olarak Boğdan’da Lehistan taraftarı olan Miron Barnowski ortadan kaldırılmıştır.
1630 yılında Kantemir Mirza, Kili ve Çirmen Sancakbeyi olarak karşımıza çıkar.
Lehistan ile gerginleşen ilişkilerde bu kararın etken olduğu görülmektedir517.
Aynı yıl Kantemir Mirza Kaptan Hasan Paşa ile birlikte Kili yakınlarında Kazaklarla çatışırken görülür.

Bununla birlikte Osmanlı Devleti Lehistan Krallığı ile uzlaşma zeminini de aramaya devam etmektedir. Murtaza Paşa, Lehistan Kraliyet Kanselarına gönderdiği mektubunda Lehistan’a saldıran Tatarların bir kısmının (1629 saldırısını gerçekleştiren Bucak Tatarları’nı kasdetmektedir) Kırım’a yerleştirildiğini, akını gerçekleştirenlerin cezalandırıldığından bahsettikten sonra Kantemir Mirza’nın Osmanlı Devleti’nin bir beyi olduğunu açıklar. Murtaza Paşa O’nu bu bölgeye ben yerleştirdim diye ifade eder. Lehistan’a bir kez daha saldırırsa “O’nun bir tane başı” var” ifadesiyle de cezalandırılacağını belirtir. Bunun karşılığında da Kazak saldırılarının durdurulması gerektiğini açıkça ifade eder( Murteza Paşa’ya IV. Murad gönderdiği hat-ı hümâyûndan anlaşıldığına göre IV. Murad Kantemir Mirza’yı bölgeden kaldırma yetkisini vermiştir bununla birlikte “…ve Hantemur oradan kalkup sonradan kâfir şaykaları çıkup vilâyete zarar virirler ise, faide nedir…” ifadesinde ortaya koyduğu üzre Osmanlı yönetimi Kantemir Mirza’yı bölgeden çıkarmakta bir zorluk çekmeyeceğini düşünmekte fakat Lehistan yönetiminin Kazaklar üzerindeki gücüne itimat etmemektedir).

Bu ifadeler uzun vadede Osmanlı Devleti’nin kalıcı bir barış için Kantemir Mirza’yı feda etmekten çekinmeyeceğini ortaya koyması açısından önemlidir.
Burada sorun Lehistan’ın Kazakları kontrol altına alıp alamayacağı noktasında düğümlenmektedir. 1631 yılında İstanbul’dan gönderilen bir Fransız raporunda, Bucak havalisine yerleştirilen Tatarların oluşturduğu baskının Lehistan’ı Kazaklara karşı harekete geçmeye zorladığını belirtmektedir.
Bucak havalisindeki Tatarları kontrol yükümlülüğü üzerinde olan ve Lehistan’a bu baskıyı gerçekleştiren Kantemir Mirza 1631 yılında hala Çirmen ve Kili sancak beyi olarak görev yapmaktadır.
1631 yılının Ağustos ayında uzlaşmaya çalışan Lehistan ve Osmanlı Devleti yeni bir anlaşma imzalamışlardır. Bu mütareke metninde vurgu Lehistan tarafı için Kazaklarda, Osmanlı için ise Bucak havalisinde bulunan Kantemir Mirza, Ay Temür ve Urak Mirza gibi mirzaların liderliğindeki Tatarların kontrolünde düğümlenmektedir. Ancak bu diplomatik çabaların Kantemir Mirza’yı durdurmadığı görülmektedir.

1632 yılında Kantemir Mirza Turla Nehri’ni Hotin’in güneyinde bulunan Hrinçuk Boğazı’ndan geçerek Lehistan arazisine girmiştir. Lehistan’dan ganimetleri ile dönen Kantemir Mirza’nın peşine Koniecpolski
düşmüştür. Prut Nehri’nin kenarında Cornul Lui Sasu civarında iki taraf arasında çatışmalar meydana gelmiş ve Koniecpolski Kantemir Mirza’nin elindeki esirleri ve ganimetleri kurtarmayı başarmıştır.

Bu hadiseden sonra Bucak Tatarları’nın saldırılarına karşılık olarak Kazak saldırıları gerçekleşmiştir. Bu minvalde iki taraf arasındaki gerginlik devam etmiş, Lehistan’ın Moskova ile çatışmaya girmesinden faydalanmak isteyen Osmanlı Devleti Lehistan’a karşı baskı uygulamaya başlamıştır. Kazak saldırılarının da yoğunlaşması ile birlikte Abaza Mehmed Paşa Lehistan seferine çıkmıştır. Moskova’nın da Osmanlı
Devleti’ni bu saldırıya teşvik ettiği görülmektedir.

Abaza Mehmed Paşa’ya verilen emrin bir benzerinin de Kantemir Mirza’ya gittiği ve bunun neticesinde 1633 yılı içinde Kantemir Mirza’nın Lehistan’a büyük bir saldırı gerçekleştirdiği ve çok sayıda esirle geri döndüğü görülmektedir. Bucak liderinin bu saldırısından sonra Abaza Mehmed Paşa, Kantemir Mirza’nın oğulları, Hüseyin Mirza ve Urak Mirza ile Lehistan’a saldırır. Kantemir Mirza hasta olduğu için bu saldırıya katılamamıştır.

1633 yılında çekirge salgını nedeniyle Kırım’da büyük bir açlık olmuş bu nedenle Selmanşah Mirza ailesi ve 30000 kişilik ulusu ile Kantemir Mirza’nın yanına göç etmek zorunda kalmıştır.
Kırım Hanı Canbek Giray bu göçü engellemeye çalışmışsa da başarılı olamamıştır. Osmanlı arşiv kaynakları da Selmanşah Mirza’nın 1634 yılında Bucak bölgesinde olduğunu ortaya koymaktadır( IV. Murad’ın Lehistan’a sefer için hazırlandığı ve Edirne’de bulunduğu belirtilir ki bu 1634 yılına ait bir olaydır, bu belgede Selmanşah Kantemir Mirza’nın yanında zikredilir. ).
1633 yılında gerçekleşen bu göç olayı ile gelen nüfusla birlikte Bucak’taki Tatar askeri gücünün zirveye çıktığını kabul edebiliriz.
İstanbul’da bulunan Moskova elçilerine göre 1633 yılında gerçekleşen Abaza Mehmed Paşa ve Kantemir Mirza’nın saldırısı IV. Murad’ın Lehistan’a karşı gerçekleştirmeyi düşündüğü daha büyük bir saldırının habercisidir.
Bu dönemde Osmanlı Devleti’nin Lehistan ile mücadelede Moskova’yı yanına çekmeyi planladığı görülmektedir. İstanbul’dan Moskova’ya gönderilen ve 1634 yılı ile tarihlendirilen mektuplarda Abaza Mehmed Paşa’nın saldırısından bahsedildikten sonra bütün Rumeli askeri, Tatar Han ve Kantemir Mirza’nın Lehistan’a saldırıcağı ifade edilir. Moskova’ya gönderilen namede bahsedilen seferin gerçek olduğu bizzat IV.
Murad’ın Lehistan seferine hazırlanması üzerine ortaya çıkar. Sultan Edirne’ye kadar gelir fakat Moskova ile Lehistan’ın uzlaşması, Lehistan’dan dönen Şahin Ağa’nın olumlu haberler getirmesi üzerine Lehistan ile barış yapılır.
1634 yılında yapılan bu barışın şartlarından birisi de Kantemir Mirza ve O’na bağlı Tatarların Bucak havalisinden göç ettirilmesi olmuştur. Bu konuda IV. Murad’ın yazışmalarda Bucak bölgesinden Kantemir Mirza’nın kaldırılacağı ve Kırım’dan gelen Tatarların Kırım’a döndürüleceği konusundaki sözler verdiği görülmektedir( Murtaza Paşa tarafından onaylanan barış anlaşmasında Kantemir Mirza’nın ve Tatarların Bucak havalisindenkaldırılması şu şekilde ifade edilmiştir, “…madde-i sani, eski namelerde yazılmışdır ki, Bucakda Tatar olmaya lakin şimdiki halde Kırım Tatarlarından gayri Nogaydan dahi Tatar gelüp Bucakda karar eylemişlerdir, ba-husus Tatarlara paşalık ve beğlik virilmekle dört canipten Tatar gelüp anlara dayanup vilâyetimize akın ve ılgardan ve zarardan hali değillerdir imdi ri’ayet-i sulh budur ki Bucakdan Tatar kaldırılup Hantemür Paşa’ya ve Aytemür Mirza’ya ve sa’ir mirzalara orada mansıp virilmeye ve durmayalar….”,).

IV. Murad’ın Kantemir Mirza’nın Bucak havalisinden kaldırılması görevini Murteza Paşa’ya verdiği görülmektedir. Kantemir Mirza’ya ya Mora Sancakbeyliği ya da Tuna’nın güneyinde bir sancağın tevcih edilmesi konuşulmuştur ve Mora Sancakbeyliği’nin verilmesi uygun görülmüştür. IV. Murad’ın bu konuyla ilgili hat-ı hûmayunlarında dikkati çeken nokta Kantemir Mirza’nın can güvenliğine yapılan vurgudur. IV. Murad “…Hantemuru oradan her nice kâbil ise kaldırasın, ammâ cânına zinhâr bir hatâ getürmeyesin…nihayet istemem ki Hantemura bir zarar gele…eğer isyan dahi iderse ele getürüp kayd u bend ile getüresin…, ” ifadesiyle Kantemir Mirza’ya verdiği önemi göstermiştir. Bu hatt-ı hûmayunlarda dikkati çeken diğer bir noktada Kantemir Mirza Osmanlı kontrolünde olan bölgede tutulurken Selmanşah ve Urak Mirza’ların Kırım’a döndürülmelerinin emredilmesidir.

Bunun yanı sıra Yurtman Tatarları’nın hala bölgede bulunduğunu ve Onların da mirzalarıyla birlikte Bucak bölgesinden çıkarılmasının emredildiğini görmekteyiz. Yurtman Tatarlarının Urak Mirza ile birlikte hareket ettikleri görülmektedir.
Osmanlı Devleti 1634 anlaşmasında söz verdiği üzere Kantemir Mirza’yı Bucak havalisinden kaldırıp Tuna’nın güneyine Niğbolu’ya iskân etmiştir. Öyle görülmektedir ki Kantemir Mirza’nın Mora Sancağı gibi uzak bir sancak yerine Rumeli’de tutulmasına karar verilmiştir. Osmanlı Devleti kendi üzerine düşeni
yaptığını belirttikten sonra sıranın Lehistan’da olduğunu ve Lehistan’ın sınır güvenliğini sağlaması gerektiğini karşı tarafa açıkça belirtmiştir(1Kasım 1634 tarihinden evvel Kantemir Mirza’nın Akkirman’dan uzaklaştığı ve Tatarların bir kısmının da Kırım’a geri götürüldüğünü Canbek Giray Han Lehistan Kralı’na gönderdiği mektubunda ortaya koyar).
Kasım ayı içinde Kantemir Mirza İstanbul’a çağrılmıştır.
Osmanlı hükümetinin Lehistan’la olan sorunları artık neticelendirmek istediği görülmektedir. 1634 yılının sonlarında Kırım Hanlığı ile Kantemir Mirza arasındaki ilişkiler tekrar gerginleşmiştir. Canbek Giray Han 25 Tatarı Hazinedarı Mustafa Çelebi ile birlikte İstanbul’a göndermiş. Kantemir Mirza Akkirman havalisinde Mustafa Çelebi ile yanındaki Tatarları yakalamış ve ortadan kaldırmıştır. Kırım Mirzaları bunun üzerine Canbek Giray Hana Nogaylar bizi eziyorlar demişlerdir.

16 Ekimde 1634’de Rus elçileri Canbek Giray Han’ın Osmanlı Sultanı ile Kantemir Mirza’yı ortadan kaldırmak üzere anlaştığını ifade etmişlerdir. Fakat İran seferi nedeni ile bu olay gerçekleşmemiştir. Kantemir Mirza’ya da İran seferine katılması emredilmiştir.

Canbek Giray Han ile Kantemir Mirza arasındaki ilişkilerin bozulduğu sırada H. 17 Ramazan 1044/ M. 6 Mart 1635 tarihinde Canbek Giray Han “rical-ı harbden” olmadığı için görevinden alınmış ve İnayet Giray, Kırım tahtına çıkarılmıştır.
İnayet Giray Han’ın tahta çıkması ile birlikte Kırım Hanları ile Kantemir Mirza arasındaki çatışmanın son perdesi başlamıştır.

İnayet Giray Han ilk olarak İran Seferi için hazırlıklara başlamış ve 1635 yılının Ağustos ayının 20’sinde Kırım ordusunun toplanma yeri olan Alma’ya gelmiştir.
Burada Kantemir Mirza ve Kırım Hanı arasında bir ayrılık meydana gelmiş, Kantemir Mirza kendisine bağlı birkaç bin kişilik kuvvetleri ile Or Kapısı’na çekilmiştir. Kantemir Mirza çekilirken kardeşleri Gülüm Mirza, Kan Giray Mirza, Ali Mirza ve diğer Mansuroğlu Mirzalarının kendisine katılmasını istemiştir.Mirzalar bu daveti kabul ederek Kırım’dan ayrılmış ve Kantemir Mirza’nın yanına gelmişlerdir.

İnayet Giray İran seferi için hazırlanan kuvvetlerle Kantemir Mirza’nın üstüne yürümek istemesine rağmen Kırımlıların karşı çıkması nedeniyle bu gerçekleşmemiştir. Kantemir Mirza bu sırada Ulu Nogaylar ile görüşüp Hana karşı Onlar’dan yardım istemiş fakat alamamıştır. Bunun üzerine de Akkirman’a, Mansuroğlu Mirzaları ise Kırım’a dönmüştür.

Novoselskiy, Mansuroğlu Mirzalarının tamamının Kırım’a döndüğünü söylemekle birlikte Selmanşah Mirza’nın Kırım’a dönmediği görülmektedir.

1636 yılının Aralık ayına ait bir “mühimme hükmünden” Selmanşah Mirza’nın izin almadan Lehistan’a saldırarak çok sayıda esir aldığı ve bu saldırıdan sonra Kantemir Mirza’nın yanına geldiği anlaşılmaktadır. Büyük ihtimalle 1635 sonunda Kantemir Mirza’nın daveti ile Kırım Hanı İnayet Giray’ın yanından ayrılan Selmanşah Mirza Kantemir Mirza’nın yanına gelmiş ve iki taraf arasında devam eden gerginlikten dolayıda Bucak bölgesinden ayrılmamıştır.

1636 yılının Şubat ayında Osmanlı Devleti birkez daha İran seferine Kırım kuvvetlerinin katılımı için kesin emir göndermiştir. Kırım ileri gelenleri Lehistan ve Moskova tehlikesi nedeni ile bu sefere gidilmemesini istemişler, Han, İstanbul’un buna tepki göstereceğini, yeni Han gönderilerek kendisinin bertaraf edileceğini belirtmiştir. Kırım beyleri, mirzaları, Nogayları, halkı İnayet Giray’a, Sultan yeni Han gönderirse senin yanındayız, seni azlederse birlikte çöllere gideriz demişlerdir. İnayet Giray isyan fiilen başlamadan Moskova ve Lehistan ile dostça ilişkiler kurmaya çalışmış, Zaporoglar ile Büyük ve Küçük Nogayların desteğini almıştır.

Geride sadece Kantemir Mirza kalmıştır. Kantemir Mirza’nın desteğini almak için Mangıtlar’dan Gülüm Mirza Kantemir’e gönderilmiş. Kantemir “Ben Hana değil Sultana itaat ederim” diyerek bu teklifi reddetmiştir. Kantemir’e bu teklifin yapıldığı sırada İnayet Giray Kefe’yi ele geçirip, Kefe Beyi’ni ve Kadı’sını öldürtmüştür.
Bunun üzerine Kantemir Mirza İstanbul’a İnayet Giray’ın yerine Canbek Giray’ın oğullarından birinin Kırım tahtına çıkarılmasını önermiştir. Bu gelişmeler yaşanırken Kefe yeniden Osmanlı kontrolüne girmiş, Mangıt Mirzaları Ali Bey, Nart Mirza, Diveyoğullarından Velişah Mirza ve Gülüm Bey’in iki oğlu Kantemir Mirza’nın tarafına geçmişlerdir. İstanbul’la uzlaşma çabaları başarısız olan ve etrafındaki
çemberin daraldığını gören İnayet Giray Kantemir Mirza’ya karşı harekete geçmiştir.

Gelişmeleri dikkatle takip eden Kantemir Mirza İstanbul’la yazışmaktadır. Daha önce İstanbul’a gönderdiği bir mektuba İstanbul’dan Süleyman Ağa eli ile gelen cevabı öğrendikten sonra tekrar İstanbul’un arzusu üzerine Osmanlı yöneticilerine Kırım’daki gelişmeler hakkında bilgi vermektedir. İnayet Giray’ın Padişahın toprağına ayak bastığını belirtmektedir. Burada Kefe’nin İnayet Giray tarafından ele geçirilmesinden bahsettiği açıktır. Hanın niyetinin kötü olduğunu, kendisinin İnayet Giray’a karşı kuvvetleri ile hazır bulunduğunu ve karşı koymak istediğini İstanbul’a bildirmiştir. Bu mektubun derkenarına da İnayet Giray’ın Kantemir Mirza hakkındaki suçlamaları düşülmüştür.

Osmanlı kroniklerine göre İnayet Giray Han Kantemir üzerine askeri harekâta geçmeden önce, Lehistan Kralı’ndan Kantemir Mirza hakkında şikâyet geldiğini, Kantemir ile Lehistan Kralı’nın arası böyle iken Lehistan Kralı, Kırım’ı işgal eder diyerek Revan seferine gelmemiştir ve yine kroniklerine göre Kantemir Mirza’ya karşı sefer açmasında etkili olan kişi Hanın Kalgayı olan Hüsam Giray’dır.

Novoselskiy, Rus kaynaklarına dayanarak Kantemir Mirza ile İnayet Giray arasındaki ilk çatışmanın Nisan-Mayıs 1637 tarihinde gerçekleştiğini ve Kantemir’in İnayet Giray’ın 150000 kişilik ordusu karşısında tutunamayarak İstanbul’a kaçtığını ifade eder.
Osmanlı kaynakları ise Kantemir Mirza’nın İnayet Giray Han’a karşı direnmek istediğini fakat buna izin verilmediğini ve İstanbul’a davet edildiğini belirtirler(İnayet Giray’ın ordusunda Nogaylarında bulunduğu görülmektedir).
Bu davetten sonra Kantemir Mirza ailesini ve mallarını Kili kalesine bıraktıktan sonra İstanbul’a dönmüştür. Kantemir Mirza İstanbul yolunda iken İnayet Giray ileri harekâtına devam etmiş, Osmanlı arazisine girmiş, Kantemir’e bağlı Tatar köyleri ahalisini Kırım’a göndermiştir. Kili kalesini kuşatmış ve tehditle Kantemir Mirza’nın ailesini ele geçirmeyi başarmıştır. Bunlardan sonrada İstanbul’a mektup yazarak Kantemir’i talep etmişdir. Selmanşah Mirza, Urak Mirza İnayet Giray’a itaat etmek zorunda kalmışlardır.

Bu gelişmeler yaşanırken Kırım Hanlığı’nın başka birisine tevcih edildiğine dair rivayetler ortaya çıkmış, bunun üzerine İnayet Giray Han Kırım sahil şeridini korumak üzere hızlı bir şekilde Kırım’a dönmüştür.
Kalgay Hüsam ve Nureddin Saadet Giray ise Velişah, Selmanşah, Ay Timur ve Urak Mirzalar ile kara yolu ile gerçekleşebilecek bir askeri harekâta karşı Özi ve Or Kapısı arasındaki bölgede beklemeye başlamışlardır. Burada beklenirken Urak ve Selmanşah Mirza, Kalgay ve Nureddin’i bir gece baskını ile ortadan kaldırmışlar, Kırım kuvvetlerine ağır darbe vurmuşlardır.(Novoselskiy bu gece baskının Kalgay Hüsam Giray’ın Zaporog ve Büyük Nogayların gitmelerine izin vermesinden sonra gerçekleştiğini belirtir)
Bu zaferden sonra Urak ve Selmanşah Mirza kendilerine bağlı olan askerle Özi Boğazı’na dönerek durumu İstanbul’a bildirmişlerdir
Kalgay ve Nureddin’in öldürülmesinden sonra Kırım’da panik havası başlamıştır.
H. 10 Muharrem 1047/ M. 4 Haziran 1637 tarihinde Hanlık Bahadır Giray’a verilmiş ve Kırım’a gönderilmiştir(Gayvoronskiy’ye göre Bahadır Giray’ın Kırım Hanlığı’nın başına getirilmesini Kantemir Mirza sağlamıştır,Bahadır Giray Han, İnayet Giray Han tarafından ele geçirilen Kantemir Mirza’nın ailesini Bahadır Giray Han tahta çıktıktan sonra Kalgayıile Akkirman’a gönderecektir).
Bahadır Giray’ın Kırım tahtına çıkması üzerine İnayet Giray’da Kırım’dan İstanbul’a doğru yola çıkmış ve H. 8 Safer 1047/ M. 2 Temmuz 1637 tarihinde İstanbul’a gelmiştir.
Kantemir Mirza ve İnayet Giray İstanbul’a geldikten sonra sorguya çekilmişler önce İnayet Giray Han arkasından da H. 11 safer 1047/M. 5 Temmuz 1637 tarihinde Kantemir Mirza öldürülmüş, böylece Bucak Tatarları’nın tarihin yaklaşık otuz yıl boyunca tartışmasız lideri ortadan kaldırılmıştır.

Osmanlı kronikleri Kantemir Mirza’nın ortadan kaldırılma sebebi olarak Kırım’da Hanların ihtilaline sebep olmasını gösterirler(Kantemir öldürülmeden önce Karahisar Sancakbeyi yapılırak oyalanmıştır). Kırım Hanları ile olan sorunlarının yanı sıra Lehistan Krallığı ile kalıcı bir barış sağlamak isteyen Osmanlı Devleti Kantemir Mirza’nın ortadan kaldırılmasına karar vermek zorunda kalmıştır.

AKKERMAN NOGAYLARI TARİHİNDE KANTEMİR MİRZA VE BUCAK TATARLARI İLE TEMEL PROPLEMATİKLER

2012-01-29T17:15:00.000+02:00

7. BUCAK TATARLARI TARİHİNDE KANTEMİR MİRZA VE BUCAK TATARLARI İLE TEMEL PROPLEMATİKLER

Bucak Tatarları tarihinin 1606-1637 yılları arasındaki tarihine Kantemir Mirza’nın damga vurduğunu görmüştük. Bu dönemi ifade ederken karşılaştığımız bazı temel proplematikler vardır.

