Subscribe

RSS Feed (xml)



Powered By

Skin Design:
Free Blogger Skins

Powered by Blogger

10 Nisan 2010 Cumartesi

NOGAYLARDA ŞALKİYİZ TİLİNŞİ ULI

Şal-Kiyiz Tilenşi oğlu Nogay Türklerinin önemli yırcılarından biridir. 16. yy. başına kadar Kuzey Kafkasya'da yaşamış olan Şal-Kiyiz, Nogay hanlığının 15. yy.'daki hanlarından Temir'in barışsever dış politikasını desteklemişse de zenginlerin, mirzaların ve hanın halka eziyet etmesine karşı çıkmıştır. Onun tolgav şeklinde birçok yırı bulunmaktadır.( Tolgav: Gönüldeki coşkun hislerin hikmetli bir tarzda manzum olarak ve saz eşliğinde söylendiği bir halk edebiyatı türünün adı.(ihtimalen tolkun=dalga yani gönlün dalgalanıp coşmasından geliyor)) Akıllı ve tecrübeli bir yırcı olan Şal Kiyiz, yırlarında insanları doğruluğa, merhamete, adalete, samimiyete çağırmakta; aşağı ve kötü vasıfları ise kınamaktadır. Temir ile araları bozulunca İdil boyundan kovulan şair, Nogayların yaşadığı yerleri gezmiştir.

LİNK: .Kazaklarda ŞALKİYİZ TİLENŞİ ULU.
LİNK: .Başkurtlarda ŞALKİYİZ TİLENŞİ ULU



NOGAYLARDA ŞALKİYİZ TİLİNŞİ ULU
Şal-KiyizTilinşiUlı (15. yüzyıl)
Büyük Nogay şairi Şal-Kiyiz Tilinşi Ulı 1420 yılında doğmuş 16. yüzyılın başına kadar yaşamıştır.
Irtiş suyu ile Dunayga'ya doğru uzanan Nogay yurdunun çoğunu görmüş bir kişidir. Özelikle Kuzey Kafkasya'da çok yaşamıştır.
Eserlerinde zulme, kavgaya karşı çıkıp, halk barışını savunmuştur.





LAŞİN KUŞ - ŞALKİYİZ TİLENŞİ ULU



                


NE BOLGAN

Lasın kus iygi kus,
Kanatı kıska bolsa,
Ne boldı?
Katar buzıp ol ayvan
Kaz tonterip algan song,
Karkırası kişkey bolsa,
Ne boldı?
Katar buzıp ol ayvan
Kuv tonterip algan son,
Atadın ulı er yiğit
Yarlı bolsa ne boldı?

Ösesken kün düşpannıng
Yarmay ötin algan son,
Arkadan kaşkan koyandı,
Argımagım ayanmay
Kabırgalap yetpey oklaman.

Basımdı menim korlasa,
Köp tuvganım yoklaman.
Yahsılardan kem korse,
Yamanlar man ten korse,
Ayagımnan, menim basıma
Ezeklep altın kuysa toktaman.




NE OLMUŞ

Laçin kuş iyi kuş,
Kanadı kısa ise,
Ne oldu?
Katar bozup o hayvan
Kazı altüst edip aldıktan sonra,
Vücudu kısa ise,
Ne oldu?
Katar bozup o hayvan
Kuğuyu altüst edip aldıktan sonra,
Atanın oğlu er yiğit
Fakir ise ne oldu ?

Kinlendiği gün düşmanın
Yarmadan ödünü aldıktan sonra,
Arkadan kaçan tavşanı,
Cins atıma acımadan
Kaburgasın (tekmeleyip)ulaşmadan oklamam.

Başımı benim horlasa,
Çok akrabama uğramam.
iyilerden kem görse,
Kötüler ile denk görse,
Ayağımdan, benim başıma
Ezip altın koysa durmam.

Şal-Kiyiz çok şiirlerin yazarıdır. Şiir onun için hayat üzerine yürütülen felsefi fikirdir.
Şal-Kiyiz hayatın çeşitli dalgalarında yüzen derin fikirli, düşünen şairdir.
O yaralı koyun gibi inleyip, yarılan buz gibi ah çekip, halk ile birlikte içini çekip,
tamburayı dillendirip saz çalıp, insanı attan indiren türkü yakıp, şiiri çok kemiksiz olsa
da kemik kırdıran öfkeli kızgın dilli şiirlerin seçkin şairidir.
Şal-Kiyiz Nogay ordasrnda 15. asırda beylik yapan Temir ile düşman olmuş. Bey,
şairi dil boyundan kovunca gezgin olmuş. Çaresiz kalan Şal-Kiyiz gurbete çıkmış,
Nogay yerlerini gezmiştir. O yıllarda Şal-Kiyiz Temir için şöyle yazmış