Bunlardan ilki, bu dönemde Bucak havalisinde ne kadar Tatar bulunduğu;
ikincisi Kırım’da Mehmed ve Şahin Giray kardeşlerle, İnayet Giray Han’ın isyanına Kantemir Mirza’nın neden olup olmadığı,
üçüncüsü ise Kantemir Mirza ve Kırım Hanları arasındaki çatışmanın Nogay Tatarı, Kırım Tatarı çatışması olarak okunup okunamayacağı noktasında düğümlenmektedir.

1600-1637 yılları arasında Bucak Tatarları’nın gücünü ve etkinliğini anlamak için Bucak Tatarları’nın nüfusunu tespit etmek gerekmektedir. 1600-1637 arasındaki nüfus tespitinde kullanabileceğimiz tahrir defterleri yoktur. Bununla birlikte dönemin seyyah ve gözlemcilerinin Bucak Tatarları’nın sayısı hakkında verdikleri rakamlar ve
kimi Osmanlı belgelerinden hareketle Bucak nüfusu hakkında bilgi vermeye çalışacağız. Birinci bölümde tahrir defterlerinden ve arşiv belgelerinden hareketle 1600’lerin başında Bucak havalisindeki Tatar nüfusunu yaklaşık olarak 6000 civarında hesaplamıştık.
İkinci bölümün başında Bucak bölgesine gerçekleşen yeni Tatar göçlerini incelerken 5000-10000 arasında “Kırım ve Nogay Tatarı” olarak tanımlanan yeni Tatar grupların Bucak havalisine (Akkirman, Kili ve Bender
sahralarında) geldiğini görmüştük.
Lehistan asılzâdelerinden Zbarajskiy’de 1600’lerin başı için bizim verdiğimiz 5000-6000 rakamını teyit eder ve sayılarının 1622-1623 yılları için 20000’ne ulaştığını belirtir. Bucak bölgesinin 1600-1620 arasında 15000’ne yaklaşan Tatar nüfus göçü aldığını belirtir.
Lehistan Krallğı için çalışan Beuplan eserinin bir yerinde Bucak bölgesinde 80-90 köy bulunur ve 4000-5000 Tatardan fazla olamazlar der, diğer bir yerde ise kendi zamanında (1630’lar) Bucak bölgesine 20000 kişinin geldiğini belirtir.
1625 yılı için İtalyan seyyah ve Dominiken rahip Jan De Lyuk, Bucak Tatarları’nın 15000 civarında asker çıkarabildiğini söyler.
Son olarak D’askoli, 1633 yılında çekirge salgını nedeniyle Kırım’da büyük bir açlığın olduğunu ve Selmanşah Mirza’nın ailesi ve 20000 kişilik ulusu ile KantemirMirza’nın yanına göç etmek zorunda kaldığını ifade eder.
Bütün bu ifadeler göz önünde tutulduğuda 1600 yılına gelindiğinde Bucak bölgesinde yaklaşık olarak 5000-6000 Tatar nüfusun bulunduğunu, 1600-1610 arasında bölgeye sayıları 5000-10000 arasında yeni Tatar nüfusun geldiğini ve 1623 yılına gelindiğinde sayılarının en azından 20000 bulduğunu söylemek mümkündür.
Burada Jan de Lyuk’un ifadesi bu sayının daha fazla olabileceliği konusunda önemli bir ipucudur. Jan de Lyuk belirttiğimiz üzere Bucak Tatarları’nın 15000 asker çıkarabileceğini söyler. Büyük ihtimalle bu rakamın içinde Dobruca Tatarları da bulunmaktadır.
1633’te Selmanşah Mirza’nın gelmesiyle birlikte Bucak havalisinde Tatar nüfusun en üst düzeye çıktığını görmekteyiz. D’askoli’nin bu konuda verdiği bilgi doğru ise 1633’teki bu 20000 kişilik Tatar göçüyle Bucak havalisinde Tatar nüfusu 40000 bine ulaşmış olmalıdır. Bununla birlikte bu rakamların hızla değiştiği göz önünde tutulmalıdır. Kantemir Mirza’nın öldürülmesinden Urak Mirza ve Selmanşah Mirza’nın 20000 Tatarla birlikte Lehistan Krallğı’na sığındığını görmüştük. Bu olay bahsettiğimiz duruma güzel bir örnektir.
1600-1637 yılları arasında Bucak Tatarları’nın siyasi tarihi hakkındaki önemli sorunlardan biriside Kantemir Mirza’nın yükselişinin Kırım’da Mehmed Giray ve Şahin Giray kardeşlerle, daha sonra İnayet Giray’ın isyanına neden olup olmadığı ve Kantemir Mirza ile Kırım Hanları arasındaki çatışmanın Nogay Tatarı, Kırım Tatarı çatışması olarak yorumlananıp yorumlanamayacağıdır.

1624 yılında Mehmed Giray Han’ı Kırım tahtından indirerek yerine Canbek Giray’ın geçirilme teşebbüsünün Mehmed Giray Han ile Kalgay Şahin Giray’ın isyanına neden olduğunu görmüştük.
İkinci bölümde Kırım İsyanı ve Kantemir Mirza başlığı altında bu olayı incelediğimizde 1624’de meydana gelen ilk isyanda Kantemir Mirza’nın doğrudan olmasa bile ailesiyle isyancı kardeşleri desteklediğini ifade etmiştik. Bu durum 1624’deki ilk çatışma ile Kantemir Mirza’nın yükselişi arasında bir bağ olmadığını açıkça ortaya koymaktadır.
İsyanın son safhasını oluşturan 1628-1629’da meydana gelen çatışmalara bakıldığında Kantemir Mirza’nın isyancı kardeşlere karşı Osmanlı Devleti ve Canbek Giray’ın yanında yer aldığı görülmektedir. Kantemir Mirza’nın isyan sürecinde Osmanlı Devleti’nin yanında yer alması hakkında dönemin kaynaklarına yansıyan iki
neden vardır. D’askoli’ye göre neden iki taraf arasındaki şahsi bir kan davasıdır.
Bu konudaki diğer bir kaynak olan Mevkûfati Mehmed Efendi’ye göre Şahin Giray’ın bağımsızlık ve yayılma fikrine Kantemir Mirza’nın katılmaması ve Şahin Giray’ın Kantemir Mirza’nın kendisini İstanbul’a ihbar edeceğinden korkması üzerine O’nun ortadan kaldırmaya teşebbüs etmesidir. Bu teşebbüs üzerine Kantemir
Mirza Osmanlı arazisine sığınmak zorunda kalmıştır.
Görüldüğü üzere ne Mevkûfati Mehmed Efendi ne de D’askoli’nin verdiği bilgiler bize Kantemir Mirza yüzünden isyanın çıktığına dair bir bilgi vermez.
Osmanlı kroniklerinden Naima ve Katip Çelebi ise Kantemir Mirza’yı Kırım Hanları’nın ihtilalinin sebebi olduğunu söylerler.
Bu görüşleri hep birlikte ele aldığımızda Kantemir Mirza’nın 1624’deki isyana neden olması mümkün değildir. 1624’deki küçük düşürücü yenilgi ve Şahin Giray’ın İran’la olan ilişkileri nedeniyle Osmanlı Devleti’nin Mehmed ve Şahin Giray’ın Kırım’da tahta kalmasına müsaade etmesi mümkün değildir. Bu durum 1628-1629’deki çatışmalarda da Kantemir Mirza’nın bir sebep olamayacağını ortaya koyar. Peki, Kantemir Mirza 1624’de tarafsız iken 1628’de neden Osmanlı Devleti’nin yanında yer almıştır. Bu sorunun cevabı Bucak bölgesidir. Kantemir Mirza’nın toplumsal tabanının Bucak havalisinde yer alması Kantemir Mirza’nın
Osmanlı Devleti’nin yanında yer almasına neden olmuştur.
Elbetteki D’askoli’nin bahsettiği kan davası önemlidir fakat bu sathi nedendir, çünkü kan davasına neden
olan cinayet 1624’den önce gerçekleşmiştir.
İnayet Giray’ın isyanı ise bu noktada ilk iki isyandan farklılık arzetmektedir.
Mehmed ve Şahin Girayların 1627’den sonra Kantemir Mirza’ya ve yanındakilerin ailesine karşı gerçekleştirdikleri katliamlar durumu değiştirmiştir.
Bu süreçte Mangıtlar dışında kalan kabileler isyancı kardeşleri desteklemişlerdir. Bu da katliamlarda paylarının olmasına neden olmuştur. Doğal olarak üstünlük Kantemir Mirza’ya geçince Kantemir Mirza’da özelliklere Şirin Mirzalarına karşı harekete geçmiş, mallarını yağmalatmıştır. Mansuroğlu Mirzaları Kırım’ı tahakkümleri altına almışlardır .
Kırım’da sıkıntıya düşmesi üzerine Kantemir Mirza’nın Akkirman’a döndüğünü, Canbek Giray’ın Hanlığının son günlerinde ilişkilerin oldukça gerginleşmesine rağmen herhangi bir çatışmanın meydana gelmediğini görmüştük.
İnayet Giray tahta çıktıktan sonra yeni bir isyan başlamıştır.
1628’den sonraki süreçte Kantemir Mirza’nın faaliyetleri Kırım’da rahatsızlığa neden olmuştur. İnayet Giray’ın Şeyhülislam Yahya Efendi’ye gönderdiği ünlü mektupta565 bu durum açıkça ortadır. Bu mektuba göre İnayet Giray, isyanının nedeni olarak Kantemir Mirza ve Kırım Hanları’nın kolaylıkla değiştirilmesini göstermektedir.
Bu mektupta bile Kantemir Mirza, isyanın tek nedeni olarak görülmez. Novoselskiy ise Rus kaynaklarına dayanarak ilgi çekici bilgiler verir. O da Osmanlı kaynakları gibi Kantemir Mirza ile ayrılığa değinir. Bu
ayrılığın yanı sıra İnayet Giray’a halkın İran seferine gidilmemesi için büyük baskı yaptığını, Hanın beni görevden alırlar demesi üzerine halkın ve mirzaların Han’a Osmanlı’ya karşı seni destekleriz dediklerini belirtir. Hatta Novoselskiy İnayet Giray’ın isyan hareketini fiili hale getirmeden önce Kantemir Mirza’nın desteğini
almaya çalıştığını ortaya koyar. Kantemir Mirza bu teklifi “Ben Han’ın değil Sultan’ın kuluyum” diyerek bu teklifi reddetmiştir.
Bu durum Kırım’da yarattığı bütün rahatsızlığa rağmen Kantemir Mirza’nın İnayet Giray’ın isyanında birincil
değil ikincil bir neden olacağını ortaya koyar. Öyle görünmektedir ki Osmanlı Devleti’nin Kırım’a sürekli müdahaleleri ve askeri istekleri İnayet Giray’ın isyanının temel nedeni olmuştur.

Sonuç olarak Kantemir Mirza Kırım’da meydana gelen 1624, 1628-1629 isyanlarının nedenleri arasında yer almaz, 1637’deki İnayet Giray’ın isyanında ise ikincil bir neden olarak göze çarpar.
Giray kardeşlerin 1624’de isyanları ile başlayan ve 1637’de İnayet Giray’ın öldürülmesi ile sonuçlanan Kırım ve Bucak Tatarları tarihi hakkında tartışmak istediğimiz son nokta ise bu isyan hareketlerinin Tatar ve Nogay çatışması olarak görülüp görülemeyeceğidir.
Kırım İsyanı’nda Nogayların rolü ne olmuştur.
1624’deki çatışmada Kantemir Mirza tarafsız kalmasına rağmen Mansuroğlu Mirzaları’nın Mehmed ve Şahin Giraylar kardeşleri desteklediğini ortaya koyduk.
Büyük Nogayların ise bu süreçte etkin bir şekilde 1637 dışında göremeyiz.
Küçük Nogaylara gelince 1624-1637’ye kadar olan süreçte sürekli olarak isyan eden Kırım Hanları’nı desteklediklerini görmekteyiz.
( 567 1624’deki çatışma için Küçük Nogaylar 1624’de Kantemir Mirza’ya yapılan seferde de Şahin Giray’ın yanındalar, hatta Şahin Giray Küçük Nogayları kendi ulusu olarak görmektedir,
1628-1629’daki çatışmalarda Küçük Nogaylar yine isyancı kardeşlerin yanındadır, bu yüzden Canbek Giray kardeşleri yenilgiye uğrattıktan sonra Küçük Nogaylar’a saldırmış, beyleri Azamat Mirza öldürülmüştür,
Canbek Giray Han 1629’daki çatışmadan sonra Rus Çarı’na gönderdiği yarlığında Mehmed Giray’la birlikte çok sayıda Nogayın ve Özi Kazaklarının öldürüldüğünü belirtir,
1637’de İnayet Giray Han’ın Kantemir Mirza’ya karşı düzenlediği sefere hem Ulu Nogaylar hem de Küçük Nogaylar Han’ın emrinde iştirak etmişlerdir,
Katip Çelebi ve Naima Azak etrafındaki Nogay Tatarı’nın Hüsam Giray’la birlikte Akkirman’a sefere gittiklerini belirtir ki bunlar Küçük Nogaylardır,
87 numaralı mühimme defterinde Boğdan Voyvodası’na gönderilen hükümde Hanın yanında Nogayların
bulunduğu belirtilir)

1624-1637’e kadar devam eden sürece bakıldığında bu süreci Kırım Tatarı ve Nogaylar arasında bir çatışma olarak okumak mümkün değildir.

Bununla birlikte 1628-1629’da Mehmed ve Şahin Giray’ların tenkilinden sonra Mansuroğlu Mirzaları’nın hızlı yükselişinin, Mansuroğlulları’nın Kırım Hanlığı’na dahil olduktan sonra başlayan Mangıt kabilesi ve Şirinler arasındaki rekabeti şiddetlendirdiği ve 1637’deki çatışmanın temel sebepleri arasında da yer aldığı kesindir.

1637-1665 KANTEMİR MİRZANIN ÖLÜMÜ VE BÜYÜK NOGAY GÖÇÜ ARASI

2012-01-27T00:08:00.001+02:00

BUCAK HAVALİSİNDE TATAR VARLIĞI (1637-1700)

1. KANTEMİR MİRZA’NIN ÖLÜMÜNDEN BÜYÜK NOGAY GÖÇÜNE KADAR BUCAK BÖLGESİNDE TATAR VARLIĞI VE FAALİYETLERİ (1637-1665)

Kantemir Mirza’nın IV. Murad’ın emriyle ortadan kaldırılmasından sonra Bucak havalisinde bulunan aile efradından Urak ve Selmanşah Mirza’lar, Osmanlı Devleti ile karşı karşıya gelmişlerdir. (Not: Kantemir Mirzanın hayatı tam bir trajedidir, Bir devlet adamında olması gereken özelliklerin tümünü ve fazlasıyla barındıran Kantemir mirza başarılarına karşılık ödül beklerken ölüm bulmuştur.)

Urak ve Selmanşah Mirzalar Kantemir Mirza’nın öldürülmesine tepkilerini Lehistan Krallığı ile görüşmelere başlayarak göstermişlerdir. Lehistan Krallığı’na tebaası olmak istediklerini bildirmiş ve gerekirse Lehistan Krallığı’nın emri altında Osmanlı Devleti’ne karşı bile savaşabileceklerini belirtmişlerdir.

Urak ve Selmanşah Mirza’nın teklifini Lehistan Krallığı kabul etmiş ve Bucak Nogayları’na Özi ovasında Krilov ile Kodak arasında yerleşmeleri için yurt vererek 20000 Nogay Tatar’ını bölgedeki ordusunda görevlendirmiştir.

Mezkur gelişme üzerine Osmanlı ordusu bölgeye yeni kuvvetler göndermiş,Eflak ve Boğdan Voyvodaları’na da Osmanlı kuvvetlerine yardımcı olmalarını emretmiştir.

Kırım tahtına yeni geçen Bahadır Giray Han, Urak ve Selmanşah Mirza’ya cezalandırılmayacakları sözünü vermiş, bu söz üzerine Mirzalar kendilerine bağlı olan Tatarlarla birlikte 1639 yılında Kırım’a dönmüşlerdir. Bu grupların bir kısmı Kırım’a bir kısmı ise Ten nehri civarına yerleştirilmişlerdir.

Urak ve Selmanşah Mirzalar Lehistan’a kaçtıktan sonra Bucak havalisinde kalan yedi Tatar liderin Bucak bölgesine gelen Osmanlı komutanı Mehmed Paşa’ya itaat etmişlerdir.

Urak Mirza ve Selmanşah Mirza’nın Bucak havalisinden ayrılması ile birlikte Bucak havalisinde Mansuroğulları’nın etkinliği silik bir hal almıştır. Ay Temur gibi kimi Mansuroğlu liderlerinin Bucak’ta kaldığına dair Lehistan iddiaları Osmanlı Devleti yöneticilerince reddedilmiştir.

Kırım Giray Sultanın H. Evahir-i Rebiülahir 1040/ M. 9-18 Ağustos 1640 tarihinde Lehistan Kralı’na gönderdiği yarlığında verdiği bilgilerde bu olayı teyid eder. Bu yarlığında Kırım Giray Sultan sadece Akkirman değil Cankirman çevresinde bulunup Lehistan’a saldırı gerçekleştiren Tatar toplulukların Kırım’a getirildiğini ve cezalarının verildiğini belirtir. Bunun yanı sıra Kazakların Osmanlı ve Kırım arazisine gerçekleştirdikleri saldırılardan şikayetçi olur.

Urak ve Selmanşah Mirzalar’ın Bucak bölgesinden ayrılması Bucak bölgesinde Tatar nüfusun kalmadığı anlamına gelmemektedir. Selmanşah Mirza’nın 20000 kadar Tatarla birlikte Bucak havalisine geldiğini ve bölgenin bu yeni göçle birlikte nüfusunun 40000 bin civarında olduğunu tahmini olarak söylemiştik. Miron Kostin’in yukarıdaki ifadesi ve Bucak bölgesinde Mansurlardan önce 1550-1600 arasında oluşan nüfus da göz önünde tutulursa Urak ve Selmanşah Mirza’ların Bucak havalisinden ayrılmasından sonra en az 10000 civarında Tatarın hala Bucak havalisinde kaldığı söylenebilir.

Kantemir Mirza’nın öldürülmesinden ve Mansuroğlu Mirzaları’nın Bucak havalisinden ayrılmasından hemen sonra 1638 yılında Piyale Kethüda ve Gürci Kenan Paşa’nın Azak kalesinin kurtarılması için yaptıkları sefere Eflak, Boğdan ve Erdel kuvvetleri ile birlikte Bucak Tatarlarının katılması (Not: Kalanlarında Küçük Nogaylara ait oymaklar olması mantıklıdır.) (1637 yılında İnayet Giray’ın kalgası Hüsam Giray’ın Küçük Nogayların bir bölümünü Kantemir Mirza’ya karşı yaptığı sefere götürmek için Azak çevresinden uzaklaştırması ve bölümünü de Ten nehrinin Kırım tarafına yerleştirmesinden sonra Azak kalesinde güvenlik zafiyeti meydana gelmiştir. Bu durumdan faydalanan Ten Kazakları Zaporog Kazakları’nın da yardımı ile Azak kalesini ele geçirmişlerdir) ve Iorga’nın yedi Tatar liderin itaati hakkında verdiği bilgiler bu görüşümüzü teyit etmektedir.

Kesin olan diğer bir noktada H. 1 Cemaziyelevvel 1053/ M. 18 Temmuz 1643 tarihinden önce Kırım havalisinden Bucak’a yeni göçlerin gerçekleşmiş olmasıdır.

Özi eyaletine mutasarrıf olan Vezir Mustafa Paşa’ya, Kili, Akkirman ve Bender kadıları ile Özi’de olan zabitlere yazılan mühimme defteri hükmü, zikredilen mahallere Kırım’dan Tatarların gelerek yerleştiğini ve iki devlet arasındaki barış anlaşmasına aykırı olarak Lehistan’ı vurduklarından bahsetmektedir. Osmanlı hükümetini bu konuda bilgilendiren kişi Kırım Hanı Mehmed Giray’dır. Mehmed Giray Han ayrıca bu grupları yeniden Kırım’a götürmek için adamlar tayin etmiştir.
Osmanlı hükümeti hükmün yazıldığı görevlilerine Kırım Hanı’nın adamlarına yardımcı olmalarını emretmiştir.

1640’dan sonra geldiğini düşündüğümüz bu Tatar grupların kimliği hakkında doğrudan bir veriye ulaşamadık bununla birlikte yine 89 numaralı mühimme defterinde yer alan diğer bir hüküm bize bu Tatarların bir bölümünün Küçük Nogaylardan olduğunu düşündürmektedir.

Küçük Nogaylardan Urakoğullarına yazılan bu mühimme hükmünde Urakoğullarının Azak çevresine dönmesine engel olunmaması için Azak Muhafızı Aslan Bey ve Azak Kul Ağaları uyarılmaktadır.

Azak kalesinin 1637 yılındaki düşüşünden sonra Azak çevresinde yaşamaları güçleşen Küçük Nogayların en azından bir kısmının Bucak havalisine gelmiş olmaları kuvvetli bir ihtimaldir. Daha Kantemir Mirza’nın hayatta olduğu 1636 yılında 400 kadar Küçük Nogay’ın Bucak bölgesine gelmesi de(Koçekaev bu göçün 1635 yılının güz aylarında gerçekleştiğini belirtir Novoselskiy, bu dönemde Küçük Nogayların büyük bölümünün yaklaşık olarak 12000 kadarının Kırım içerisine yerleştirildiğini belirtir) bölgeyi tanıdıklarına işaret eder.

H. Şevval 1053/ M. Aralık 1643-Ocak 1644’de Lehistan Kralı’nın elçisi Kırım Han’ından şikâyetçi olmuş ve Bucak Tatarları’nın kaldırılmasını istemiştir.

Yukarıdaki hükümlerde verilen bilgileri bu bilgiler ile birlikte düşündüğümüzde Mansuroğulları’nın Bucak bölgesinden ayrılmasından sonra bile çok sayıda Tatarın tarihçi Smirnov, bu iddiayı kabul etmez, Bucak havalisinde kaldığını ve “Bucak Tatarları” isimlendirmesi ile tanımlanmaya devam ettiklerini söylemek mümkündür.

Bu durum aynı zamanda Lehistan’ın bütün isteklerine rağmen Bucak Tatarları’nın bölgeden ayrılmadığını da ortaya koymaktadır. Osmanlı merkezi hükümeti tarafından 1645 yılında Bucak ve Kırım Tatarları’nın Lehistan Kralı’nın emriyle Kazakların denizden gerçekleştireceği saldırılara karşı uyarılması ve yine 1646 yılının Temmuz ayında Bucak Tatarları’nın mirzalarına ve ihtiyarlarına Lehistan Krallığı ve Özi Kazakları’ndan gelebilecek tehditlere karşı Özi havalisini korumada Özi Beylerbeyi’ ne yardımcı olmalarının emredilmesi Bucak Tatarları’nın varlığının Osmanlı Devleti’ nce onaylandığını göstermektedir.

1646 yılının Nisan ayının sonlarına Akkirman Kadısına cevaben yazılan bir emirden anlaşıldığına göre Bucak Tatarları Lehistan’a izinsiz olarak, “Beş Baş” olarak tabir edilen küçük çaplı saldırılar gerçekleştirmişlerdir.

Zikrettiğimiz bu Osmanlı belgelerinde “Bucak Tatarı” ifadesinin tanımlama amacıyla kullanılması da ayrıca dikkat çekmektedir.
1647 yılında Bogdan Hmelnitski’nin oğlu ile birlikte Zaporog Seç’ine sığınmasıyla birlikte Doğu Avrupa tarihini değiştiren Kazak İsyanı’nın tohumu atılmıştır.

Bogdan Hmelnitski Lehistan’a karşı destek için elçilerini Kırım Hanı İslam Giray’a göndermiş ve Kazak elçileri İslam Giray’ın hayatını kaleme alan Kırımlı Hacı Mehmed Senai’ye göre H. 1 Zilkade 1057/ M. 28 Kasım 1647’de İslam Giray’ın yanına gelmişlerdir. Bu tarihle birlikte Kazaklar ile Kırım arasında Lehistan’a karşı bir işbirliği süreci başlamış ve 1648 yılında Lehistan’a karşı arka arkaya zaferler kazanılmıştır.

Bucak Tatarları da bu çatışmalarda Kırım ordusu bünyesinde yer almışlardır ve H. 10 Cemaziyelevvel 1058/ M. 2 Haziran 1648 tarihinde Bucak Tatarları İslam Giray Han ve Tugay Bey ile birlikte Lehliler’e karşı çarpışmışlardır.

Savaşın neticelenmesinden sonra Bucak Tatarları çatışmalarda elde edilen ganimetten hakları olan payı aldıktan sonra İslam Giray’ın izniyle Çukurağı menzilinde H. 24 Cemaziyelevvel 1058/ M. 16 Haziran 1648 tarihinden sonra Kırım ordusundan ayrılarak Bucak havalisine dönmek için yola koyulmuşlardır.(kayıtta sadece Akkirman askeri olarak zikredilirken sayfa 29’ta “ Akkirman ve Bucak askeri” şeklinde zikredilmektedir.)

1648 yılında olduğu gibi 1649 yılında Bucak Tatarları İslam Giray’ın emri altında Lehistan’da çarpışmaya devam etmişlerdir.

Kırımlı Hacı Mehmed Senai bu bilgiyi “…umûmen Akkirman ve Bucak askeriyle bit-tamam Rum-ili askeri ve Ay Timur Biğ nâm-ı nâmdâr gelüb asâkir-i İslama mülhak oldular…” şeklinde vermektedir. Bu ifadeden hareketle 1640 yılında Osmanlı Devleti’nin Bucak havalisinden ayrıldığını ifade ettiği Ay Timur Mirza’nın yeniden Bucak havalisine döndüğü söylemek mümkündür.(Ay Timur Mirza Bucak havalisinde 1630 yılından itibaren zikredilmektedir, , Bahadır Giray Han tarafından Mansuroğlu Mirzalarına karşı gerçekleştirilen katliamda Han tarafından sağ kalmasına izin verilen tek mirza Ay Timur Mirza’dır,Ay Timur Mirza Canbek Giray Han’ın bir yarlığında Kantemir Mirza’nın kardeşi olarak zikredilmektedir,)

1643 yılından önce Bucak havalisine Kırım’dan yeni göçler gerçekleştiği yolunda verdiğimiz bilgiler de bu verilerle birlikte ele alındığında Ay Timur Mirza’nın 1643 yılından önce Bucak’a döndüğünü ifade etmek mümkün olacaktır. Bir kez daha Tatarların mekânsal hareketliliği kendini göstermektedir ve bu hareketlilik bizim net bir şekilde konuşmamızı zorlaştırmaktadır.

1653 yılında Lehistan Kralı’nın elçisi Bucak Tatarlarından şikâyetçi olmaktadır.

1653 yılına ait dikkat çekici diğer bir olayda Kırım Hanı İslam Giray’ın Gazi Giray Han’ı hatırlatır şekilde Bucak bölgesine müdahale girişiminde bulunmasıdır.
İslam Giray Han Bucak bölgesinde küçük bir köy iken zamanla önemli bir yerleşim yeri haline gelen İsmail Geçidi tevliyetini kendi adamlarından birine verdirtmek istemiş ama İsmail Geçidi’nin yönetim işlerine bakan Dârüssa’âde Ağası Bayram Ağa’nın muhalefeti ile bu çaba önlenmiştir. (Evliya Çelebi 1657 yılında İsmail Geçidi’ni 2000 haneli, üç tane Müslüman mahallesi olan Eflak, Boğdanlı, Rum ve Ermenilerin yaşadığı Kızlar Ağası tarafından tayin edilen bir mütevellinin idaresinde ve köyleri tamamen Tatarlarla meskûn olan bir yerleşim yeri olarak tasvir etmiştir)

İslam Giray Han bunun üzerine İsmail Kadısına tehdit dolu bir yarlığ göndererek “…Ol tevliyeti benim fülân adamıma zabt ettirip Kızlar Ağası tarafından nasb olunan adamı tard edesin. Eğer hilâfın edersen beriden bizzat çapup, anda varıp, hem mütevellîyi hem seni salb ederim bilmiş olasın…” demiştir. İsmail Kadısı bu mektubu İstanbul’a göndererek gelişmelerden Osmanlı yönetimini haberdar etmiştir. Osmanlı yönetimi bekle gör politikası izlemiş fakat İslam Giray, durumu daha fazla zorlamamış ve olay kapanmıştır.

Osmanlı yönetiminin Gazi Giray dönemindeki gelişmeleri ifade ederken belirttiğimiz gibi Kırım Hanları’nın Bucak bölgesine fiili müdahalelerinden hoşlanmadığı ve bu müdahaleleri mümkün olduğu kadar önlemeye çalıştığı ortadadır.

1653 yılından itibaren Hmelnitski’nin Moskova ile görüşmelere başlaması ve 1654 yılının Aralık ayında Moskova hükümeti ile Perejaslav Antlaşmasını imzalamasını müteakiben 1654-1656 yılları arasında devam eden Rusya, Lehistan Savaşı başlamıştır. Osmanlı Devleti bu çatışmada Kırım’ın Lehistan saflarında çarpışmasına müsaade ederek Lehistan’ı desteklemiştir. 1655 yılının Ocak ayında birleşik Kırım ve Lehistan kuvvetleri Moskova ve Kazak kuvvetlerini Ahmatov’da yenilgiye uğratmışlardır.

İttifakların ve dengelerin değiştiği bu süreçte Bucak Tatarları aktif olarak yer almışlar ve 1654 yılının Haziran ayında Kırım Hanı ile birlikte Moskova ve Hmelnitski’ye karşı Lehistan Krallığı’nın yanında yer almışlardır.
1655 yılında Lehistan Moskova çatışmasından faydalanmak isteyen İsveç, Lehistan Krallığı’na saldırıya geçmiştir. Bu askeri seferin kötü gidişi üzerine İsveç Lehistan’dan çekilmeye başlamış fakat çekilirken müttefiki Erdel Kralı Rakoçi’ye kuvvetleri ile destek vererek Lehistan içlerine doğru ilerlemesini sağlamıştır.
1657 yılında Rakoçi kuvvetlerinin kuşatılması üzerine gizlice Erdel’e geri dönmek zorunda kalmıştır, geride bıraktığı kuvvetleri ağır bir yenilgi almıştır(Bu çatışmada Rakoçi’yi yenilgiye uğratan asıl unsurun Kırım Hanı ve O’na bağlı kuvvetler olduğu halde zikredilmediği görülmektedir, Kırım Hanı IV. Mehmed Giray Han’ Moskova Çarı Aleksey Mihailoviç ve Danimarka Kralına gönderdiği yarlığında zaferini ortaya koymuştur).

Rakoçi’nin Lehistan üzerine yürümesi fiilen Osmanlı Devleti’ne karşı isyanı anlamına da gelmektedir. Eflak ve Boğdan Voyvodaları da Rakoçi’nin isyanına destek vermişler ve bu nedenle değiştirilmişlerdir.

Bucak Tatarları Doğu Avrupa’daki bu mücadeleye aktif olarak katılmışlardır.
Lehistan ve Kırım arasında Moskova-Kazak ittifakına karşı işbirliği devam ederken 1657 yılında Bucak Tatarları, Erdel Kralı Rakoçi ve O’nunla işbirliği içinde olan Eflak ve Boğdan Voyvodaları ile olan mücadelede aktif rol oynamışlar ve isyancı Boğdan askerlerinin Orhay yakınlarında pusuya düşürülerek yenilmesini sağlamışlardır.

Bu zaferden sonra Rakoçi’ye karşı Lehistan’a gönderilen Nureddin Sultan’ın Yalı Ağası ile Bucak Tatarları’nın acilen kendisine gönderilmesini isteyen mektubu üzerine Bucak Tatarları Yalı Ağası, Eşekdereli Mehemmed Ağa, Sarataylı Veli Ağa ve Koda Batır Ağa’nın liderliğinde Melek Ahmed Paşa’nın emri ile Nureddin Sultana yardıma girmişlerdir(Eşekdere ve Sarata bizim daha önce Bucak havalisinde Tatarların yaşadığını belirttiğimiz yerlerdendir).

Bucak Tatarları Turla Nehri’ni geçtikten sonra Lehistan askerinin rehberliği ile Nureddin Sultanla buluşmak için hareket etmişler ve Podhayiçse kalesi yakınlarında buluşmuşlardır. Nureddin Sultan ve Kırım Tatarları ile Bucak Tatarları ve yanlarındaki Kazaklar Lvov kalesi yakınlarında Erdel Kralı Rakoçi’yi H. 15 Zilhicce 1067/ M. 24 Eylül 1657 tarihinde kuşatmışdır. Nureddin Sultan buradan Kırım Hanına, Melek Ahmed Paşa’ya ve Leh Kralına mektup yazarak destek istemiştir. Bir müddet sonra Mehmed Giray Han’da Lvov’a gelmiş ve Rakoçi kaçmak zorunda kalmış geride kalan ordusu ağır bir yenilgi almıştır.

Evliya Çelebi Bucak Tatarları’nın bu çatışmada yer aldıklarını “ …ve bu cengde kırk bin Bucak Tatarı Hân-ı âlîşân ile hem-ınân olup ol ecilden guzât-ı zafer-mâkrun hadden efzûn mâl-ı ganâ’im ile muğtenim oldular” ifadesi ile ortaya koyar. Bu zaferden sonra Bucak Tatarları Mehmed Giray Han ile birlikte Akkirman’a dönmüşler ve Akkirman’da Han tarafından evlerine dönmelerine izin verilmiştir.

Bucak Tatarları Akkirman’a döndükten kısa bir süre sonra Melek Ahmed Paşa tarafından Niğbolu, Silistre, Akkirman ve Kili gibi yerlerin Osmanlı askeri ile birlikte Özi kalesinin Kazak saldırısından kurtarılmasında rol oynamışlardır.

1659 yılının Ekim ayında Bucak Tatarlarını bu kez de Yalı Ağası’nın emri altında Boğdan’ı yeniden kontrol altına almak isteyen sabık voyvoda Konstantin(Not:ihtimalen Konstantin Kantemir)ve Onunla birlikte hareket eden Eflak Voyvodası Mihnea ile mücadele ederken görmekteyiz606.

Bucak Tatarları Bucak El Ağası Şah Bulat’ın liderliğinde Eflak’a müdahaleye çalışan Konstantin Voyvoda’nın yenilgiye uğratılmasında büyük rol oynamışlardır607.

1662 yılında Sirke Kazakları Serdar Halil Paşa’nın Akkirman’da bulunmasına rağmen Yalı Ağası’nın tasarrufunda bulunan köylere saldırmışlar, Halil Paşa Bucak Tatarı ile birlikte gelmesine rağmen esirleri kurtaramamıştır608.

Eflak ve Boğdan’da Kırım kuvvetleri ile birlikte Osmanlı Devleti için çarpışan Bucak
Tatarları 1663 yılında Fazıl Ahmed Paşa’nın Uyvar seferinde hizmet etmişlerdir.(Silahdar’daki bu kayda göre Yalı Ağası Ahmed Ağa’nın liderliğinde 10000 Tatar bulunmaktadır)

Yine 1663 yılında Yalı Ağası Ahmed Ağa’nın komutasındaki Tatarlar Erdel’deki çatışmalara iştirak etmişlerdir610.

1665 yılından önce Bucak Tatarları hakkında rastladığımız bir başka kayıt da Moskova taraftarı ünlü Kazak lideri Sirko’nun 1664 yılında Bucak havalisindeki Tatar köylerine karşı gerçekleştirdiği saldırı ile ilgilidir.

Bu dönemle ilgili olarak belirtmek istediğimiz son bir noktada Bucak bölgesindeki Tatar askeri varlığının ve buna paralel olarak Tatar nüfusun durumudur.

1650’lili yıllarda gördüğümüz gibi Bucak Tatarları hakkında en çok bilgi veren kaynağımız Evliya Çelebi’dir. Çelebi eserinin üçüncü cildinde Silistre livasını anlatırken Bucak Tatarları için “ …ve kırk bin asker dahi Bucak Tatarı derler cebe ü cevşenli ve sadaklı ve savanlı ve zora batır yiğitlerdir. Paşa her kangı sefere gitse bile me’mûrlardır” beşinci cilte de “Bucak Tatarı kavmi dedikleri kim kırk bin şiydaklı ener biner Tatar-ı sabâ reftâr adû şikâr kavimdirler” ifadeleri ile anlatır.

Bunun yanı sıra Bucak Tatarları’nın katıldıkları seferlerde de bu kırk bin rakamını tekrar eder. Sadece bir yerde Özi kalesine yardıma gönderilen Bucak Tatarının sayısını on bin olarak belirtir. Kırk bin rakamının oldukça abartılı olduğu ortadadır. Gerçeğe en yakın rakam verenlerden biri olarak düşündüğümüz Jan De Lyuk, Kantemir Mirza ve Mansuroğulları Bucak havalisinde iken çıkarabildikleri asker sayısını on beş bin olarak belirtmiştir.

Daha öncede belirtildiği gibi bu rakamın içinde Dobruca Tatarları’nın da bulunması çok muhtemeldir. (Not: Dobruca tatarları Kabayıl tatarı olarak bilinmektedir ve (apakay yerine bike, kapaklama yerine tögerek, balaban yerine üyken, vs vs) Nogay şivesi ile konuşmaktadır) Mansuroğulları’nın önemli bir bölümünün Kantemir Mirza’nın öldürülmesinden sonraki süreçte Bucak havalisinden ayrılması bölgedeki Tatar nüfusun sayısında önemli miktarda bir azalmaya işaret etmektedir.(İnayet Giray’ın Kantemir Mirza’ya karşı askeri harekat düzenlediği zaman Kantemir’e bağlı köyleri kaldırıp Kırım’a nakletmiştir, daha sonra ise Urak ve Selmanşah Mirza’ya bağlı Tatarlar bölgeden ayrılmışlar ve önce Lehistan arazisine ondan sonrada Kırım’a nakledilmişlerdir)

Bu bilgiye ilaveten Evliya Çelebi’nin seferlerde Yalı Ağası ile birlikte gidenlerin sayısını kırk bin olarak verirken Naima ve Hasan Vecihi 1660 yılında Yalı Ağası Mehmed Bey ile birlikte sefere giden Tatar askerinin sayısını üç bin olarak belirtirler. Ebubekir bin Bihram Dımışki ise 1650’ler için Bucak Tatarları’nın çıkarabildiği asker sayısını 10000 olarak belirtmektedir.

Yukarıda bir bütün halinde ele alındığında 1650’lili yıllarda Bucak Tatarları’nın çıkarabileceği asker sayısının 3000-10000 arasında değiştiği söylenebilir. Bunu nüfusa paralel olarak bir askere üç kişilik kadın ve çocuk nüfusun olabileceğini noktasından hareket ederek, toplam nüfusun 12000-40000 rakamları arasında olabileceğini göstermektedir.

1657 yılı için Evliya Çelebi’nin verdiği bilgiler sayesinde 1600’lü yıllardan sonra Bucak havalisinde kurulan yeni Tatar yerleşimlerini tespit etmemiz mümkün olmuştur. Nitekim tahrir defterlerinden hareketle içinde Tatarların yaşadığı 67 köy ve 29 çiftlik hesap etmiştik. Evliya Çelebi ise Bucak Tatarlarının toplamda 270 köy, kışla ve otarı olduğunu ifade eder. Bu karşılaştırmada tahrir defterlerinde Tatar köylerinin bir kısmını tespit edememiş olduğumuz kesindir. Bununla beraber ulaştığımız rakam toplamda 96 yerleşim birimidir. Aradaki fark ise 174 yerleşim birimidir. Tatar nüfusun göçler ve yaşanan sıkıntılara rağmen sürekli olarak arttığı ortadadır.

Tahrir defterlerinde rastlamadığımız ve Evliya Çelebi’de karşımıza çıkan yerleşim birimleri ise şu şekildedir: İsmail Geçidi’ne bağlı olarak Karye-i Kaplıbağlı, Karye-i Koca Gölbaşı, Karye-i Acıgöl; Akkirman’a bağlı olarak Karye-i Han Kışlası, Karye-i Korkmaz, Karye-i Sultan Savatı, Karye-i Tonal, Kasaba-i Çöplüce, Karye-i Hacı Hasan620. Bu saydığımız köyler Evliya Çelebi tarafından açıkça Tatarların yaşadığı yerler olarak zikredilmişlerdir. Bu yerleşim birimlerinden en önemlisi ise Han Kışlası’dır. Evliya Çelebi Han Kışlası’nın 500 haneli Turla nehrinden bir saatlik mesafede bulunan han, cami ve kışlaya sahip bir yerleşim birimi olarak zikreder. Han Kışlası’nda Kırım Hanı tarafından Bucak Tatarları’nın yöneticisi olarak atanan Yalı Ağası ikamet etmektedir.

1665 AKKERMANA NOGAY GÖÇÜ

2012-01-27T00:08:00.000+02:00

2. BUCAK BÖLGESİNE 1665 YILINDA GERÇEKLEŞEN NOGAY TATARLARI GÖÇÜ

Bucak bölgesine H. 1076/ M. 1665 yılında gerçekleşen göç olayı Deşt-i Kıpçak havalisinde beliren yeni bir gücün yani Kalmuklar’ın ortaya çıkışı ile ilgilidir.

Kalmuklar Batı Moğollarıdır ve Kalmuk adlandırması komşu Türk toplulukları tarafından verilmiştir. Temel olarak Moğol kabilesi Oyrat’lardan oluşmakla birlikte Türkmen ve Tatar kabilelerini de içinde barındıran Kalmuklar, 16. yüzyılın sonlarına doğru Doğu Moğolları ve Kazakların baskısı nedeniyle Hazar Denizi etrafındaki steplere doğru gelmişlerdir. 1608 ve 1613 yıllarında Hazar’a doğru ilerleyişleri ile Nogay topluluklarının Hacı Tarhan havalisine doğru kaçmasına yol açmışlardır.(Novoselskiy, Kalmukların ilk önemli saldırısının BüyükNogaylardan Kara Kelmambet ulusuna1613 yılında gerçekleştiğini belirtir)

Kalmukların Nogaylara ilk büyük saldırıları ise 1619-1620 yıllarında gerçekleşmiştir.
1628 yılındaki yeni bir saldırıdan sonra 1630 yılında Ho-Örlök liderliğindeki Kalmuklar, Nogaylara ağır bir darbe vurmuşlar ve Kalmuk saldırıları 1635 yılına kadar devam etmiştir (Riess Kalmukların Nogaylar’a saldırılarını 1608 yılından itibarenbaşladığını, 1619, 1622, 1623, 1628, 1631 ve 1634 yılında saldırıların gerçekleştiğini belirtir).

İç çatışmalar ve Kozak saldırıları yüzünden zaten sıkıntılı günler yaşayan Büyük Nogay Ordası, Kalmuk saldırıları neticesinde dağılmıştır.

Büyük Nogayların önemli kabileleri bu saldırılar neticesinde İdil nehrinin Kırım tarafına geçmiştir.
Kalmuklar Nogayları takip ederek ilerlemeye devam etmişlerdir.
En sonunda 1644 yılında Kafkaslara kadar ilerleyen Ho-Örlök komutasındaki Kalmuklar birleşik Kabartay ve Nogay kuvvetleri tarafından yenilgiye uğratılmışlar ve çatışmada Ho-Örlök öldürülmüştür.
Bu yenilgiye rağmen Kalmuklar artık Kırım Hanlığı’nın dikkate almak zorunda olduğu bölgesel bir güç olacaktırlar.
Kırım Hanı İslam Giray Han İstanbul’a gönderdiği bir mektupta Kalmukların, Ten Kazakları ile işbirliği içinde Özi sahrasındaki Nogayları vurduklarından bahsederek Onların devamlı bir yerleşim yerleri olmadığından dolayı saldırılarına cevap vermenin imkânsızlığı hakkında İstanbul’u bilgilendirmiştir.

Deşt-i Kıpçak’taki Kalmuklar’ın ortaya çıkışı ile meydana gelen siyasi hareketlenme kısa bir süre sonra Bucak havalisini etkilemiştir.
Evliya Çelebi’ye göre Adil Nogayları, Şıdak Nogay, Ormembed Nogay ve Kör Yusuf Mirza Nogayları Deşt-i Kıpçak’ın Kırım’a yakın bölgelerinde yaşarken Ten nehrini aşarak gelen Kalmukların saldırısına uğrarlar.
Bu saldırıdan sonra Nogay kabileleri IV. Mehmed Giray Han’a müracaat ederek Or Kapısı’ndan içerdeki bölgeye alınmalarını rica ederler. Mehmed Giray Han ise Köprülü Fazıl Ahmed Paşa’nın Uyvar Seferi’nden
sonra Kalmuklar’a gereken cevabın verileceğini söyleyerek Nogayları oyalamıştır.

Bunun üzerine Nogaylar Kırım Han’ına otlak hakkı vermeden önce Kılburun kalesi civarına gelmişler, oradan Özi nehrini gemilerle geçerek Özi kalesi havalisine gelmişlerdir. Özi kalesinden sonra Turla nehrini geçen Nogaylar yerleşmelerine izin vermesi için Bender Bey’ine, Yalı Ağası’na ve Bucak Tatarı’nın Ot Ağaları’na da ödemeler yaptıktan sonra Akkirman havalisine yerleşmişlerdir.