EY, BİY TEMİR, BİY TEMİR...
Ey, biy temir, biy temir,
Kır iyesi sen edin,
Yır iyesi men edim,
Kırdı yırdan ayırdın,
Omırtkamdı kayırdın.
Ak kiyik boldun şöli yok,
Ak kuv boldım koli yok.
Kobız-av boldım üni yok,
Kobızsız eldin küni yok.
Hayranlı boldı-av saz ünim,
Boranlı boldı-av yaz künim.
Yurt taslattı yala man, ,
Kazak ta şıgıp baraman,
Hayran da bolıp kalaman...




EY BEY TEMİR, BEY TEMİR...
Ey Bey Temir, Bey Temir,
Kır sahibi sen idin,
Türkü sahibi ben idim,
Kın türküden ayırdın,
Omurgamı araladın.
Ak geyik oldum ovası yok,
Ak kuğu oldum gölü yok.
Kopuz oldum sesi yok,
Kopuzsuz yurdun günü yok.
Şaşırdı sazımın sesi,
Boralı oldu yaz günüm.
Yurttan attı iftira ile,
Gurbete çıkıp giderim,
Şaşırıp kahrım


Şal-Kiyiz'in şiirleri okunduğunda, göz önüne başından çok şeyler geçmiş, yerin kalını ile incesini bilen akıllı Nogay gelir.
Şiirlerinde, kendi halkına aşırı sevgisi, namertleri, zenginleri kendine uzak saydığı görülür.
Başka bir eserinde Şal-Kiyiz, Bey Temir ile kendi arasında denklik olmadığını ve hiç
bir zamanda olmayacağını şu sözlerle belirtir:



"Ey biy Temir, biy Temir,
Sen yibeksin, men yün men.
Sen altınsın, men pul man.
Sen soltansın, men kul man!



"Ey Bey Temir, Bey Temir,
Sen ipeksin- ben yünüm.
Sen altınsın- ben pulum.
Sen sultansın- ben kulum!"


                 


KARAMDA TURGAN EDİM.
Karamda turgan edim
Tandır dep,
Tan şolpanga men karadım
Aydır dep,
Tenizlerge kirgen edim
Saydır dep,
Donuz etin kap kan edim
Maydır dep,
Mirza kızın algan edim
Baydır dep,
Bal ayaktan işken edim
Saydır dep,
Tuv biyedi yıkkan edim
Taydır dep,
Nogayıma yır sigardım
Paydır dep.

YEL, YEL ESER, YEL ESER
Yel, yel eser, yel eser,
Yel astına karasam,
Koga mınan tal öser,
Orazlıdm ulı öser,
Cıyıfıkırlıdın kızı öser.
Keneneyim değen yiğittin
Yılkı işinde
Eki argımak töl öser.
Süyineyim değen yiğittin
Sübedey altı-yeti
Aga-ini tefi öser.

YAPIRAGI YASIL ALA BAYTEREK
Şal-Kiyiz aytar ekende,
Yapıragı yasıl ala bayterek,
Yaykalmagı yeldendir,
Yaşarmağı köldendir,
Yapıragı berennin
Tüse kalsa beldendir.
Törelerdin
Kesilmesi eldendir.
Kulan mınan kiyiktin
Yürer yeri maydandır,
Yuvırmagı arkasında maydandır,
Alasadın işer suvı saydandır,
Argımaktm at boları taydandır.
Kundızlı kırpuv börk kiyip,
Yagası oka ton kiyip,
Baylardın maktanmagı
Maldandır.
Âlimlerdin akıl tappak oydandır,
Yiğitlerdin ıspay bolmay boydandır.
Yalan kılış baylanıp,
Atadın ulı er yiğittin
Arka avıldm boymda
Yav kaytarmak soydandır.
Oynayık doslar, küleyik,
Acelemiz, Alla bilir, kaydandır.

EMENNEN AYIRI ŞIKKAN BUTAKPAN
Emennen ayın şıkkan butakpan,
Talkıga salgan mınan tüz bolman.
Anadan yalgız tuvganman, Tanirge
tilegen men yüz bolman.
Anadan kara tuvganman, Sabmlap
yuvgan mınan ak bolman. Köktegi
kesek kara bulıtpan, Üstinizge bir
yavmaym aşılman.