Evliya Çelebi bu olayları anlattığı kısımda doğrudan bir tarih vermez bununla birlikte Uyvar Seferi’nin 1663 yılının Ağustos ayında gerçekleştiği akılda tutulursa Nogayların göçünün 1663 yılının sonlarına doğru gerçekleştiğini kabul etmek gerekir.
Fakat Evliya Çelebi eserinin başka bir yerinde ise “…Kaçan ki sene 1076 târîhinde Akkirman’a Kalmık derdinden gelen Âdil Nogay Tatarından…(Not:Adil=İdil)” şeklinde bir ifade kullanır.

İlk kayıt temel alınırsa Nogay Tatarlarının Akkirman’a gelişi 1663 yılı sonu, ikinci kayıt temel alınırsa H. 1076/ M. 1665-1666 yılına tekabül etmektedir. Evliya Çelebi’nin ikinci ifadesinde doğrudan H. 1076 tarihini vermesi nedeniyle ikinci kaydın doğru olması daha muhtemeldir. H. 1076 tarihi M.1665-1666 yıllarına tekabül etmektedir. İlk kayıtla birlikte ele alındığında Nogayların göçünün daha erken tarihe yerleştirmenin uygun olduğu ve bu Nogay göçünün 1665 yılı içinde gerçekleştiği düşünülmüştür.

Evliya Çelebi’nin anlatımı ile devam edersek Nogay Tatarları Bucak havalisine geldikten birkaç ay sonra bölgede asayiş sıkıntıları yaratmış ve Boğdan reayası ile Akkirman halkının mallarını ve hayvanlarını yağmalamaya başlamıştır.

Bunun üzerine İstanbul Kapıcıbaşı Halil Ağa’yı Kırım Hanı Mehmed Giray’ın yanına göndererek Nogayların Kırım’a geri götürülmesi emrini iletmiştir. Mehmed Giray Han bu emirden sonra Bucak Tatarı ve Nogaylar ile görüşerek Kırım’a dönmelerini emretmiştir. Onların bu emre karşı direneceklerini söylemeleri üzerine Nogaylar ve Bucak Tatarları ile Kırım kuvvetleri arasında çatışma başlamıştır.

Nogaylar ve Bucak Tatarları yenilerek kaçmışlardır. Nogaylar obalarına doğru kaçmış ve burada ikinci bir çatışma daha meydana gelmiştir. Nogaylar kadınları ve çocukları ile tekrar savaşmışlar fakat yenilmekten kurtulamamışlardır634.

Mehmed Giray bundan sonra Nogayları Kırım’a doğru alıp götürmüş ve Nogaylara Or Kapısı yakındaki hendekleri temizlettikten sonra Onları Kırım içerisinde dağıtmıştır.

Evliya Çelebi bu bilgileri verdikten sonra süreçle ilgili dikkat çekici bilgileri araya sıkıştırır. Yukarıdaki anlatımının dışında Kalgay Sultanın Osmanlı Devleti’nin Nogay Tatarları’nın Bucak havalisinde yerleşmelerine izin veren ikinci bir hatt-ı hümâyunu Mehmed Giray’dan gizlediğini belirtir. İlk emirde Nogayların kaldırılması istenirken ikinci emirde bölgede yaşamalarına izin verilmiştir.

Evliya Çelebi’nin dikkat çektiği ikinci bir noktada Eflak, Boğdan Beyleri’nin şikâyeti üzerine İstanbul’un Kapıcıbaşı Halil Ağa’yı Mehmed Giray’ın yanına göndererek kaldırılmalarını emrettiğini fakat Mehmed Giray’ın işi yavaştan aldığını ve emri yerine getirmediğini belirtir.
Bunun üzerine Osmanlı Devleti’de Evliya Çelebi’nin “…Osmanlıda Nogay Tatarlarını yeni binâ olunan Vâlide Câmi’ine re’âyâ kabul edüp Noğayîler arabaların kırup be-dürüstî re’âyâ oldıkların Hân istimâ edüp mukaddemâ sene-i mâzide gelen hatt-ı şerîfe amel edüp Akkirman’da Noğay ile Hân ceng-i azîm edüp cümle Noğayı cezîre-i Kırım’a sürüp getirdi…” ifadesi ile ortaya koyduğu üzere Nogayların yerleşimine izin vermiştir.

Dönemin Osmanlı kronikleri de benzer bilgiler vermektedir. Bu kroniklere göre Osmanlı Devleti yıllık 20000 kuruş vermeleri, seferlere katılmaları ve raiyyetliği kabul etmeleri şartlarıyla Nogay Tatarları’nın Silistre havalisindeki boş bölgelere yerleşmelerine izin vermiştir. Devletin bu iznine rağmen Mehmed Giray Nogay Tatarlar’ına saldırarak Onları yenilgiye uğrattıktan sonra Kırım’a sürüp götürmüştür.

Yukarıdaki bilgiler ele alındığında her iki yazarında süreci açıkça kritik ederek gerçekleri ortaya koyduğu ortadadır. İlk olarak Evliya Çelebi’nin ifade ettiği şekilde Kalgayın Nogayların iskânına izin veren Padişahın emrini Mehmed Giray Han’dan gizlemesi olası değildir. Zaten Mehmed Giray Han’da ancak Nogayların “arabalarını kırmalarından” yani göçerliği bıraktıklarını duyduktan sonra harekete geçmiştir. Mehmed Giray Han Nogay Tatarlarının kendi kontrolünden çıkacağını anlayınca ilk emre itaat ederek Nogay Tatarları’na karşı askeri harekâtını gerçekleştirmiştir.

Temel olarak Evliya Çelebi’den hareketle verdiğimiz bilgilere göre Nogayların iskân ve sürülme süreci bu şekilde gelişmiştir. Bununla birlikte Osmanlı belgeleri ile Evliya Çelebi’nin verdiği bilgiler arasında önemli bir çelişki bulunmaktadır. Evliya Çelebi’ye göre Mehmed Giray Han Bucak Tatarları ve Nogaylar’la çatışmıştır.

Belgelere göre ise Bucak Tatarları Mehmed Giray Han’a Nogaylar’a karşı gerçekleştirdiği seferde destek olmuşlardır. Osmanlı belgelerinin çatışmadan kısa bir süre sonra yazılması nedeniyle belgenin verdiği bilgilerin daha doğru olduğu kesindir. Zaten zikredilen belgelerde Bucak Tatarları ve Nogay kabileleri arasında geçmişte yaşanan bu olaydan doğabilecek sorunlar önlenmek için hazırlanan bir hüccetdir.

Mehmed Giray Han Nogayları sürüp götürmesine ilaveten Köprülü Mehmed Paşa’nın Yanova, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa’nın Uyvar Seferi’ne bizzat katılmaması nedeni ile Osmanlı Devleti tarafından görevinden alınmıştır.

Mehmed Giray Han H. Zilhicce 1076/ M. Haziran-Temmuz 1666 tarihinde görevden alınmış ve yerine Çoban Giray oğlu Adil Giray’a Kırım Hanlığı tevcih edilmiştir. (Abdi Paşa’da eserinde Uyvar Seferine katılmaması veraiyet olmayı kabul eden Nogayların sürülmesini Mehmed Giray Han’ın azlinin sebebi olarak görür
Seyyid Muhamed Rıza bu sebeplere ilaveten Sefer Gazi Ağa’nın haksız yere idamından sonra Sefer Gazi Ağa’nın oğlu İslam Ağa’nın Mehmed Giray hakkındaki şikâyetlerinin etkili olduğunu belirttikten sonra ilgi çekici bir bilgi verir. Seyyid Muhammed Rıza’ya göre Mehmed Giray Han Bucak bölgesinden Nogayları kaldırmak için seferdüzenlediğinde yanında Kozaklarda bulunmaktadır)

Fazıl Ahmed Paşa’nın mühürdarı olan Hasan Ağa, Mehmed Giray’ın görevden alınınca direnmek istediğini, Hanın Kazaklardan, Lehlilerden ve Moskova’dan yardım alarak isyan edeceği şeklinde rivayetlerin ortaya çıktığını fakat bu devletlerden yardım alamadığını belirttir. Hanın yakınındaki mirzaların ve Tatarların buna rağmen isyan etmek niyetinde olduklarını fakat Bucak Tatarı, Akkirman Tatarı ve Nogay Tatarının yeni atanan Hana itaat etmeleri üzerine Mehmed Giray’ın direniş umudunun bittiğini belirtir

İsâzâde Abdullah Efendi, Kefe Kadısı Abdullah Efendi’nin Mehmed Giray Han’ın azil emrine direnmeme
kararında etkili olduğunu, Tatarlara güvenemeyen Mehmed Giray’ın da Kefe Kadısı ile görüştükten sonra Çerkeslerin arasına kaçtığını belirtir. Evliya Çelebi ise Mehmed Giray’ın direnmeye niyeti olmadığını ve Hanın görevden alınmasında Köprülü Fazıl Ahmed Paşa, Defterdar Hüseyin Paşa ve Kapıcıbaşı Halil Ağa’nın
etkili olduğunu ortaya koyar.

1666 NOGAYLARIN BUCAKA DÖNÜŞÜ

2012-01-27T00:07:00.001+02:00

3. NOGAYLARIN BUCAK HAVALİSİ’NE DÖNÜŞÜ VE HALİL PAŞA YURDU’NUN KURULUŞU

Mehmed Giray Han’ın azli ve Adil Giray’ın Kırım Hanı olmasından sonra Nogaylar Bucak havalisine geri dönmüşlerdir.
Bu geri dönüş hakkında en ayrıntılı bilgiler Başbakanlık Osmanlı Arşiv’inde “maliyeden müdevver defterler” arasında 607 numarayla bulunan defterde karşımıza çıkmaktadır. Bu defter tamamen Nogay Tatarları ile Bucak Tatarları’nın Bucak havalisine yeniden iskânlarını konu almakta olup H. Safer 1077/ M. Ağustos 1666 ile H. Rebiülevvel 1077/ M. 20-30 Eylül 1666 tarihleri arasına ait kayıtları içermektedir.

Defterin başında “…Müceddeden Akkirman Bucak’ında ve altı pare kazada iskân olunan Nogay Taifesi ve Bucak Tatarı içün Hatt-ı Hümâyûn-u saâdet makrûnum ile verildi ahkâm-ı şerife ve husûslaru içün olan hüccet-i şer’iyeleri Baş Muhasebede hıfz olunup ba’de’l-yevm mucebince amel oluna…”647 şeklindeki ifadeden Bucak Tatarları ile Nogayların yeniden Bucak bölgesine iskan ettirildikleri ortaya konulmaktadır.

Yeniden gerçekleşecek olan iskân olayının yürütülmesi için İstanbul tarafından “Dergâh-ı Âli Kapucubaşıları”ndan Halil Ağa görevlendirilmiştir. Kapıcıbaşı Halil Ağa’nın Evliya Çelebi tarafından Nogayların Bucak’tan kaldırılması için ilk sürgün emrini getiren kişi olarak zikredilen Halil Ağa ile aynı kişi olduğunu düşünmekteyiz.

Kili, Akkirman, Bender, İsmail Geçidi, Sarata ve İsakça kadıları ve Boğdan Voyvodası tarafından gönderilen boyarlar ile Bucak Tatarları’nın Ağaları ve Nogay Tatarları’nın mirzaları Silistre eyaletine mutasarrıf olan Yusuf Paşa’nın huzurunda toplanarak zikredilen kazalar arasında kimse tarafından kullanılmayan boş araziye Nogay Tatarları’nın iskânını görüşmüşler ve bu görüşmelerde alınan kararlar hüccet haline getirilerek kaydedilmiştir.

Ağustos ve Eylül aylarında gerçekleşen bu iskan olayından bahsedilirken Bucak Tatarları için herhangi bir kabile ismi zikredilmez iken Nogayların kabileleri zikredilmiştir. (Not: Tezde yazılanları okuyunca sanıyorum Bucak tatarlarının zaten Nogay kabilelerinden oluştuğu ortaya çıkıyor) Maliyeden müdevver defterler içinde 607 numaralı ile kayıtlı olan defterde Nogaylar’a ait olarak zikredilen kabileler ve mirzaları şu şekildedir:
“Ormembedoğullarından Adil Mirza ve Tohta Küçük Mirza ve Büyük Ukaz Mirza ve Kasay Mirza ve Bey Mirza
ve Orakoğullarından Kasım Mirza ve Havud Mirza
ve Dın Mehmedoğullarından Kantimur Mirza
ve Mamayoğlu kabilesinden İsmail Mirza ve Çatak Mirza’dır 651.

Evliya Çelebi tarafından zikredilen kabileler ise Adil Nogayları, Şıdak Nogay, Ormembed Nogay ve Kör Yusuf Mirza Nogayları’dır.

Evliya Çelebi ile 607 numaralı defter arasında Ormembedoğulları’nın aynı olduğu ortadadır.
Evliya Çelebi’nin Adil Nogayları ve Ormembedoğulları’nı ayrı ayrı zikrettiğini görmekteyiz.
Belgelerde ise görüldüğü üzere Ormembedoğulları’ndan Adil Mirza ifadesi geçmektedir.
Bununla birlikte Kırımlı Hacı Mehmed Senai’nin İslam Giray Han hakkında kaleme aldığı eserinde
Orakoğulları’ndan Adil Mirza isimli bir mirzanın zikredildiğini görmekteyiz.
Bu olayları birlikte ele aldığımızda Evliya Çelebi’nin zikrettiği Adil Nogayları’nın Orakoğulları’ndan olması ihtimali kuvvetlidir.
Ormembedoğlu kabilesinin Büyük Nogaylarının önemli kabilelerinden olduğu ve iç mücadelelerden ve zikrettiğimiz Kalmuk baskısından dolayı 1636 yılında Kırım Hanlığı ile görüşerek Kırım tarafına geçtiğini görmekteyiz.

1639 yılında Kırım Hanı Bahadır Giray Mansuroğulları’nı tenkile başladığı zaman Ormembedoğulları Kırım Hanı’nın yanında yer aldıkları için Mansuroğlu Mirzaları’na ait bölgeleri Ormembedoğulları Mirzaları’na ve uluslarına verilmiştir.(Togan Ormembedoğullarının bu göçünün diğer kabileler ile birlikte 1635 yılından sonra gerçekleştiğini ve 1640 yıllarında Nogayların bütün ileri gelenlerini, İşterek, Orus ve Ormembedoğullarının Kuzey Kafkasya ve Kırım çevresinde görüldüklerini belirtir)

1639-1641 yıllarından itibaren Ormembedoğulları’nın Tinmembedoğulları, Orakoğlu ve Mamayoğlu kabileleri ile birlikte hareket ettiğini görmekteyiz.(Novoselskiy, açıkça 1639 yılı için Ormembedoğulları, Tinmembedoğulları ve Küçük Nogayları’nın Kırım’da birlikte hareket ettiklerini belirtir,Mehmed Rıza Ormembedoğlu ve Orakoğulları’nın birlikte hareket ederek Tin Membetoğulları’na saldırdıklarını belirtmektedir) 1

648 yılında Ormembedoğlu kabilesi Kalmuk saldırısı üzerine Özi ve Or Kapı havalisine doğru çekilmek zorunda kalmıştır( eserini 1675 yılında tamamlayan Hüseyin Hezarfen Efendi Ormembedoğulları’nı Or Kapısı taşrası ile Azak arasında göstermektedir ki muhtemelen 1648 yılından sonraki durum hakkında bilgi vermektedir).

1648 yılında Moskova’nın Ormembedoğullarını yeniden himayesine almaya çalıştığı, Boyar ve Kazaklardan oluşan bir grubu elçi olarak Ormembedoğulları’na gönderdiği görülmektedir. Ormebedoğulları bu elçileri
Kırım Hanına teslim ederek Hanlığı durumdan haberdar etmişlerdir. İslam Giray Han’da tehdid dolu ifadelerle Moskova’yı uyarmış ve Moskova’nın elinde rehin olarak bulunan Ormembedoğlu Bey Mirza’nın oğlu Ali Mirza’nın serbest bırakılmasını istemiştir.

Mansuroğlu, Orakoğlu ve Ormembedoğlu kabilelerinin İslam Giray Han’ın Lehistan’a karşı gerçekleştirdiği seferde Kırım kuvvetleri ile birlikte hareket ettiğini görmekteyiz. Bu veriler bize Orakoğlu, Mamayoğlu ve Ormembedoğulları’nın 1640’lı yıllardan sonra birlikte hareket ederek 1665 yılında birlikte Bucak havalisine yerleştiklerini düşündürmektedir.

Nogay kabilelerinin yerleştirildikleri bölge ise “Akkirman ve Kili ve İsmail ve Bender ve Sarata kazalarında vaki arazi-i haliyye” olarak tanımlanmaktadır.

Coğrafi açıdan ise çevresine göre şu şekilde açıklanmıştır: “Hâliyâ ra’iyyet kabul eyleyen Nogay Tatarlarına kimesnenin mülkü olmayup hâlî ve harabe olan yerlere iskân ettirmek içün Dergâh-ı âli Kapucubaşılarından El-Hac Halil Ağa dâme meciduhû yediyle emr-i şerif-i âlîşân vârid olup cânib-i kıblesi İsmail kazası karyelerinden beru Tatlı Lunka deresinden cârî olan çay sıra gidüp andan Bay Himmet karyesi mukabelesine gelince arkrı gidüp Yalpu nam mevzi ile Lunka nam mevzi’ mâbeyninde olan Takya Depesi dimekle ma’rûf dereye gelüp andan dahi arkurı Yalpu Çayırı içinden geçüp Topalaz Depeye varup andan dahi Hacı Kul Tepesinin altı yanında kıble tarafında olan iki küçük çatal depe ile cânib-i garbisi zikrolunan Hacı Kul Tepesinden sırtı sıra gidüp Nurali Hacı Yurdunun kurbunda olan büyük depeye varup andan geçüp yine sırtı sıra hayli mesafe kat’olunup Yalpu başında Ulu Hendek ile cânib-i şimalîyesi Sarata kazasında vaki Ulu Kovanlık haddi ile cânib-i şarkısî Ulu Kovanlık haddinden geçüp Köpek Kuyusu deresine gelüp andan dahi geçüp mârrü'z-zikr Tatlı Lunkadan cârî olan çay ile tahrîr ve tavsîf olunup hudud-u mezkûre dahilinde olan Acı Lunka Vadisi ve Yalpu tabir olunur vadiler arazi-i hâîiyyeden olduğuna müsinn ve ihtiyarlardan Kili sakinlerinden Şeyh Ali Efendi ibn Sofi ve İsmail kazasına tâbi Eskerled nam karyeden es-seyyid Süleyman Çelebi ibn Seyyid Ali ve İbrahim el Hatur zikr olunan arazi yüz seneden mütecaviz zirâat ve hırâset olunmayub ve kimesnenin mülkü olmadığına şehâdet itmeleriyle tâife-i mezbûreden Ormembedoğulları cümle nökerleriyle ( Defterde sadece Ormembedoğulları için böyle bir hüccet düzenlenmiştir. Orakoğlu, Mamayoğlu gibi kabileleri için böyle bir hüccet düzenlenmemiştir) ber mûcib-i emr-i âli oymak oymak iskân olunmak babında Kili Kadısı Şaban Efendi ve İsmail Geçidi Kadısı Mustafa Efendi ve Akkirman Kadısı İvaz Efendi ve Sarata Kadısı Muslu Efendi ve İsakça Kadısı Yahya Efendi ve Bender Kadısı Ahmet Efendi mümzâ ve muntazam mühürleriyle hüccet-i şer’iyyedir ki nakl olundu”661.

Ormembedoğulları’na tahsis edilen arazinin temel olarak Bucak bölgesinde Yavuz Sultan Selim Vakıflarına ait Ulu Kovanlık Deresi Vadisi ile İsmail kazasına tâbi Yalpu Vadisi olduğu defterde açıkça ifade edilmiştir. Belirttiğimiz bölgede sınırları defterde hüccet ile düzenlenen ve muhtemelen Ormembedoğulları dışında kalan kabilelerin yerleştirildiği yerler ise “Çaka Kovanlık”, “Bala Kovanlık”, “Yalpu ve Acı Lunka Vadisi” ile “Ulu Kovanlık Deresi Vadisi”dir.

Nogayların Bucak bölgesine yerleşme şartları ise her yıl “Hâzine-i Âmireye” 10000 esedi kuruşluk bir ödeme yapmaları, örfi ve şer’i vergileri bölgedeki Osmanlı yöneticisine vermeleri, Boğdan reayasına zarar vermemeleri, Kalmuk ve Kazak tehlikesine karşı bulundukları bölgeyi korumaları ve “töre” yerine Osmanlı hukuk normlarını kabul etmeleridir.

Osmanlı Devleti ayrıca gelecekte çıkması muhtemel problemleri önlemek için önceden tedbir alarak Nogayların komşuları ile olan ilişkilerini düzenlemiştir. İlk olarak daha öncede ifade ettiğimiz gibi Boğdan ile olan ilişkiler düzenlemiş, Boğdan boyarlarının görüşleri ve onayları alınarak Nogayların iskânı gerçekleştirilmiştir
İki taraf arasındaki denge korunmaya çalışılmıştır. Boğdan ile olan ilişkilerden sonra Kırım ile olan ilişkilerde düzenlenmiş, Kırım Hanları ve aristokrasisinin bölge ile olan ilişkileri kesilmiş ve Bucak bölgesindeki Tatarların idaresi Özi eyaletine mutasarrıf olanlara verilerek tamamen Osmanlı kontrolüne alınmışdır.
Kırım Hanları’nın Bucak bölgesindeki Tatarlarla ilişkilerini düzenleyen temel yönetim aygıtı olan Yalı Ağalığı kurumu da ortadan kaldırılmıştır.
Yalı Ağalığı müessesinin kaldırılmasında Silistre muhafazasında olan Vezir Hacı Hüseyin Paşa’nın etkili
olduğu görülmektedir. Evliya Çelebi Yalı Ağalığı’nın kaldırılmasından sonra Bucak’ta Kırım Hanına ve mirzalarına ait çiftlik ve otarların yakıldığını belirtir.

Osmanlı belgelerinde 1668 yılı için bu kurumun ortadan kaldırılmasından dolayı ortaya çıkan sorunların devam ettiğini görmekteyiz. Tahsin Gemil 607 numaralı defterden hareket ederek Osmanlı Devleti’nin bu iskân olayı ve Kırım Hanları’nın bölge ile olan alakalarının kesilmesini Osmanlı merkezileşmesi olarak görmektedir. Bu sayede de Kırım Hanlarının fiilen izlediği bağımsızlık politikalarına da darbe vurulması olarak görmektedir. Aynı süreçte Eflak ve Boğdan’a da büyük darbeler indirilerek daha sıkı kontrol altına alındığını, Podolya’dan Lehistan’dan alınmasının da bu açıdan önemli olduğunu belirtir.
İ.Metin Kunt da Osmanlı Devleti’nin bu dönemdeki Karadeniz politikasını merkezileşme süreci olarak görmektedir ve Viyana Savaşı ile başlayan süreç olmasa idi Osmanlı Devleti’nin Eflak, Boğdan ve Kırım Hanlığı’nı doğrudan merkeze bağlı hale getirmeyi düşündüğünü ifade etmektedir. Her iki yazarın birbirlerinden farklı noktalardan hareket ederek aynı sonuca yaklaşmaları dikkat çekicidir.

Sonuç olarak Kalmukların Hazar çevresine doğru ilerlemesi ve Büyük Nogaylara vurdukları darbeler Karadeniz’in kuzeyinde büyük bir hareketlenmeye neden olmuş, bu sürecin neticesinde Büyük Nogayların önemli kabilelerinden olan Ormembedoğulları Kırım Hanlığı tarafına geçmiş, burada Küçük Nogaylardan Orakoğulları ile birlikte hareket etmişlerdir. Kalmukların devam eden baskısı sebebiyle Orakoğlu ve Ormembedoğlu kabileleri Bucak havalisine gelmişler, Osmanlı Devleti’nin izni ile Bucak bölgesine yerleştirilmişlerdir. Bu kabilelerin Bucak içinde yerleştirildikleri bölge ise Osmanlı Devleti’nin bu iskân olayı için görevlendirdiği Halil Ağa’dan mülhem olarak Halil Paşa Yurdu olarak tanınmıştır.

18. yüzyılda Halil Paşa Yurdu Nogaylara yetmediği için 1711 yılının Eylül ayında Halil Paşa Yurdunun kuzey ve batısından iki saatlik genişliği ve otuz iki saatlik uzunluğa sahip yaklaşık olarak 1500 km2 bir arazi Halil Paşa Yurdu’na ilave edilmiştir.

HALİL PAŞA YURDU VE NOGAYLAR

2012-01-27T00:07:00.000+02:00

4. HALİL PAŞA YURDU’NUN KURULUŞUNDAN GAZİ GİRAY İSYANINA KADAR BUCAK BÖLGESİNDE TATAR FAALİYETLERİ

Halil Paşa Yurdu’nun kurulmasıyla Bucak bölgesinde iki tür Tatar varlığı görülmeye başlanmıştır. Bunlardan ilki Bucak Tatarları olarak tanımlanmakta ve kökeni Bucak bölgesinin Osmanlı kontrolüne girmesine kadar uzanmaktadır. Diğeri ise Kalmuk tehlikesi nedeniyle harekete geçen Büyük ve Küçük Nogaylardan olan
Ormembedoğlu, Orakoğlu gibi Nogay Tatarı kabileleridir.

Bucak bölgesine gerçekleştirilen yeni iskân düzenlemesinden sonra Nogay kabilelerinin 1670 yılında vaat ettikleri üzere 10000 kuruşluk ödemeyi Osmanlı Devleti’ne yaptığını, komşu topraklara gerçekleştirdikleri saldırılarda elde ettikleri esirlerden ödemeleri gereken miktarları ise bölgedeki Osmanlı yöneticilerine
ödemelerinde sıkıntılar olduğu görülmektedir.

1672 yılındaki ünlü Kamaniçe Seferi’nde Bucak Tatarları Osmanlı ordusu ile birlikte yakından tanıdıkları Lehistan arazisindedirler. 1000’den fazla Bucak Tatarı Eyüp Paşazade’nin komutasında Lehistan içlerine saldırarak 400’den fazla esir ve çok sayıda hayvanı ele geçirmişlerdir. Kamaniçe Seferinin sonlandığı sırada H. 6 Ekim 1083/ M. 28 Ekim 1672 tarihinde Kırım Hanı Selim Giray IV. Mehmed’in huzuruna alındığında Bucak bölgesindeki Tatarları Kırım’a götürmekle görevlendirilmiştir.

Hacı Ali Efendi sürgün olayına kısaca Tatarların şekavetini neden olarak gösterir ve Trablus-u Şam Beylerbeyi Halil Paşa’nın Selim Giray Han’la birlikte görevlendirildiğini belirtir.

Seyyid Muhammed Rıza ise bu konuda daha ayrıntılı bilgi verir. O sürülen grupları Nogay u Tatar diyerek tanımlar ve tapu resmi ve aşar gibi vergilerden rahatsızlık duyan Bucak bölgesindeki Tatarların Şıhne ve Sipahdar gibi Osmanlı görevlilerini öldürdüklerini buna ilaveten başka serkeşliklerde de bulundukları için
Bucak havalisinden çıkarılarak Kırım’a sürülmeleri kararının çıktığını belirtir ve Bucak bölgesindeki Tatarların idaresinin bu sürgün olayından önce Kırım Hanı Selim Giray’a tevdi edildiğini ortaya koyar.

Seyyid Muhammed Rıza’nın ifadesi temel olarak Bucak havalisine kısa bir süre önce iskân edilen Nogay kabilelerinin sürüldüğünü ortaya koymaktadır. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa’da sürülenleri “Akkirman Bucağında olan Nogay Tatarı” olarak tanımlayarak Seyyid Muhammed Rıza’yı teyid eder.

Sürgün emrinin Ekim ayının son günlerinde verildiği göz önünde tutulursa 1672 yılının Kasım ayında Bucak bölgesinden Tatar grupların çıkarılarak Kırım’a götürüldüğü ortadadır. Osmanlı belgelerine göre doğrudan sürgün emri hakkında bir belgeye rastlayamadık. Bununla birlikte sürgünden sonra meydana gelen sıkıntılar ve yapılan düzenlemeler hakkında kayıtlar bulunmaktadır. Bu kayıtlara göre Bucak bölgesi içinde Sarata, Tatar Pınarı, Kili, İsmail Geçidi ve Akkirman’a bağlı Tatar köyleri Kırım’a sürülmüşlerdir.
( kayıtta Kırım’a sürülen Bucak Tatarı yurtlarından olan Kaplan Ağa Bucağı hakkında bilgi verilmekte olup yer isimleri içinde Mamay-ı Sagir, Küçük Oraklu gibi isimlere rastlanılması artık Bucak Tatarı ve Nogay Tatarları’nın birlikte ele alınmaya başladığını göstermesi açısından önemlidir. Sayfa 101’deki kayıtta da Akkirman sahrasındaki Bucak Tatarı yurtlarından Şahbaz Ağa Bucağı hakkında bilgi verilir)

Bucak havalisindeki Tatarların bu sürgünü de bundan önceki sürgünler gibi kısa süreli olmuştur. Seyyid Muhammed Rıza, Bucak havalisinden Kırım’a sürülen Tatarların bir müddet sonra Kırım’da asayişi bozarak fitne kaynağı olmaya başladıklarını, sürgünle umulan sonuçların elde edilemediğini buna ilaveten sürgün
olayından dolayı ekonomik sıkıntı içine düşen Kili ve İsmail kasabası halkının şikâyetleri üzerine Bucak’tan sürülenlerin Bucak havalisine geri dönmelerine izin verildiğini ve bunların küçük gruplar halinde eski yurtlarına geri döndüklerini belirtir fakat tarihi hakkında herhangi bir şey söylemez.

Osmanlı arşiv kayıtları ise bu geri dönüş olayını tarihlendirmemize imkân sağlamaktadır. Maliyeden müdevver defterler içerisinde 3592 numara ile kayıtlı olan defterde H. 2 Muharrem 1085/ M. 8 Nisan 1674 tarihli Akkirman Kadısına cevaben gönderilen bir emr-i şerifte “Akkirman Kadısına hükm ki, Sen ki kadısın Ordu-yu hümâyûnuma arz gönderüp kaza-i mezbûre ve tevâbi’inde vâki’ Sultan Selim Evkâfı karyelerinden işbu sene-i mübarekede izn ile tavattun iden Tatar taifesi meclis-i şer’e gelüp vakf-ı mezbûr toprağına hâlâ birer ikişer gelip teskin idinüp lakin hayvanımız ve öküzlerimiz olmamağla hırâset ve zirâat eylemeye iktidarımız olmayup her vechle zayıf halimiz varken vakf-ı mezbûr karyelerinden olan sâir re’âyaya tekâlif vâki’ olup
bize dahi tahsil olunmakla edâsına bir vechle iktidârımız yokdur evkaf-ı mezbûr karyeleri üslub-u sabık üzre tavattun ve iskân eyleyinceye değin bir seneye dek berayı tekâlif olunmayup bir vechile rencide ittirilmemek üzre emr-i şerif virilmek ricasın ilhâh eylediklerin i’lâm eylediklerin ecilden imdi bu sene gelüp tavattun idenlerden ancak bu sene vâki’ olan tekâlîf talep olunmaya deyü ferman olunmağın şurûtuyla emr-i şerif yazılmak içün tezkiresin virildi. 2 Muharrem 1085685” ifadeleri bulunmaktadır. Bu kayıt Bucak’tan sürülen Tatarlara geri dönüş izninin verildiğini ve 1674 yılının Nisan ayından önce geri dönüşlerin başladığının yanı sıra geri dönme sürecinin de hala devam ettiğini ortaya koymaktadır.

Bu verilerin ışığında Bucak havalisindeki Tatarların 1672 yılının Kasım ayından 1674 yılının bahar aylarına kadar yaklaşık bir buçuk yıl kadar süren bir sürgün yaşadıkları ortadadır.

1674 yılından itibaren Kırım’daki sürgünlerinden dönen Bucak Tatarları’nın idari yapısında yeni bir düzenlemeye gidilmiştir. Mehmed Giray’ın Kırım Hanlığı’ndan alınması ve Halil Paşa Yurdu’nun kurulması sırasında Kırım Hanlığı ile Bucak bölgesindeki Tatar grupların idari ilişkisinin koparıldığını görmüştük.
Selim Giray’ın hanlığı döneminde ise H. 3 Şevval 1087/ M. 9 Aralık 1676 tarihinde Bucak Tatarlarının ve Yalı köylerinin idaresi yeniden Kırım Hanlığı’na tevcih edilmiştir686. Bu tevcih ile birlikte Yalı Ağalığı kurumu yeniden faaliyete geçmiştir.
Bu minvalde H. Evahir-i Cemaziyelevvel 1090/ M. 29 Haziran- 8 Temmuz 1679 tarihinde Yalı Ağasına “Bucak ve Nogay Tatarı taifesi”ni geride bir fert bırakmayacak şekilde sefere getirmesi emredilmiştir.

H. Evasıt-ı Cemaziyelahir 1090/ M. 20-29 Temmuz 1679 tarihinde Yalı Ağasına bu konu hakkında yazılan
diğer bir emirde ise Ormembedoğulların Adil ve Vakkas Mirzaların 7000-8000 kişilik bir kuvvet ile Orakoğullarının ise 3000 kişilik bir kuvvet ile sefere gelmeleri gerektiği halde hala orduya katılmadıklarından bahsedilerek Yalı Ağası’nın duruma el koyması ve Tatarların hepsini sefere getirmesi emredilmiştir. Bu hükümlerden ilki ile aynı tarihe sahip bir diğer hüküm ise Yalı Ağası, Ormembedoğulları,
Orakoğulları, Nogay ve Bucak mirzalarına hitaben yazılmıştır.
xxxxx
1680 yılında Orakoğlu ve Ormembedoğlu kabilelerinin Halil Paşa Yurdu’na yerleşirken ödemeyi taahhüd ettikleri 10000 kuruşun 8500’ünü ödedikleri geri kalanını da ödemedikleri görülmektedir. Aynı yıl Akkirman’da çiftliklerde toplanan Tatarlar, Emir Ali adlı bir Tatarın liderliğinde toplanarak 1680 yılının şubat
ayında Boğdan’a bir saldırı düzenleyerek bazı köyler halkını esir ve mallarını da yağmalamışlardır. Osmanlı Devleti yöneticilerinin zararın tazmini ve esir alınanların iadesi için çalıştığı görülmektedi.

1680 yılı için dikkat çeken bir hususta Bucak Tatarlarından toplanan 14000 kile buğdayın Kamaniçe kalesine götürülmesidir. Halil Paşa Yurdu’na yerleştirilen Nogaylardan buğday ya da zahire istenmediği fakat 250 kişilik bir kuvvetle buğdayın Kamaniçe’ye kadar götürülmesine yardımcı olmalarının emredildiği görülmektedir.

1680 yılında Bucak Tatarları’ndan 1000 kadarının Semre kalesi muhafazası ile görevlendirildiğini fakat sadece 300 Tatarın geldiğini görmekteyiz. Bu konuda Yalı Ağası uyarılmış ve geri kalan 700 Tatarı da Semre muhafazasına göndermesi emredilmiştir.

1683 yılında Bucak havalisindeki Tatarları Yalı Ağası’nın liderliğinde Kırım kuvvetleri ile birlikte Viyana seferine katılmış olarak görmekteyiz. Kırım Hanı ve Yalı Ağası’nın sefere gitmesiyle Bucak bölgesi tamamen savunmasız kalmıştır. Bu durumun farkında olan Barabaş Kazakları ile Lehliler Boğdan’dan Çerkes Boyar
kuvvetleri ile birleşerek Turla nehrini geçmişler ve Bucak’a saldırmışlardır. Yaklaşık 30000 kişilik bu kuvvete karşı ise sadece Yalı Ağası’nın vekili 3000 kişilik karışık bir Tatar kuvveti toplayabilmiştir. Yalı Ağası’nın vekili düşman kuvvetleri ile gerçekleşen ilk çatışmanın ardından direnemeyeceğini anlayınca geri çekilmiştir.
Düşman kuvvetleri bundan sonra Bender kalesini kuşatmışlardır. Onbir gün kadar Bender kalesini kuşatan düşman kuvvetleri “yalı içi” denen yoldan İsmail üzerine gelmişlerdir. Sabık Boğdan Voyvodası da düşman kuvvetlerine destek vermiştir. İsmail Mütevellisi Yusuf Ağa çevredeki ahaliden asker toplayarak direnişe
hazırlanmıştır.

Kırım Hanı Hacı Giray’ın seferden dönmesi üzerine durum tersine dönmüş Kazak lider Konuksa liderliğindeki düşman kuvvetleri kaçmaya başlamışlardır. Hacı Giray’ın dönüşünden sonra düşman kuvvetlerinin büyük
çoğunluğu imha edilmiştir.

Romen kronik yazarları İon Nekulçe ve Dimitri Kantemir eserlerinde Kazak ve Leh kuvvetleri ile birleşen Boğdanlılar’ın Bucak’a havalisine saldırdıklarında bölgedeki Tatarlara karşı korkunç bir katliam gerçekleştirdiklerini hatta hamile kadınları bile öldürdüklerini, Bucak Tatarları’nın ise topraklarına döndükten sonra Kazak ve Boğdanlılar’a karşı amansız bir savaş başlattıklarını belirtir.

Doğrudan bir bilgiye rastlamamakla birlikte Bucak bölgesindeki Tatarların, Selim Giray Han’ın Lehlilere karşı 1684-1685 ve 1688 yılında kazandığı zaferlerde Kırım ordusu ile birlikte hareket etmiş olmalıdır696. 1687 yılında Akkirman Kadısına gönderilen bir fermandan anlaşıldığına göre Selim Giray Han’ın aracılığı ile
çatışmalarda gösterdikleri yararlılıklardan dolayı “Tatar Nogayı tâifesinden Ormembedoğlu kabilesinin 8000 guruş ve Orakoğlu kabilesinin 2000 guruş” olarak ödemeleri gereken ve Halil Paşa Yurduna yerleşirken ödemeyi taahhüd ettikleri 10000 guruşluk meblağın H. 1095, 1096, 1097, 1098, 1099 seneleri için affedilmesi kararı Osmanlı hükümetince alınmıştır.(1683-1688 yılları arasında görüldüğü üzere Nogaylar’ın ödemeleri gereken 10000 guruşluk mikdar afv edilmiştir.Daha sonraki yıllarda da Nogaylar’ın ödemleri gereken bu miktarın yanı sıra öşr gibi vergilerden de muaf tutuldukları görülmektedir)

1688 yılında Lehliler Akkirman ve Bender’e saldırdıklarında Akkirman’da serasker olarak bulunan Azamet Giray Sultan şiddetli çatışmalardan sonra Leh kuvvetlerini yenilgiye uğratmıştır.
1688 yılında Bucak Tatarları Kalgay sultanın emri altında Eflak ve Boğdan kuvvetleri ile birlikte Erdel’i çatışmada yer alıp burada Avusturya kuvvetlerinin yenilgiye uğratılmasında rol oynarlar. Bir müddet sonra ise buradaki Osmanlı kuvvetleri tutunamayarak geri çekilir, Tatarlarda Bucak’a geri dönerler.
1688 yılında Erdel’e müdahalenin yanı sıra Bucak ve Kırım Tatarları Osmanlı kuvvetleri ile birlikte Belgrad Seferi’ne katılırlar. Yaz mevsiminde iki üç kez Eflak’tan geçen bu Tatar birlikleri Eflak’a büyük zarar verirler. Yine 1688 yılında Bucak havalisindeki Tatarlar’ın Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa’nın komutasında Kırım’ın
savunmasına yardımcı olmakla görevlendirildiğini görmekteyiz.
1689 yılında Kalgay Sultanın emri altındaki Bucak Tatarları Serasker Mustafa Paşa ile birlikte Eflak’a yönelik Avusturya tehdidine karşı Eflak’ı savunmakla görevlendirilirler702.
1690 yılında Kırım Hanı Saadet Giray Han’a yazılan bir name-i hümâyûndan anlaşıldığına göre “Nogay Mirzaları” olarak tanımlanan ve Sultan Osman Vakfı köylerinde ikamet eden Tatarlar ürettikleri ürünlerden vakfa ödemeleri gereken miktarı ödemedikleri gibi vakfın “ehl-i zimmet reayasını” da rahatsız etmektedirler. Burada “Nogay Mirzaları” olarak tanımlananların Halil Paşa Yurduna iskân edilen Orak ve Ormembedoğlu kabileleri olduğu açıktır. Nogaylar savaş sırasındaki koşullardan yararlanarak etki alanlarını genişletmeye çalışmaktadırlar.

H. 1-10 Safer 1103/ M. 24 Ekim-2 Kasım 1691 tarihinde Orakoğlu, Ormembedoğlu Nogaylarını Kırım Giray Sultanın idaresi altına Boğdan’a yeniden müdahale etmeye çalışan Lehistan’a karşı mücadeleye çağrıldığını görmekteyiz.
Saadet Giray Han Akkirman’da bulunduğu sırada Nogaylar Bucak bölgesinin sınırda ve daima düşman tehdidi altında bulunduğunu bildiren başlarına bir “sultan” tayin edilmesini istemişler, böylece Kırım Giray Sultan Saadet Giray Han tarafından Bucak bölgesindeki Tatarların başına geçirilmiştir. Kasım ayının sonlarına doğru ise Boğdan içerisindeki Lehistan taraftarı güçlerle olan mücadeleye çağrılmışlardır.

1692 yılının Nisan ayında Bucak’ta bulunan Orak ve Ormembedoğlu mirzaları ile Sultana (Kırım Giray Sultan?) Boğdan’a Lehistan ile Kazakların ortak bir saldırı gerçekleştirme ihtimalleri olduğundan bahsedildikten sonra Boğdan Voyvodası’nın herhangi bir yardım isteği olursa hemen yardıma koşmaları
emredilmiştir707.

Savaş koşullarından faydalanan Nogay Tatarlarının 1692 yılı içinde Boğdan arazisinde yayıldıkları ve Eflak hududuna kadar olan bölgeye ulaştıklarını görmekteyiz. Bu durumdan Eflak Voyvodası’nın şikâyetçi olması üzerine Bucak tarafına memur edilen Gazi Giray Sultan bu konuda uyarılmış ve Tatarların Eflak biliyoruz. Belgede de Kalgay Sultanın Eflak’a yakın bir bölgede bulunduğundan bahsedilmesi O’nun Bucak havalisinde olduğunu düşündürmektedir ki bu nedenle belgedeki Tatar askeri varlığını Bucak Tatarları’nın oluşturduğunu düşündük.

reayasına zararlarının önlenmesi emredilmiştir. Bu yayılımın Boğdan Voyvodalığını büyük sıkıntı içine düşürdüğü görülmektedir. Nogaylar Boğdan köylerinin bir kısmını tahrip etmişler bir kısmını da doğrudan kontrolleri altına almışlardır. Bunun yanı sıra Boğdan’a ait olan köylerin bazılarını da Kırım Hanına bağlı Orlik Kozakları kontrolleri altına alınca Boğdan Voyvodasına bağlı sadece dört köy kalmış, bu nedenle Boğdan Voyvodası içinde bulunduğu durumu İstanbul’a bildirmiştir(1696 yılına ait ve Selim Giray Han’a gönderilen bir nâme-i hümayûndan anlaşıldığına göre Tatarlar Bucak’dan başlayarak Prut nehri boyunca kışlak ve çiftlikler kurarak Boğdan arazisini kontrolleri altına almışlar,Boğdan reayasını da bu çiftliklere yerleştirmişlerdir).

1694 yılında Nogay Tatarlarının Boğdan üzerinden Erdel’e girerek büyük zarar verdiklerini görmekteyiz. Bu saldırılarıda Nogaylar Erdel’in önde gelen beylerinden Sandor Yanoş’u esir etmişler ve Çik nahiyesine büyük zarar vermişlerdir.

1695 yılında Şehbaz Giray Sultan Bucak havalisindeki Tatarlardan asker topladıktan sonra Lehistan içlerine akın düzenlemiş, Lvov’a kadar olan bölgeyi vurmuştur. Lehistan Kralı’nın Baş Hetmanı Şehbaz Giray Sultan idaresindeki bu Tatarları durdurmaya çalışmışsa da başarılı olamamış ve yenilgiye uğramıştır. Bu saldırıda Lehistan’dan 30000’ne yakın esir alındığı belirtilmiştir.

1696 yılında II. Mustafa’nın Avusturya üzerine gerçekleştirdiği seferine Bucak havalisinden 10000 Nogay ve Akkirman Tatarı katılmışlardır. Eflak üzerinden giderek Belgrad’da bulunan orduya dahil olmuşlardır.
Bucak bölgesinde sakin olan Tatar toplulukları ilgili olarak bu dönemde dikkati çeken iki olay vardır. Bunlardan ilki Sicivut kabilesinin H. Evahir-i Cemaziyelevvel 1107/ M. 27 Aralık 1695-6 Ocak 1696 tarihinden önce Akkirman yakınlarına gelerek yerleşmiş olmasıdır. Bu konuyla ilgili mühimme hükmünde
Sicivut kabilesi mensuplarının 2500 kile hınta vereceklerinin belirtilmesi de bunlara belirli bir arazi tahsis edildiğini ve bir müddettir üretim yaptıklarını ortaya koyar ki bu da Bucak bölgesine geliş tarihleri en azından bir yıl kadar öne almamızı sağlar ki bu da en geç 1694-1695 yıllarında Sicivut kabilesinin Akkirman civarına yerleştiğini ortaya koyar.
Böylece Bucak havalisinde Tatar unsurlara bir yeni kabile daha eklenmiş olur( Bu hükümlerde Sicivut kabilesinin ismi Seliun ya da Selyun okunmaya uygun şekilde yazılmıştır.). Sicuvut kabilesi 1701 yılından önce büyük ihtimalle Bucak bölgesinden ayrılmış olmalıdır, çünkü gelişleri hakkında bilgi veren hükümde Orakoğlu ve Ormembedoğlu kabileleri ile zikredilerken H. 1 Şevval 1112/ M. 11 Mart 1701 tarihli bir mali kayıtda bu kabileler ile birlikte anılmaz.
Dikkatimizi çeken ikinci nokta ise Bucak bölgesindeki Tatarların askeri varlıklarının yanı sıra üretimleri sayesinde de Osmanlı kuvvetlerine destek olmalarıdır. Öyle ki Kamaniçe kalesinin 1683-1699 yılları arasında Lehistan kuvvetlerince geri alınamayışının ardında yatan en önemli sebeplerden biri de budur.
Kırım hanzadelerinin liderliğindeki Bucak havalisindeki Tatarlar 30000 kilelik buğdayı Kamaniçe kalesine teslim etmekle görevlendirilmişler ve bunu büyük ölçüde yerine getirmişlerdir.
1697 yılında Bucak havalisindeki Tatarların Gazi Giray Sultan ile Yalı Ağası’nın liderliğinde olarak Moskova ve O’na bağlı olan Barabaş Kazağı ile mücadele etmek için görevlendirildiklerini görmekteyiz. Özi havalisinde bulunan Vezir Yusuf Paşa ile birlikte hareket etmeleri emredilen Bucak havalisi Tatarların hedefi Togan kalesinin geri alınmasıdır.

1698 yılının Haziran ayında Gazi Giray Sultanın ordu-yu hümâyûna çağrılması üzerine Bucak havalisindeki Tatarların liderliği Kaplan Giray Sultan’a verilmiştir. Özi tarafında serasker olarak bulunan Yusuf Paşa’ya yardıma gidecek olan Nogayların komutası ise Maksud Giray Sultana verilmiştir. 1698 yılında Kaplan Giray Sultan’ın kontrolü altındaki Bucak Tatarları Kamaniçe üzerinden Lehistan’a girmişler, Purcan Manastırı civarında Lehistan Kralı’nın Hetmanı komutasındaki 12000 kişilik bir Leh ordusunu yenilgiye uğratmışlardır. Bu başarının sonucunda çok sayıda esir ve ganimet alınarak bunlar Kırım’a gönderilmiştir. Bu olay Bucak havalisindeki Tatarların Karlofça Barışının imzalanmasından önceki son büyük askeri başarısıdır.

GAZİ GİRAY İSYANI VE BUCAK NOGAYLARI

2012-01-27T00:06:00.001+02:00

GAZİ GİRAY İSYANI VE BUCAK TATARLARI

26 Ocak 1699 tarihinde imzalanan Karlofça Antlaşması ile birlikte Bucak havalisindeki Tatar topluluklar için sıkıntılı günler başlayacaktır. Karlofça Antlaşması’nın imzalanmasından uzun süre önce barışı sağlamak üzere Avusturya’ya gönderilen Zülfikar Paşa’nın H. 12 Cemaziyelevvel 1100/ M. 4 Mart 1689 ve H. 14 Cemaziyelevvel 1100/ M. 5 Nisan 1689 tarihlerinde yaptığı görüşmelere ait kayıtlar Lehistan Krallığı’nın barış için ileri sürdüğü ön koşullardan birinin Bucak havalisinden Tatarların çıkarılarak Özi nehrinin öte yakasına sürülmesi olduğunu ortaya koymaktadır.
Mehmed Giray’a göre Avusturya ve Lehistan Karlofça müzakerelerinde daha önce Zülfikar Paşa’ya söyledikleri gibi Rami Mehmed Paşa’ya da Nogayların Bucak’tan çıkarılması gerektiğini belirtmişler ve Rami Mehmed Paşa’da bunu kabul etmiştir.
Romen kronik yazarlarından İon Nekulçe’de bu konuda dikkat çekici bilgiler vermektedir. Nekulçe’nin eserinde “….tüm Nogay Türkleri Bucak’tan çıkarılacak ve Cankirman çevresini korumakla görevlendirildiklerini belirtir, Ten’in ötesindeki kendi vatanlarına götürülecekler, Bucak’ta yerliler kalacaktır”
ifadesi bulunmaktadır. Mezkûr kayıtta yerliler ile kastedilenlerin 1650’li yıllara kadar Bucak havalisine yerleşen ve yine “Bucak Tatarları” ifadesiyle tanınan Tatar toplulukları olduğu ortadadır.
Karlofça Antlaşması’nın Lehistan Krallığı ile olan kısmının dördüncü maddesi Bucaklu ve gayri Tatardan Boğdan arazisine girenlerin çıkarılması ve Tatar tecavüzlerinin önlenmesi olmuştur725. Bu minvalde Osmanlı Devleti barışın imzalanmasından sonra ilk iş olarak Bucak havalisinde bulunan Gazi Giray’a ve Orakoğlu ve Ormembedoğlu mirzalarına Lehistan’a karşı herhangi bir saldırı yapılmamasını emretmiştir726.
Bu kesin emre rağmen H. Evahir-i Receb 1111/ M. 21 Ocak 1700 tarihinden
önce yani 1699 yılı içinde ve Karlofça Antlaşması’nın imzalanmasından hemen
sonra “Bucak tarafında olan Gazi Giray Sultan Bucaklu ve gayri tatar taifesiyle
akib-i sulhde bil-nefs kendüsü bila izn Leh memleketü içine çapul idüp” ifadesinin
ortaya koyduğu üzere Lehistan’a saldırmış esir ve ganimet alarak geri
dönmüşlerdir.
Gazi Giray’ın Bucak havalisine gelişi ise Kırım Hanlığı’ndaki iç mücadelelerle yakından ilgilidir. Kırım Hanı Devlet Giray Han kardeşlerinden Şehbaz Giray Sultanı Çerkeslere öldürtmüştür. Bu durumu araştırmaları sonucunda kesin olarak öğrenen Gazi Giray Taman adası üzerinden Kırım’a gelerek Şirin mirzalarından Cantimur Mirza ile görüşmüştür. Cantimur Mirza’nın kendisini uyarması üzerine Or kalesinden Cankirman vadisine oradan da Özi nehrini geçerek Akkirman’a gelmiştir. Nogaylara buradan haber yollamış, Nogaylar 20000 kadar adamla Gazi Giray’ı karşılamış ve aralarına almışlardır. Gazi Giray’ın kaçışını duyduktan sonra Devlet Giray Han peşine adamlar göndermiş, fakat bunlar Nogayların Gazi Giray’ı aralarına alması üzerine dönmek zorunda kalmışlardır.

Bu olaylardan önce Şirin mirzalarından olan Öktimur Bey’de Şirinler içindeki rekabet de Devlet Giray’ın diğer bir Şirin mirzasını desteklemesi üzerine Kırım’dan kaçarak Osmanlı toprağına sığınmıştır bundan sonrada Bucak havalisindeki karışıklıkları fırsat bilerek Akkirman’a gelmiş ve Nogaylar ile Gazi Giray’ın yanında yer
almıştır(Seyyid Muhammed Rıza, Gazi Giray’ın Nogayların Nevruzoğlu ve Sultan Mehmedoğlu oymağına sığındığını belirtir, kaçışının nedeni olarak Şehbaz Giray’ın öldürülmesi olayını gösterir, Öktimur Bey’in Kırım’da Mirliva konumunda olduğunu ifade eder,Abdulgaffar Kırımî Gazi Giray’ın Orak ve Mamayoğlu’nun beslemesi olduğunu belirtir, Devlet Giray Han’ın Gazi Giray’ı çekemediği için tavır aldığını belirtir).

Devlet Giray Han bu gelişmeler üzerine Akkirman’a yönelmiştir. Devlet Giray Han’a İstanbul’dan yollanan kapıcıbaşı tam Özi’yi geçtiği sırada Han’a tesadüf etmiş ve Nogayların İstanbul’a Devlet Giray Han aleyhinde yazdıkları mektupları Hana teslim ederek Nogayların hakkından gelinmesi emreden fermanı da teslim
etmiştir729. Özi Valisi Vezir Yusuf Paşa ve Kefe Beylerbeyisi Murteza Paşa’ya gönderilen emirlerden anlaşıldığına göre Devlet Giray Han’a H. Evasıt-ı Cemaziyelevvel 1111/ M. 4-13 Kasım 1699 tarihinden önce Nogaylara karşı harekete geçmesinin emredildiği anlaşılmaktadır730, ki muhtemelen Ekim ayı içerisinde Devlet Giray’ın eline Nogaylar’a karşı harekete geçmesi emredilmiş olmalıdır.
Seyyid Muhammed Rıza’da eserinde Devlet Giray Han’ın Osmanlı Devleti’nden gelen emir üzerine Nogayları cezalandırmak için Kırım’dan çıkış tarihini H. Evahir-i Rebiülevvel 1111/ M. 16-26 Eylül 1699 olarak vermektedir.
Seyyid Muhammed Rıza, Nogayların cezalandırılmasına dair hükmün Kırım’da Devlet Giray’ın eline geçtiğini belirtirken; Mehmed Giray ise hükmün yolda eline geçtiğini belirtir.

Nogayların sürgün kararının son aşaması konuşulmasından sonra Gazi Giray’ın liderliğinde Bucak havalisindeki Tatarların gerçekleştirdiği saldırı olmuştur.

Kırım Hanı Devlet Giray’ın muhtemelen 1699 yılının Kasım ayında Devlet Giray’ın üzerlerine geldiğini duyan 80000? Nogay Devlet Giray’ı karşılamak üzere harekete geçmişlerdir. İki kuvvet Özi nehri yakınlarında karşı karşıya gelmişler, Nogayların sayıca fazlalılığı sebebi ile Devlet Giray Han’ın elinden bir şey gelmemiş, beyler ve
ulemanın araya girmesiyle barış yapılmış ve Devlet Giray Nogaylarla hesaplaşmayıdüşünerek Kırım’a dönmek zorunda kalmıştır.
Osmanlı belgelerine göre bu ilk çatışmadan önce Özi Valisi Yusuf Paşa, Kamaniçe’den çıkan Karaman Paşa, Kefe Beylerbeyisi Murteza Paşa, Eflak Voyvodası Konstantin, Boğdan Voyvodası ve bölgede bulunan askeri görevliler ile kadılara çatışmaya hazırlanmaları emredilmiştir. Askeri operasyonun Osmanlı tarafını Yusuf Paşa Kırım tarafını ise Devlet Giray Han’ın organize ettiği görülmektedir. Nogay tarafında ise Cavım Mirza, Beg Arslan Mirza ve Gazi Giray liderlik yapmaktadırlar.

Kırım Hanı Devlet Giray’a karşı kazandıkları bu seferden sonra Nogayların bölgedeki etkinliği iyice artmış, Akkirman köylerinde çiftlikler kurarak Boğdan reayasını bu çiftliklere çekmişlerdir. Boğdan’dan gelen köylülerin cizyelerini üzerlerine almışlar, Akkirman Tatarı’na baskı uygulamaya başlamışlardır.
Arşiv kayıtlarına göre bu dönemde Nogaylar Lehistan’dan gelen tüccarları öldürerek mallarına el koymuşlar, Bucak havalisinde olan reayaya eziyet etmişlerdir.
Bu gelişmelerden sonra durumun yeni bir çatışmaya doğru gittiği ortadadır.
Belirleyici olan nokta ise Osmanlı Devleti’nin ne yapacağıdır. Nogaylar isyan tehdidi ile Devlet Giray’ın hanlıktan alınmasını sağlamaya çalışmaktadırlar. Osmanlı Devleti’nin buradaki hareket tarzının ne olacağını görmek ise kolaydır. İlk çatışmadan önce Kırım’a Bucak havalisindeki Tatarların tedibi için emir vermesi
uzun süren bir savaştan sonra komşularıyla sıkıntı yaşamak istemediğini göstermektedir. Lehistan ile sorun çıkmaması içinde Bucak havalisinde sakin olan Tatarların tam bir kontrol altına alınması lazımdır. Bu yüzden Osmanlı Devleti Nogayları oyalarken bir yandan da askeri operasyona hazırlanmıştır.

H. Evasıt-ı Ramazan 1111 / M. 2-12 Mart 1700 tarihinden önce Devlet Giray tekrar Bucak havalisi üzerine ikinci askeri harekâtını gerçekleştirdiğini görmekteyiz739. Nogaylar karşısında aldığı ilk yenilgiden sonra daha tedbirli hareket eden Devlet Giray, Kırım’ın önde gelenleri ile görüştükten sonra yeniden Nogayların
üzerine yürüme kararı almış ve çevreden kuvvet toplamaya başlamıştır740. Abdulgaffar Kırımî, Kuban taraflarında bulunan Yediçkioğlu kabilesinden 10000’den fazla askerin yardıma çağrıldığından ve Kırım’a getirildiğinde bahsetmektedir741.

Mehmed Giray’a göre Devlet Giray’ın Kırım ordusu ile birlikte ileri harekatını duyan Nogaylar Gazi Giray, Öktimur Bey, Cavım Mirza ve Beğ Arslan Mirza liderliğinde Devlet Giray’ı karşılamak üzere harekete geçmişler ve iki kuvvet Fuyanlık mevkiinde karşı karşıya gelmiştir. Kırım ordusunu tam anlamıyla
karşılarında gören ve direniş umutları kırılan Nogaylar hemen barış istemişlerdir.
Barış görüşmelerinin yapıldığı gece çöken sisten faydalanan Nogaylar Aksu nehri havalisine kaçmışlardır. Nogayların kaçtığını duyan Han Onları cezalandırmak için Yaman Sadak kabilesine Nogayların evlerini yağmalama izni vermiştir. Kalmuk ve Kazaklarında Kırım ordusu içinde bulunduğunu belirtir Mehmed Giray, (Cihan Sadak bazı yerlerde ise Yaman Sadak okumuştur, biz Yaman Sadak kullanımını tercik ettik; Seyyid Muhammed Rıza ise Kırım ordusunda Yaman Sadak, Yedisan ve Anapa Nogaylarının bulunduğunu belirtir,) ordusunda bulunan diğer gruplarda yağmaya katılmışlar, Nogay kabilelerine karşı şiddetli yağmalar ve tecavüzler gerçekleştirilmiştir. (Osmanlı belgelerine göre bu isyan sürecinde Bucak havalisindeki Tatarlar’ın liderliğini Cavım Mirza, Cavım’ın kardeşleri Bey Arslan, Can Akay ve Mehmedşah Mirzalar ile Şeyh Urak, Kara Kutluşah, Divey Mirza, Cantimur mirzalar yapmışlardır,).
Abdulgaffar Kırımî’nin bu çatışma hakkında verdiği bilgiler farklılık göstermektedir. Ona göre İsakça, İsmail Geçidi, Tatar Pınarı, Emanet, Kemikli kazaları halkının Kırım ordusunu görünce biz “Nogay” değiliz diyerek kaçtıklarını bundan sonrada Nogayların çözüldüklerini, Cavım ve Bey Arslan Mirzaların ise Moskova sınırındaki Çehrin ve Piyale Sergü denilen mahale kaçmak zorunda kaldıklarını belirtir. Abdulgaffar Kırımî’de Nogay kabilelerine karşı Han’ın ordusunun yaptığı zulümlere kısaca değinir7. Biz Nogay değiliz diyerek çatışmadan kaçan Tatarların 1650 öncesinde Bucak Tatarı olarak tanımlanan gruplar olduğu ortadadır.

Kırım ordusunda kaçmak zorunda kalan Nogay Mirzaları “kazak” çıkmışlar ve bir müddet sonra Kırım Han’ından af dilemişlerdir. Kırım Hanı Devlet Giray’ın kendilerini af etmesi üzerine çatışma sona ermiştir( Mehmed Giray Cavım Mirza ve Gazi Giray liderliğinde kaçan Nogayların çatışmaya devam ederek Kırım’a karşı bir saldırı gerçekleştirmeyi düşündüklerini, bunun olası olmadığının anlaşılması üzerine ailelerinin de tehlikede olduğunun farkında olan Nogay halkının isyana baş olanlar gider, biz Handan af dileriz dediklerini, Cavım ve diğer mirzaların bunu önlemek istediklerini fakat önleyemediklerini belirtir. Bunun üzerine Gazi Giray ve mirzalar 200 kadar kişi ile tek başına kalmışlar ve Barabaş Kazakları’nın yanına kaçmışlardır. Gazi Giray ve yanındaki mirzalar bir müddet sonra yaşadıkları bu hayattan bunalarak af dilemişlerdir, Mehmed Giray’ın Nogayların Kırım’a saldırmayı hedefledikleri hakkında verdiği bilgileri Osmanlı belgeleri de doğrulamaktadır, ).

Nogay kabilelerinin mirzaları Devlet Giray Han’ın yanı sıra Osmanlı Devleti’ne de affedilmek için başvurmuşlar, Kırım’ın önde gelen mirzaları, ulemaları ile Devlet Giray Han Nogay mirzalarının iyi niyeti hakkında Osmanlı Devleti’ne garanti vermişlerdir. Nogay Mirzaları Osmanlı Devleti’ne itaat üzere olacakları, Boğdan’dan aldıkları yerleri iade edecekleri, adet-i ağnam ve öşürlerini ödeyecekleri, Boğdan, Lehistan, Rus ve Eflak arazisine saldırmayacakları, yanlarında bulunan gayr-i Müslimlerin cizyelerinin ödeneceği ve
Halil Paşa Yurdu dışına çıkanların geri dönecekleri, töreyi terk edecekleri, Kırım Hanı ile birlikte memur oldukları seferlere gidecekleri konusunda Osmanlı yöneticilerine söz vermişlerdir. Ayrıca Ormembedoğlu ve Orakoğlu kabilelerinin başına müstakil kadı tayini ve Bucak bölgesinde mescidler, medreseler ve mektepler kurulması da karara bağlanmıştır(Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin işarları ile Orakoğlu kabilesinin kadısı olarak Seyyid Ebubekir Efendi ve Ormembedoğlu kabilesi kadısı olarak İbrahimEfendi’nin atandığı bilgilerini vermektedir).

Seyyid Muhammed Rıza Osmanlı Devleti, Kırım Hanlığı ve Nogaylar arasında gerçekleşen bu sözleşmeyi eleştirir. Ona göre Nogay kabileleri verdikleri rüşvetle Yusuf Paşa’yı satın almışlar ve müstakil kadılıkların ortaya çıkmasını sağlamışlardır. Bu durumdan rahatsız olan Devlet Giray Han Yusuf Paşa’yı İstanbul’a şikâyet etmiştir(1704 yılında Bucak havalisindeki Tatarların idaresi tamamen Kırım Hanı Selim Giray’a verilmiş ve kurulan müstakil kadılıklar kaldırılmıştır,).
Mehmed Giray, Seyyid Muhammed Rıza ve Abdulgaffar Kırımî, Devlet Giray Han’ın Nogay kabilelerine karşı kazandığı bu zaferden sonra Bucak havalisindeki Nogayların bir bölümünü Kırım’a zorla götürdüğünü belirtirler(Devlet Giray Han’ın Bucak havalisindeki isyanı bastırdıktan sonra 1701 yılının Haziran ayına kadar Bucak havalisinde kaldığı dikkate alınırsa sürgün olayı 1701 yılının sonbaharında gerçekleşmiş olmalıdır,).

Mehmed Giray Cavım ve Beğ Arslan Mirza’nın aileleri ile kabilelerinin Kırım’a götürüldüğünü belirtir, Abdulgaffar Kırımî de bunları Orak-Mamayoğulları olarak tanımlar. Seyyid Muhammed Rıza ise kalgay Sultanın kontrolünde Bucak havalisinde bulunan 700-800 Nogay hanesinin Kırım’a sürüldüğünü ortaya koyar.
Osmanlı belgelerine göre Bucak havalisinden çıkarılacak olan kabileler Beğ Mirzaoğlu, Kan Mirzaoğlu ve Gazioğlu kabileleridir. Bucak havalisinden çıkarılan bu kabileler Turla nehrinin karşısından Sarı Su’ya kadar olan araziye yerleştirilmişlerdir ve bu kabileler Abdulgaffar Kırımî’nin de ifade ettiği gibi Orakoğulları’ndan kopan parçalardır(bu kabilelerin başında Cavım Mirza bulunmaktadır ve Akkirman’da Sultan Selim Han’ın evkafı reayasından 700 civarında Tatar Cavım Mirza ile Turla ile Sarı Su arasındaki araziye göç). Önceki bilgiler ve arşiv kayıtlarına dayalı olarak verdiğimiz son bilgilerin ışığında sürgün olayının 1700 yılının Eylül-Ekim aylarında gerçekleşmiş olduğu düşünülebilir. Bu sürgün olayı da önceki sürgünler gibi kısa süreli olmuş ve Nogaylardan götürülenler kısa bir süre sonra geri dönmüşlerdir.

Gazi Giray’ın liderliğinde Bucak havalisindeki Tatarların isyanın bastırılmasından sonra yeni bir idari ve hukuki düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Bu değişikliklere son bölümde değineceğimiz için burada ele almadık.
Bu son olayla birlikte tez konumuzu oluşturan dönem içerisinde Bucak havalisinde bulunan Tatarların faaliyetlerini ortaya koymuş bulunuyoruz.

1637-1700 yıllarında Bucakta Nogaylar

2012-01-27T00:06:00.000+02:00

1637-1700 YILLARI ARASINDA BUCAK TATARLARI’NIN YAŞADIĞI DÖNÜŞÜME DAİR

1637-1700 yılları arasında Bucak havalisinde bulunan Tatar toplulukların tarihini incelediğimiz zaman karşımıza çıkan en önemli problem Bucak Tatarları’nı tanımlama sorunudur. Çalışmamızın giriş bölümünde ortaya koyduğumuz üzere Bucak Tatarları ifadesi 1625’lerden itibaren Bucak havalisindeki Tatar varlığını tanımlamak için kullanılmaya başlamıştır. 1650’lili yıllar için Bucak bölgesini yakından tanıyan Evliya Çelebi ve Ebubekir bin Bihram Dımışki’nin Bucak Tatarları ifadesini kullandığını görmekteyiz.

1665 yılından itibaren Bucak Tatarları ifadesinin kullanımı hakkında temel bir sıkıntı ortaya çıkmıştır. Bu sıkıntı Orakoğlu ve Ormembedoğlu kabilelerinin liderliğinde Bucak havalisine Nogay Tatar kabilelerinin gelişi ve Halil Paşa Yurdu’nda iskân edilmeleridir. Sayı ve etkinlik olarak bu kadar güçlü olan Nogay kabilelerinin gelişi ile birlikte Bucak havalisinde iki büyük Tatar topluluğu ortaya çıkmıştır. Bunlardan ilki kökleri 1484 yılına kadar giden ve “Bucak Tatarları” olarak tanımlanan topluluk ikincisi ise 1665 yılından itibaren Bucak havalisine iskan edilen Nogay kabileleridir.
Bucak Tatarları ve Nogay kabilelerinin çok kısa bir sürede birbirlerine eklenmeleri iki Tatar grubunun birbirinden ayrılmasını çok zorlaştırmaktadır. Aynı zamanda Nogay kabileleri de bundan sonra bazı yazarlar tarafından “Bucak Tatarları” başlığı altında değerlendirilmektedir. Bunun en güzel örneği Bartınlı İbrahim Hamdi’dir. H. 1134/ M. 1721-1722 yılında Bucak havalisinde bulunan Bartınlı İbrahim Hamdi “Fi Beyân-ı Vilâyet-i Bucak Tatarı” başlığı ile konuya giriş yaptıktan sonra “ve bu tâife 10000 kadar olurdu. El yevm Bucakda 30000 ve Ulu Nogayda 40000 kadar harb u darbe kadir Tatar vardır” ifadelerini kullanmaktadır.

Bartınlı İbrahim Hamdi’nin bu ifadesi kendi içerisinde birtakım sorunlar barındırmakla birlikte Bartınlı İbrahim Hamdi’nin Bucak’da 30000 asker olarak zikrettiği Tatarların Bucak’taki eski Tatar grupları ile Nogay kabileleri olduğu açıktır. Ulu Nogay olarak adlandırdığı grupların ise Turla nehri ile Kırım arasında yaşayan Tatarlar olduğu açıktır. Aşağıda İnciyan ve Kleeman’dan alıntıladığımız notlarda, bu durumu ortaya koymaktadır.

1800’li yılların başında P. L. İnciyan “Özü livasında, Osmanlı Rumelisi’nde sakin Bulgarlardan ve diğer milletlerden başka, Özü Tatarları, Bucak Tatarları ve Dobruca Tatarları diye ayırt edilen üç çeşit Tatar halkı vardır…” ve Bucak Tatarları’ndan bahsederken “…Bölgenin halkı için bazı yazarlar XVI. Asırda Moskofistan’dan gelen Nogay Tatarları olduklarını söylerlerse de, Tatar tarihine
göre onlar Kırım Tatarlarıdır, nitekim iki kavmin de adetleri aynıdır, yalnız bunlar Kırımlılardan daha kuvvetli insanlardır…” ifadelerini kullanmaktadır .

Bartınlı İbrahim Hamdi ve P. L. İnciyan’ın ifadeleri Nogay kabilelerinin bile daha sonraki süreç içerisinde Bucak Tatarları olarak tanımlanmaya başladığını göstermesi açısından önemlidir. Fransız Seyyah Kleeman 1769 yılında Belgrad’dan Kili’ye geldikten sonra yolculuk yaptığı Kili ve Kavşan arasındaki bölgeyi Bucak Tatarları’nın ülkesi olarak tanımlar ve Bender’den Özi’ye uzanan kısımda ise Nogay Tatarları’nı anlatır(Özi ve Bender arası Nogay Tatarları için, Baron De Tott’a dayanarak Yedisan Nogayları’nın arazisinin Beserabya’dan Dinyester (Turla) nehri ile ayrıldığını belirtir ki Kleeman ile tutarlılık göstermektedir). Kleeman’ın ifadeleri Bartınlı İbrahim Hamdi’nin verdiği bilgiler ile uyum göstermektedir.

Dimitri Kantemir’de Boğdan coğrafyası ile ilgili eserinde Bucak havalisindeki Nogay Tatarları’nın bulunduğunu kimi tarihçilerin bunları Bucak kiminin de Akkirman Tatarı olarak tanımladıklarını ve Orakoğlu ve Ormembedoğlu olmak üzere iki büyük kabileye ayrıldıklarını belirtir. Bunun yanı sıra bu eserinde çoğu zaman Bucak Tatarları ifadesini kullandığı görülmektedir757.

1665 yılı ile 1700 yılları arasına ait Osmanlı belgeleri incelendiği zaman Osmanlı bürokrasisinin Bucak havalisindeki geçmişi uzun yıllara dayanan ve “Bucak Tatarları” olarak tanımladığı topluluk ile bölgeye yeni gelen “Nogay Tatarları” nın birbirinden ayrı topluluklar olduğunu farkında olduğu görülmektedir. Öncelikle 607
numaralı defterde Halil Paşa Yurduna Nogay kabileleri iskân edilirken bu kabileler ile Bucak Tatarı olarak tanımlanan gruplar arasındaki ilişkileri düzenlemesi, bölgeden asker temini için gönderilen emirlerde Orakoğlu, Ormembedoğlu ve Bucak Mirzalarına ifadesini kullanması bu farklılığın ayrımında olduğunun kanıtlarıdır. Yine Osmanlı belgeleri Bucak Tatarları olarak tanımlanan gruplarla Nogay kabilelerinin 1665 yılından 1700 yılına kadar geçen sürede iç içe geçtiklerinin ortaya koymaktadır. Bu konu hakkında bilgi veren belgeler Osmanlı Devleti’nin Gazi Giray’ın isyanından sonra Bucak Tatarları ve Nogay kabilelerini birbirlerinden ayırarak eski düzeni yeniden tesis etme çabasının ürünüdürler.

Yaklaşık otuz yıllık bir sürede farklı zamanlarda gelen iki Tatar topluluğu büyük ölçüde birleşmiştir. (Not: tez yazarı her ne kadar ilk gelen grubun tatar ikinci gelen grubun nogay olduğu çıkarımını yapmışsa da, sonradan her ikisinin hakkındada onlardan sonra gelen cetsan nogaylarından ayırmak için bucak tatarı tabiri kullanıldığı gibi, ilk gelen ve tatar olduğu söylenen grubunda Nogay sahrasında ki kıtlıktan kaçan mirzasız başsız nogay grupları olması ihtimali vardır) İki Tatar grubunun birleşmesinde 1683-1699 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin yaşadığı savaş ortamı etkili olmuştur. 1692 yılında Safa Giray Han’a gönderilen bir nâme-i hümayûndan anlaşıldığında göre Nogay kabileleri kendilerine tayin edilen arazinin dışına çıkarak belgede Bucak Tatarı olarak tanımlanan Tatarlar’ın arazilerini ve hayvanlarını dağıtmışlar, ayrıca buradaki Tatarları da kendi kabileleri içerisine yerleştirmişlerdir. Bundan başka bu dönem içinde sürekli çatışma içinde askeri yönü daha kuvvetli olan Nogay Tatarları Osmanlı Devleti içinde daha önemli hale gelmesiyle bu duruma müdahale edilememiş olmalıdır. Zikrettiğimiz dönem zarfında Bucak bölgesindeki Tatar topluluklara yönelik askeri taleplerde genel olarak Kırım hanzadelerinden biri ile Orakoğlu,
Ormembedoğlu mirzalarının zikredilmesi askeri liderliğin Nogay kabilelerine geçtiğini göstermektedir ki askeri liderlik ile birlikte bölgedeki Tatar grupların da Nogaylar ile birlikte hareket etmesi bu sonucu doğurmuş gibi gözükmektedir.
Bucak bölgesindeki Tatar varlığına Nogay kabilelerinden sonra Sicivut kabilesi katılmıştır. Sicivut kabilesini Akkirman’da yerleşmiş olarak gösteren belgenin tarihi H. Evail-i Cemaziyelevvel 1107/ M. 8-17 Aralık 1695 tarihlidir. Belgede 2500 kilelik hınta vermeleri gerektiğinden bahsedildiğine göre en geç 1694 yılının bahar aylarının başında Bucak havalisine gelip yerleşmiş olmalıdırlar.
Biz çalışmamızın giriş kısmında ifade ettiğimiz üzere “Bucak” ifadesinin etnik değil coğrafi bir tanımlama olduğundan hareket ederek hem Bucak havalisindeki geçmişi eskiye dayanan grupları hem de yeni gelen Nogay Tatarı kabilelerini Bucak Tatarı olarak tanımlamaya devam ettik.

1637-1700 yılları arasında Bucak Tatarları için diğer bir önemli noktada Bucak havalisindeki Tatar nüfusun tespit edilmesi sorunudur. Nogay Tatarı kabilelerinin Halil Paşa Yurdu’na iskân edilmelerinden önce Bucak havalisinde bulunan Tatar sayısının 3000-10000 arasında asker ve 12000-40000 arasında bir nüfus olabileceğini hesap etmiştik. Nogay kabilelerinin gelişinden sonra Bucak havalisindeki Tatar nüfusun sayısın büyük bir artış gerçekleşmiştir. Bu konudaki ifade edeceğimiz fikirlerimizin iki temel kaynağı vardır. Bunlardan ilki “mühimme defterleri” içerisinde 97 numaralı ile kayıtlı defterde H. Evasıt-ı Cemaziyelahir 1090/
M. 20-29 Temmuz 1679 bulduğumuz bir hükümdür. Bu hükümde Ormembedoğullarının 7000-8000 asker ile Orakoğullarının ise 3000 Tatarla sefere gelmesi emredilmektedir. Bu elimizdeki nüfus tespiti yapabilmek için ilk önemli veridir.

Elimizdeki ikinci veri ise Bartınlı İbrahim Hamdi’nin daha öncede zikrettiğimiz ve “…bu tâife 10000 kadar olurdu. El yevm Bucakda 30 bin ve Ulu Nogayda 40 bin kadar harb u darbe kâdir tatar vardır…” şeklindeki ifadesidir(İnciyan daha geç bir dönemde Bucak Tatarları’nın nüfusunun 30000 erkekten oluştuğunu belirtir ki Bartınlı’nın verdiği bilgiler ile uyum göstermektedir).
Bartınlı İbrahim Hamdi’nin her ne kadar eserini 1750 yılında tamamlamış olsa da verdiği bu bilgilerin H. 1134/ M. 1721-1722 yıllarında Bucak’ta bulunmuş olması sebebi bu yıllara ait olduğunu düşünmekteyim. Diğer bir önemli veri de 1699 yılında Gazi Giray Kırım Hanlığı’ndaki iç mücadelelerden kaçarak Bucak Tatarları’na
sığınmak için geldiğinde Onu Mehmed Giray’ın ifadesiyle 20000 Nogay”ın karşıladığı ve eserinin diğer bir yerinde Nogayların 80000 askerle Devlet Giray’a karşı çıktıklarını belirtmesidir. Bucak havalisinde bulunan hatta komutanlıklarını da yapan Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa H. 1099/ M. 1687-1688 yılında Selim Giray’ın emriyle Lehistan’ı Azamet Giray’ın komutasında vurmaya giden Tatarları anlatırken “…Bucak ve iki Nogay askerinden otuz bin Tatar cem’ ve ikinci oğlu Azamet Giray Sultanı üzerlerine baş idüp” ifadesini kullanır ki iki Nogay askeri ile kasdedilenin Ormembed ve Orakoğlu kabileleri, Bucak ile kasdedilenin de Bucak havalisindeki eski Tatar grupları olduğu ortadadır.

97 numaralı mühimme defterinden zikrettiğimiz kayıt Nogay Tatarı kabilelerinin kolaylıkla 10000-11000 asker çıkarabileceğini ortaya koymaktadır. Biz 1665 öncesinde de Bucak’ta azami 10000 kişilik bir Tatar askeri kuvveti olduğunu biliyoruz. Bu durumda Mehmed Giray, Silahdar Fındlıklılı Mehmed Efendi ve Bartınlı İbrahim Hamdi’nin verdiği bilgileri de göz önünde tutarsak Bucak havalisinde en az 20000 kişilik en fazla 30000 kişilik Tatar kuvvetinin sahaya sürülebileceğini ortadadır. Ortalama olarak bir askere karşılık üç asker olmayan kişi bulunduğu düşünülürse toplamda en az 80000 en fazla 120000 civarında Tatarın Bucak havalisinde yaşadığını düşünebiliriz. Zikrettiğimiz mühimme defteri hükmüde Bucak havalisindeki en büyük Tatar kabilesinin Ormembedoğlu kabilesi olduğunu ortaya koymaktadır.

Bucak havalisindeki Tatar nüfusun sayısının artışına bağlı olarak Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti için önemi artmıştır. Tatar nüfusun artışı Boğdan, Eflak ve Lehistan üzerinde baskı unsuru oluşmuş, Tatarlar özellikle 1683-1699 yılları arasındaki savaş döneminde Boğdan arazine sızmışlardır. Bu etkinlikleri ve bölge için önemlerinin en büyük göstergesi Lehistan Krallığı’nın barışın şartlarından biri olarak Tatarların Boğdan havalisinden sürülmesini istemesi olmuştur.

AKKERMAN NOGAYLARI’NIN ETNİK YAPISI

2012-01-26T00:46:00.003+02:00

BUCAK TATARLARI’NIN ETNİK YAPISI

Bucak Tatarlarının sosyal yapısı hakkında açıklamamız gereken ilk nokta Bucak havalisine gelen Tatarların etnik alt yapısıdır.
1550-1600 yılları arasındaki Bucak bölgesindeki Tatar varlığı hakkındaki kayıtlara baktığımızda 1550’li yılların sonuna doğru Deşt-i Kıpçak’ta yaşanan büyük kıtlık dolayısıyla Bucak bölgesine geldiğini gördüğümüz Tatarlar hakkındaki mühimme kayıtları, gelen kitleyi “Kırım ve Nogay Tatarı” olarak tanımlar, herhangi bir kabileye aidiyet konusunda bir bilgi vermez.
Mühimme kayıtları ayrıca gelen kitlenin başlarında “mirza ya da serdar” namında kimsenin olmadığını gösterir ki bu organize bir göç olmadığını da ortaya koymaktadır.
Bu döneme ait mühimme kayıtlarında kabile aidiyeti konusunda bir veri bulunmamakla birlikte tahrir defterlerinde bu konu hakkındaki iki kayıt dikkati çekmektedir. Bunlardan ilki “ Kara Nogay” köyü diğeri ise “ Kara Evli” köyüdür. Kara Novay köyünün Nogay köyü olduğu ortadadır. Nogay adını niteleyen “kara” sıfatı ise dikkat çekmektedir. Bu durumun iki açıklaması olabilir.
Bunlardan ilki mühimme kayıtlarında gelen Tatarların başlarında herhangi bir mirza ya serdar bulunmadığı şeklindeki ifade “kara” nitelemesini gelenlerin halktan olduğunun belirtilmesi için kullanılmış olabileceğidir. Türk tarihinde “kara”nın toplumun yöneticilerin dışında kalan halk kitlesini nitelemek için kullanıldığı bilenen bir olgudur.
İkinci açıklama şu şekilde olabilir, Kafkasların kuzeydoğusunda Terek Şemhali’ne vergi vererek yaşayan ve kökeni Toktamış ile Edige mücadelesine kadar uzanan Tatar toplulukların daha sonraki dönemlerde Kara Nogay adlandırması ile tanındığı bilinmektedir. “Kara Novay” köyüne adını verenlerin de bu gruptan koparak geldiği için bu adlandırmayı almış olması da mümkündür.

“Kara Evli” ismine gelince Kara Evli’nin Oğuz boylarından biri olduğunu bilmekteyiz. Nogay Ordası’nın coğrafi yayılımının Hazar Denizi çevresini de kapsadığı ve Nogay Ordası’nı oluşturan kabileler içinde Türkmenlerin bulunması yine daha sonraki yıllarda Bucak havalisine gelen Ormembedoğlu kabilesi içinde
Türkmen ve Yılanlı Türkmen kabilelerini görmemiz Kara Evli Oğuz kabilesinin bir bölümünün Tatar kabileler birliği içine girmesinin olası olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu veriler 1550-1600 yılları arasında Bucak bölgesinde büyük nüfusa sahip kabilelerin bulunmadığını Tatar toplulukların küçük gruplar halinde yerleştiğini göstermektedir.
Yukardaki kitlelerden başka arşiv kayıtlarından hareketle 1600’lü yılların başından itibaren Bucak bölgesine yine “Kırım ve Nogay Tatarı” olarak tanımlanan fakat bu kez başlarında mirzaları bulunan kabileleri ile birlikte Tatar topluluklarının geldiği görülmektedir.
Bu gelenlerin arasında net olarak bildiğimiz grup Kantemir Mirza’nın liderliğindeki Mansuroğulları’dır. Mangıt kabilesinin yönetici klanı olduğu anlaşılan Mansuroğulları uzun müddet Bucak havalisinde kalmışlardır. 1606-1637 yılları arasında Mansuroğulları Bucak havalisindeki Kantemir Mirza’nın liderliğinde bulunmuşlar bu tarihten sonra ise sürgün edilmişlerdir.
Bununla birlikte Ay Temir Mirza liderliğindeki Mansuroğullarının bölgeye döndüğü görülmektedir780.
Daha dikkat çekici olan nokta ise Ay Temir Mirza’nın dışında Kantemir Mirza’nın oğullarından Sava Mirza’nın da babasının ölümünden sonra Bucak havalisinde bulunmasıdır.
Ay Temir Mirza’nın Kantemir Mirza’nın kardeşi olduğu hatırlanırsa Mansuroğulları’nın yine Kantemir Mirza soyunun liderliğinde Bucak’a döndüğünü söylemek mümkün olmaktadır.

1635 yılında yani Kantemir Mirza hayatta iken Küçük Nogaylardan 400 kişilik bir grubun Bucak havalisine geldiğini bazı araştırmacılar ifade etmişlerdir ama bunları hangi oymak ya da kabileden olduğuna dair bir kayıt bulunmamaktadır.
Sonuç olarak 1600’li yıllardan sonra Bucak havalisindeki Tatarların etnik yapısına katkıda bulunan en önemli unsur Mansuroğulları-Mangıtlar olmuştur.
1665 öncesinde Mansuroğulları dışında Bucak havalisinde gördüğümüz diğer bir Tatar topluluğu da Yurtman Tatarları’dır. H. 7 Rebiülevvel 978/ M. 5 Ağustos 1570 tarihinde Özi sahrasında yani Bucak arazisi dışında gördüğümüz Yurtman Tatarları784 H. 13 Şevval 1036/ M. 27 Haziran 1627 tarihinden önce Bucak sınırları içerisine girip Kili yakınlarına yerleşmişlerdir. Osmanlı yönetimi Kalgay Şahin Giray’dan Kırım’dan gelerek bölgeye sonradan yerleştiğini söylediği Yortmanları kaldırıp yeniden Kırım arazisine götürmesini istemiştir. 1570 yılına ait kaydın ortaya koyduğu üzere Yurtman Tatarları Kırım’dan değil Özi sahrasından gelerek Bucak arazisi içerisine girmişlerdir. Bahsi geçen Tatarları’nın sürgününe dair olan emir, IV. Murad tarafından Murteza Paşa’nın Özi’de bulunduğu sırada tekrar edilmiştir.
Yurtman Tatarları’nın 1630 yılında Çöplüce’de bulunduklarına dair son bir kayıt daha bulunmaktadır. Daha önce ifade ettiğimiz gibi Yurtman Tatarları’nın İskhakov tarafından Yurt Tatarları olarak tanımlanan ve Hacı Tarhan civarında bulunan Tatarlar’ların bir kolu olma ihtimali çok yüksektir( 1600’li yıllarda Hacı Tarhan civarında bulunan YurtmanTatarları’ndan bahsetmektedir).(Not: Bugün Astrhan da yaşayan Yurt tatarlarıda kendilerini Nogay olarak adlandırmaktadırlar) 1630’lu yıllardan sonra Yurtman Tatarları büyük ihtimalle Bucak bölgesinden uzaklaşmışlardır.

Bucak bölgesinde incelediğimiz dönem içerisindeki son büyük Tatar göçü 1660’lı yıllarda gerçekleşmiştir. 1665-1666 yılları arasında ise Evliya Çelebi ve Osmanlı arşiv kayıtlarına göre Bucak bölgesine göç ederek Halil Paşa Yurdu’na yerleştirilen Nogay kabileleri, Ormembedoğulları, Orakoğulları, Mamayoğlu, Şıdak Nogay, Din Mehmedoğulları, ve Kör Yusuf Mirza Nogayları’dır.

Bunlardan Şıdak Nogayları, Orakoğlu ve Mamayoğlu kabilelerinin Küçük Nogayları oluşturan kabileler olduğunu bilmekteyiz.

Ormembedoğulları ile Dinmembedoğulları ise Büyük Nogayların önemli kabilelerindendir.

Bu kabilelere 1711-1728 yılları arasında Dokuzoğulları da katılmış ve Ormembedoğulları, Orak-Mamayoğulları ve Dokuzoğulları belgelere Bucak Nogayı olarak geçmişlerdir( 1711 tarihine ait diğer bir belgede ise Dokuzoğulları 1509’da Azimetoğlu kabileside zikredilir.).(Şıdak Nogaylarına uzun bir süre sonra tekrar 1728’ de karşımıza çıkarlar)

1665-1666 yıllarında iskân edilen bu kabilelerin Halil Paşa Yurdu’na oymak oymak yerleştirildiğini
bilmekteyiz. Bu yerleştirmeden sonra kurulan köy isimleri üzerinden hareket ederek bu kabileleri oluşturan daha küçük kabile ve toplulukları tespit etmek mümkün olmaktadır(“tâife-i mezbureden Ormembedoğulları cümle nökerleriyle ber mûcib-i emr-i âli oymak oymak iskân olunmak babında”,şeklinde geçmektedir; Bucak havalisindeki yer isimleri konusunda Fedora Arnaut’un bir çalışması bulunmakla birlikte tarihsel önemlendirme yapmadığı için kullanmadık bununla birlikte bizim sicillere dayanarak zikrettiğimiz Kongrat, Kereyit, Kaz Ayaklı, Orak, Nayman gibi kimi isimleri Arnaut’da zikretmiştir,).

Bunlardan temel olarak Kırım Şer’iye Sicilleri’ne dayanarak tespit edebildiklerimiz şu şekildedir:

İsmail kazasında Kıpçak karyesi, Mangıt karyesi, Tatarlar Kıpçağı,Oduncu Kıpçak karyesi(ayrıca Din Akay Kıpçak adında ve Evkaf-ı Haremeyn Defterleri içinde İsmail Geçidi’ne bağlı Dokuz Kıpçağı adında diğer bir köy daha zikredilmektedir); Kereyit karyesi(İsmail kazasında zikredilmektedir; bunun dışında Halil Paşa Yurdu’nda Ormembedoğulları’ndan bir tane Akkirman’da kabilesi belirtilmeyen iki tane Kereyit köyü bulunmaktadı), Süyün Bay köyü, Yüzbay köyü; Kara Suvat köyü, karye-i Taşpınar ve Can Akay köyü,
Akkirman’da Baymaklı Kongrat(Ormembedoğulları’ndan olarak Boğdan arazisinde iki tane Baymaklı Halil Paşa Yurdu’nda da Kongrat isminde bir tane köy bulunmaktadır.)(Halil Paşa Yurdu içinde yaşayan Kongrat kabilesinden bahsedildiği görülmektedir), Azizli Kıpçak(Akkirman’da sadece Kıpçak diye zikredilen köy olmalıdır.), karye-i Baban, karye-i Balaban, karye-i Celayir karyesi ve karye-i Ötekul;
Sarata kazasında Mangıt Orak Mirza köyü(Akkirman’da sadece Mangıt olarak zikredilen bir köy bulunmaktadır ayrıca yine aynı sayfada Oraklı olarak zikredilen bir köy bulunmaktadır ki bu iki köyden biri olabilir.), Kongrat ve Kıpçak karyesi, Tatar Pınarı’nda Çaplık Kongrat, karye-i Eski Keneges(İsmail kazasında bir tane Akkirman’da ise iki tane Keneges zikredilmektedir.) ve Celayir karyesidir.

Bunlarda yerleşim yeri belirtilmiş fakat hangi kabilenin alt grubu oldukları belirtilmemiştir. Ait olduğu kaza ya da kabile hakkında bilgi olmayanlar ise Dokuzlar Mehmed Mirza taifesi816, Macaroğlu Keneges ve
Han Mirzaoğlu kabilesi( Bıyık Han Muradoğlu kabilesi şeklinde okuyup Kili’de olduklarını ifade edilmiştir ama Kili’de oldukları net değildir,)dir.

Ormambedoğlu kabilesinin daha küçük parçaları olarak sicillere geçenler ise
Türkmen kabilesi(Halil Paşa Yurdu içinde Kara Türkman diye zikredilen köy olabilir. Bunun dışında 1710 yılına ait bir nâme-i hümâyûnda da Türkman kabilesinden bahsedildiği görülmektedir), Yılanlı Türkmen820, Taraklı Nayman(Cevdet Maliye 18191 içinde Ormebedoğulları içinde Naymanlara ait karyeler bulunduğu belirtilmiştir, belge H. 6 Cemaziyelahir 1120/ M. 23 Ağustos 1708 tarihlidir; 1710 yılına ait diğer bir belgede de Halil Paşa Yurdu’ndaki Nogaylar içinde Naymanların ortaya çıkardığı bir asayiş sorunu hakkında bilgi verilmektedir ve Naymanlar’ı Halil Paşa Yurdu içinde göstermektedir), karye-i Burlak(Bıyık Barlak okumuştur, İsmail kazasında ve İsakçı’da Burlak adında iki köy bulunmaktadır.), zikredilmektedir, Togalık uruğu(Ormembedoğulları’ndan Halil Paşa Yurdu içinde Canbaz Togalık ve Kara Togalık diye zikredilen köylerden birisi olabilir. Ayrıca 1711 yılı için Halil Paşa Yurdu içinde bir Togalak köyü zikredilmektedir.), Bey Mirza köyü824, karye-i Toma Türkmeni( Ormembedoğulları’ndan Halil Paşa Yurdu içinde Togma, diye zikredilen köy olabilir; Tarih-i Mehmed Giray’da geçen bir ifadeden hareketle Toma kelimesini köleden doğmuş olarak yorumlamak mümkündür), karye-i Taraklı(Ormambedoğullarına bağlı Boğdan arazisinde Taraklı isminde bir köy zikredilmektedir; Evkaf defterlerinde Ormembedoğlu kabilesine bağlı olarak zikredilen Taraklı Kozgöz adında bir karye bulunmaktadır), Akkirman’da Kara Nayman karyesi (yeri belirtilmeyen Kara Nayman köyü ile bu köy aynı olmalıdır;Halil Paşa Yurdu içinde Ormembedoğlu’ndan Kara Nayman köyü zikredilmektedir.) yine Akkirman’da Cinak Mehmed Mirza cemaati828, Mirza Kasım Türkmanı829, Beş Kıpçak(Halil Paşa Yurdu içinde sadece Kıpçak olarak zikredilen köy olmalıdır.), karye-i Kaz Ayaklı(biri Halil Paşa Yurdu içinde ve diğeri Boğdan arazisinde Ormembedoğulları’ndan iki tane Kaz Ayaklı isminde köy zikredilmektedir ayrıca 1728 yılına ait bir kayıt Çaşıt Deresi yakınında Kaz Ayaklı isimli bir Nogay Tatarı köyü bulunduğu belirtilmektedir.) ve karye-i Ukas Mirza köyü832 ile Sultan Mirza taifesi833 alt gruplardır.

Bunların yanı sıra Ormembedoğullarının yine mirzalarına göre Kelmambedoğlu ve Arslanoğlu alt kabileleleri olduğu da görülmektedir.

Orakoğlu kabilesinin daha küçük parçaları olarak sicillere geçenler ise Taraklı Keneges(Orakoğlu içinde sadece Taraklı olarak zikredilen bir kabile bulunmaktadır.), Nevruzeli Nogayları(Nevruzoğlu Nogayları ile aynı kabile olmalıdır diye düşünmekteyim),
İsmail Geçidi’nde Bey Mirzaoğulları, Kavşan’da Kenes karyesi, karye-i Yeni Turan Keneges, karye-i Orak Mirza, karye-i Keneges, karye-i Abaklı, karye-i Ak Mehmed Mirzadır, Küçük Mirza tevabii,
Akkirman’da Çuka karyesi, Acı Lunka Deresinde karye-i i Bay Tugay ve Şeyhoğlu taifesi(Nısf-ı Tamak’da olduğu belirtilmektedir) ile Çukur Ayaklı alt grupları bulunmaktadır(Orakoğlu içinde bunların dışında bir de Sadaklı isminde köy zikredilmektedir.)

Mamayoğlu kabilesinin daha küçük parçaları olarak sicillere geçenler ise
Baymaklı karyesi( Dikkat çekici bir şekilde Manatav Baymaklısı ve Büyük Baymaklı adlı iki köyün Halil Paşa Yurdu içinde zikredildiği görülmektedir.), Çaplık kazasında Celayirler, Kıpçak Nogayları ve Türkmen853, Akkirman’da Mamayoğlu Kantemir Mirza(Mamayoğlu ismi altında Küçük Mamaylı ve Mirzaca Mamaylısı adında iki tane Mamay isimli alt grup kabile bulunmaktadır), ve karye-i Kongrat alt gruplarıdır.

Bu kabilelerin yanıs sıra üçüncü bölümde belirttiğimiz üzere H. Evail-i Cemaziyelevvel 1107/ M. 8-17 Aralık 1695 tarihinden önce Sicivut kabilesi Akkirman yakınlarına gelerek yerleşmiştir. Ziraî üretim gerçekleştirmelerinden dolayı bu kabilenin büyük ihtimalle 1694 yılında Akkirman civarına yerleşmiş
olmalıdır. Bu incelediğimiz dönem içinde gerçekleşen son büyük kabile göçüdür.

Bunların dışında Osmanlı arşiv kayıtlarında Bucak havalisinde varlığına rastladığımız kabilelerden birisi de Merkit kabilesidir(İsmail kazasında zikredilmektedir.).

Ayrıca Osmanlı arşiv kayıtları ve Kırım şer’iye sicillerine dayanarak hem Ormembed hem Orakoğlu kabileleri içinde zikrettiğimiz Bey Mirzaoğulları kabilesini bazen bu iki kabile ile birlikte bazen de ayrı bir kabile olarak zikretmektedir.

Osmanlı arşiv kayıtlarında karşılaştığımız diğer kabileler ise Gazi Giray isyanından sonra Kırım’a sürülmeleri
bahsiyle zikredilen Kan Mirzaoğlu ve Gazioğlu kabileleridir. Bu kabilelerin Orak-Mamay yani Küçük Nogaylardan olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü Umdet’üt Tevarih’te Kırım’a sürülenlerin Orak-Mamayoğlu kabileleri olduğu belirtilmektedir.

Tapu Kadastro Genel Müdürlüğünde Kuyûd-u Kadîme Arşivi’nde Vakf-ı Cedid defterleri içinde zikrettiğimiz defterde bu alt kabile gruplarının dışında Kıyat, Kalpak, Kuşçı ve Kuş Tamgalı köyleri bulunmaktadır.

Bucak havalisindeki Tatar nüfusa bakıldığında hem Büyük hem de Küçük Nogayları oluşturan Orakoğlu, Mamayoğlu, Ormembedoğlu, Bey Mirzaoğlu gibi kabileler dikkatimizi çekmektedir.(Abdulgaffar Kırımî Mirzaoğulları kabilesinin Orakoğlu kabilesinin bir aşireti olduğunu ifade eder)

Bununla birlikte bu kabile isimlerinin etnik alt yapı çözümlemelerinde doğrudan kullanılamayacağı açıktır.

Trepavlov’un Nogay Ordası ile ilgili eserinde Büyük ve Küçük Nogay Ordası ifadesinin soyut terimler
olduğunu ve kabile birliklerini ifade ettiğini belirtmesi buna örnektir.

Büyük ve Küçük Nogay gibi Orakoğlu, Ormembedoğlu isimleri de soyut tanımlamalardır.
Örneğin Küçük Nogayların iki temel kurucusu vardır.
Bunlar Gazi Bin Urak ve Mamay’ın oğlu Yahşı Saat Mirza’dır.
Bunların Orakoğlu ve Mamayoğlu kabilelerine isimlerini verdikleri görülmektedir(Gazi bin Urak 1560’lı yılların başında Küçük Nogay Ordası’nın başında olup Devlet Giray Han ile iyi ilişkiler kurmuştur,).

Bu nedenle çözümleme yapılırken Kırım Şer’iye Sicilleri ve Osmanlı belgelerinde alt grup olarak verdiğimiz ve etnik temel ifade ettiğini düşündüğümüz kabile ve oymak isimlerinden hareket edilecektir.
Zikrettiğimiz alt grup topluluklar arasında yedişer köy sayısına sahip Kıpçak ve Keneges köyleri dikkat çekmektedir. Bunlardan sonra beş adet köy sayısı ile Türkmenler ikinci sıradadır. Kongrat’ların dört ve Celayir’lerin üç köyü, Mangıt ve Naymanlar’ın ikişer köyü, Burlak, Kara Evli, Kereyit, Merkit ve Sicivut ismi taşıyan ise birer köy bulunmaktadır.

Bunlardan Kıpçak, Türkmenler ve Kara Evliler’in doğrudan Türk kabileleri olduğu açıktır.
Keneges, Kongrat, Mangıt, Nayman, Kereyit, Sicivut, Merkit ve Celayir kabileleri ise köken itibariyle zamanla Türkleşen Moğol kabileleridir( Keneges, Kongrat, Mangıt, Nayman, Seycut, Kereyit kabilelerin Moğol olduğu belirtilmiştir, Kafalı, “Cuci Ulusu”, s. 99-110, Kafalı’nın zikretmediği Celayir kabilesinin Moğol kökenli olduğufakat Türkistan ve Kıpçakların arasındaki Celayirlerin kısa zamanda Türkleştiği belirtilmiştir, Mükrimin Halil Yınanç, “Celayir”, İA, C.3, s. 64-65; Bu Moğol topluluklarının erken dönemlerde bile çok sayıda Türk unsuru bünyesinde barındırdığı hatta Kereyit ve Naymanların en azından yönetici tabakasının Türk kökenli olabileceği yönünde iddialar mevcuttur).

Bu kabileler zamanla Tatar ismi altında tanınmış ve Türkleşmişlerdir. Türkleşme sürecinde hiç kuşkusuz başta Kıpçaklar olmak üzere Türk topluklarının sayıca üstünlüğü büyük rol oynamıştır.

İsimlerini zikrettiğimiz kabileler arasında Türkmenler’in varlığı ve özellikle Ormembedoğlu kabilesi içindeki sahip oldukları dört köy dikkat çekicidir ve Kıpçaklardan sonra Karadeniz’in kuzeyindeki Moğol grupların Türkleşmesinde önemli rol oynadıklarını göstermektedir.

Ormembedoğlu içinde dört, Küçük Nogayları oluşturan Orak-Mamayoğlu kabileleri içinde bir tane Türkmen kabilesinin oluşu da Küçük Nogayların 1550’li yıllarda Büyük Orda’dan koparak Azak çevresine gelişi ile ilgili olmalıdır. Daha önce zikrettiğimiz üzere Ormembedoğulları 1630’lu yıllara kadar Türkmen coğrafyasına daha yakın coğrafi çevrede bulunmuşlardır.

BUCAK ETNİK YAPISI İLE KIRIM ETNİK YAPISI BENZERLİĞİ/AYNILIĞI

Bucak havalisinde sakin olan Tatar grupların etnik alt yapısına dair verdiğimiz bu bilgileri Kırım’da sakin olan Tatar toplulukları ile mukayese ettiğimiz zaman her iki bölgede sakin Tatar toplukların etnik alt yapısının hemen hemen aynı olduğu görülür. Bucak havalisinde olduğu gibi Kırım yarımadasında da Kıpçaklar hem Kırım siyasi tarihinde hem de çok sayıda yer adında karşımıza çıkmaktadırlar(Seyyid Muhammed Rıza’da Sahib Giray devrine kadar Şirin, Barın, Argın kabileleri ile birliktedört karaçi kabilesinden biri iken Sicivut ve Mansurların gelişinden sonra bu konumunu kaybettiğini belirtmiştir,).

Mangıtlar ise Sahib Giray Han devriyle birlikte Kırım siyasetinde etkili olmaya başlamışlardır.
Bunun yanı sıra Kırım yarımadasında Mangıtlar hem kaza hem de köy adlarında karşımıza çıkmaktadır.

Bucak havalisinde Kıpçakla birlikte yer adlarında en fazla geçen isimlerden olan Keneges’e ilginç bir şekilde
siyasi tarihlerde rastlayamamamıza rağmen yer adlarında rastlarız.

Kereyit kabilesinin izine Gözleve’nin Celayir bölümünde rastlarız.

Bucak havalisinde iki köyün isminde rastladığımız Kongrat kabile ismine Kırım’da çok sayıda yer adında
rastlarız(J Kırım’da en sık rastlanan isimlerden biri Kefe, Akmescid ve Gözleve, Kerş, Küçük Karasu, Akmescid, Argın, Dip Tarhan, Boynak, Gözleve, Karadil, Sakala, Samarcık, Şeyheli, Şirin, Taşlı Bulga kazalarına bağlı köyler içinde zikredilir).

Celayir kabilesini Jankowski Gözleve ve Akmescid’de, Bıyık Karasu kazasına bağlı kazalar içerisinde zikreder

Bucak havalisinde dört köyde karşımıza çıkan Türkmen kabilesini Jankowski Kefe’de, Bıyık Karasu ve Küçük Karasu’da dört tane köyün ismi olarak belirtir.

Bucak havalisinde Taraklı Nayman ve Kara Nayman şeklinde karşımıza çıkan Nayman kabile ismini Jankowski Kefe, Gözleve, Or Kapısı civarında çok sayıda köy adında, Bıyık Argın, Çeterlik, Dip Çongar,
Karadil, Nısf-ı Tamak, Abrat kazalarına bağlı köyler içerisinde zikretmektedir.

Benzer şekilde Bucak havalisinde gördüğümüz Kıyat, Merkit ve Sicivut kabilelerinin isimlerini taşıyan yer adlarına Kırım’da da rastlarız
(Kıyat yer adını Jankowski Or Kapısı ve Kefe havalisinde, Jankowski, a.ge, s. 905-911 zikreder,
Bıyık’ın çalışmasında Karasu Tamak, Akmescid, Burulca, Orta Çongar, Ferahkirman, Mangıt ve Salır kazalarında zikreder,
Merkit yer adına Jankowski Gözleve’de, Bıyık, Şeyheli’ne bağlı kazalar içinde Merket ve Altıncı Merket şekliyle zikrederler,
Sicivut yer adını Jankowski Kefe ve Gözleve havalisinde, Bıyık Karasu ve Taşlı Dere kazaları içinde zikretmektedir)

Jankowski’nin çalışmasıyla birlikte mukayese için çok faydalı olmuştur. Belirtmemiz gerekir ki Bıyık’ın çalışması işgal öncesi döneme ait bilgileri içerdiği için daha önemlidir. Bıyık’ın çalışmasında Kıpçak isimli köy adlarına Mangup, Küçük Karasu, Ak Mescid, Dip Tarhan, Boynak, Eski Kırım, Mangıt, Şeyheli, Zaviye Kıpçak kazalarında rastlamaktayız sonuncu kazanın ismi bile Kıpçak’lardan gelmektedir

Bu verileri bir arada değerlendirdiğimizde çalışmamızın başında Nogayları Tatar etnik yapısı içinde değerlendirmemizin doğru olduğu görülmektedir. (Not: Sanıyorum tezde yazılanlar okunduğunda ve şu an Kırımda yaşayan çöl şivesi konuşan halkın kendisini Nogay olarak tanımlamaları ile Onları diğer şiveleri konuşanlarında Nogay olarak tanımlamalarıda gözönünde bulundurulduğunda istisnalar haricinde tam tersi şekilde Tatarların da Nogay etnik yapısı içinde değerlendirilmesinin de yanlış olmayacağı görülüyor)

Ayrıca farklı Türk kabilelerinin isimlerinin hem Kırım’da hem de Bucak havalisinde özellikle Nogay Ordaları’ndan kopup gelen gruplarda karşımıza çıkması, Türk toplulukların mekânsal ve siyasi hareketliliğini göstermesi açısından önemlidir.

AKKERMAN NOGAYLARI VE YERLEŞİK HAYAT

2012-01-25T00:36:00.000+02:00

BUCAK TATARLARI VE YERLEŞİK HAYAT

Bucak Tatarları tarihi hakkında belirtilmesi gereken noktalardan birisi de yerleşik mi yoksa göçebe mi oldukları ya da ne zaman yerleşik hayata geçtikleridir.

Trepavlov gibi Nogay tarihinin önde gelen uzmanlarından biri Bucak Tatarları’nın
göçebe uluslar halinde yaşadığını belirtmektedir.
Bununla birlikte 1550-1600 yılları arasındaki döneme baktığımızda Bucak havalisine göç eden Tatarların kısa sürede yerleşik hayata geçip tarımsal üretim yaptıkları görülmektedir.
Bunun en önemli delili tahrir defterlerine dayalı olarak Akkirman ve Kili’de tespit ettiğimiz altmış yedi köy ve yirmi dokuz çiftliktir.
1600-1665 yılları arasına baktığımızda da göçle gelen kitlelerin hızlı bir şekilde yerleşik hayata geçtiği görülmektedir.

Bu konuda Katip Çelebi’de İnayet Giray Han’ın Kantemir Mirza’ya karşı seferi anlatılırken “Kantemür’e tâbi‘ olan Tatar karyelerini kaldırup Kırım’a iletdi” şeklinde bir ifade kullanmaktadır.
İfadede karye sözünün kullanılması Kantemir Mirza’ya bağlı olan Mansuroğulları’nın yerleşik hayata geçtiğini göstermektedir(Ostapchuk’da Mehmed Giray Han’ın Kantemir Mirza’ya karşı 1623 yılında gerçekleştirdiği seferde Tatarlara ait evlerin ve kulubelerin yakıldığından bahseder ki İnayet Giray’ın seferinden çok önce yerleşik hayata geçerek köyler kurduklarını doğrular)

Beuplan göçebe olduklarını söyler

Bununla birlikte Beuplan’ın 1630’lı yılların sonuna doğru Bucak havalisinde bulunan Tatarlar için “…Bucak Akkirman ve Kili arasında yer alan yaklaşık 12 league uzunluğunda ve 5-6 league genişliğindedir.
Burası Hana ya da sultana bağlı olmayan isyankar Tatarların sığınağıdır.
Burada 80-90 köy vardır... 4000-5000 Tatardan fazla olmazlar… Bununla birlikte sınırlarda ve vahşi bölgelerde sürekli etkindirler.
Köyleri ve evleri taşınabilir olup evleri Fransa’daki koyun çobanlarının ki gibi iki tekerin üzerindedir.
Bir vadideki tüm otlak hayvanlar tarafından tüketilince kamplarını bozarak başka yere giderler” ifadelerini kullandığını bilmekteyiz.

Beuplan’da Katip Çelebi gibi Bucak havalisindeki Tatarların köyleri olduğunu doğrulamaktadır.
Fakat Beuplan bir otlaktan diğerine de göç ettiklerini söylemektedir ve nüfus için 4000-5000 binden fazla olamayacaklarını söylemektedir ki biz 1550-1600 arasındaki tahrir defterlerinden hareketle en az 2664 kişilik bir Tatar nüfus bulunduğunu ve bunların köylerde yaşadığını ortaya koymuştuk.

Bu verileri biraya getirince yerleşik hayata geçişin gerçekleştiği fakat küçük gruplar halinde göçebe hayatı devam ettirenlerin de olduğu görülmektedir.

1665’ten sonra Halil Paşa Yurdu’na iskân edilen Orak-Mamayoğlu ve Ormembedoğlu kabilelerinin ise köyler kurduklarını ve kısa zamanda önemli miktarda tarımsal üretim gerçekleştirdikleri anlaşılmaktadır(1680 yılında sadece Bucak Tatarları 14000 kilelik bir hıntayı Kamaniçe kalesine göndermeleri,1695 yılında Orakoğlu ve Ormembedoğlu kabilerinin 42500 kilelik bir zahire gönderebilecek güçte olmaları yerleşik hayatta olduklarının en büyük kanıtıdır).

Evliya Çelebi yerleşik hayata geçişi “…Noğayîler arabaların kırup be-dürüstî re’âyâ oldıkların Hân istimâ …” şeklinde ifade eder.
Göçebe hayatın en önemli simgesi olarak görülen arabaların kırılmasına Evliya tarafından yapılan vurgu dikkat çekicidir(Yerleşik hayata geçişi arabaların kırılmasıyla sembolize edilmesine Es-seb’üs Seyyar’da Sahib Giray devri için karşımıza çıkmaktadır).
Daha geç bir dönemde İnciyan Bucak Tatarları’nın kısmen göçebe kısmen yerleşik olduklarını belirtmektedir.

Sonuç olarak 1550-1700 yılları arasında Bucak bölgesine gelen Tatarların yaşadıkları sürgün, çatışma ve Kazak saldırıları gibi olaylara rağmen kısa sürede yerleşik hayata geçtiklerini, önemli sayılacak ölçüde tarımsal üretim gerçekleştirdiklerini söylemek mümkündür.