YAR YAGALAP KÖP YÜRME
Yar yagalap köp yürme,
Yar opırasa ölersin,
Yamanlar man bas kospa,
Kişi ölürse tölersin,
Malındı eki bölersin.
Yahşıdı yatım demeniz,
Yamandı özim demeniz,
Köp işinde bolsa bir yahşi,
Küymenlesken köp yaman,
Koltıgınnan köterip,
Süyev bolar demeniz.
Bârinizdin basın kosıp,
Sırın aytkan yıravdı,
Yahşi atadın balasın
Yansılardan sen kem körme,
Yansılardan kem korsen
Yamandar man ten korsen,
Som yüreği mert bolar,
Kökiregi dert bolar.
Altmga kümis koytırsan,
Tartas üzilmes berk bolar,
Eki yahşi bas kossa,
Eş ayırılmas dos bolar,
Eki yaman bas kossa,
Arası bes kün ketpey
Bir-birine kas bolar.
Bir yahşıga basındı kos,
Basındı kos ta bek sıylas,
Basma senin
Bir kıymlık is tüsse,
Sol yahşi sermen
Kökirekte âzizlengen yanın ayamas.

YAHŞIDIN YAHŞİLİĞİ SOL BOLAR
Şal-Kiyiz aytar ekende:
Yahşıdm yahşiliği sol bolar,
Yaman mınan bas kosıp,
Söylemeske har eter.
Yamannm yamanlıgı sol bolar:
Yaman mman bas kosıp
Appak betin kara eter.
Bir yahşıga
Basın kosıp söz aytsan,
Sol sözindi yahşılıkka yır eter.
Yaman mman
Basın kosıp söz aytsan,
Ak sözindi karalap,
Öz basındı
Düşpanma kor eter.
Keşüv keşsen-aldm keş,
Taygak bolar artı onm
Yamanga yakınım dep sır aytsan ,
Aygak bolar artı onm.
Yalp-yalp etken yapalak,
Atlansafi
Yası tüzde körersifi,
Yahşılardan ayırılıp,
Yamanlar man bas kossan,
Yazadı sorman körersifi,
Yası tüzde ölersin.

KÖP İŞİNDE BİR YAHŞİ

Köp işinde bir yahşıdı,
Küymenlesken köp yaman
Künşilik pen köralmas...
rküvsiz iygi bola köriniz,
Ölmey nepsi tıyılmas.
Esenimde savımda
Elim üşin yır yazsam,
Tavarıhka dan bolıp,
Yazgan yazuv yoyılmas.
Ata uh er yiğit.
Asıl tuvgan bâtır as
Toksanga yası yetpey karımas.
Manlay terin tökpesen,
Kişiden tartıp alıp yarımas
Emen şaynap, tas yutar
Kulan-bulan balası.
Eki anasın tefi emgen
Buzılmaydı ekende
Yas tulpardm savrası.
Katı tartıp, bek atsan
Kayırılıp şort sınar
Kayın oktın farkası.
Belbuvardan karsı aldma
Saz kelse,
Tobıgına yettirmes
Kamalagan
Kalın tuvgan arkası


KARANLIKTA KALKMIŞTIM
Karanlıkta kalkmıştım
Tandır diye,
Tançolpana ben baktım
Aydzr diye,
Denizlere girmiştim
Sığdır diye,
Domuz etini kapmıştım
Yağdır diye,
Mirza kızım almıştım
Zengindir diye,
Bal kadehinden içmiştim
Çaydır diye,
Genç kısrağı yıkmıştım
Taydır diye,
Nogayıma türkü söyledim
Paydır diye.

YEL, YEL ESER, YEL ESER
Yel, yel eser, yel eser,
Ye/ aftzna baksam,
Kara kavak ile söğüt büyür,
Yetki sahibinin oğlu büyür,
Tutumlu kadının kızı büyür.
Hoşnut olayım diyen yiğidin
Yılkı içinde
ki cins atın soyu büyür.
Sevineyim diyen yiğidin
Kaburga kemiği gibi altı-yedi
Ağa-kardeş denk büyür.

YAPRAĞI YEŞİL TİTREK KAVAK
Şal-Kiyiz söylediği zamanda,
Yaprağı yeşil titrek kavak,
Sallanması yeldendir,
Yaraşması göldendir,
Yaprağı verenin
Düşüp kalsa beldendir.
Hakimlerin
Geçinmesi yurttandır.
Eşek ile geyiğin
Yürür yeri yağdandır,
Koşması arkasında yağdandır,
Öküzün içtiği suyu sığdandır,
Cins atın at olması taylıktandır.
Kunduz kürkü kalpak giyip,
Yakası ince elbise giyip,
Zenginlerin övünmesi
Maldandır.
Alimlerin akıl bulması fikirdendir,
Yiğitlerin endamlı olmaması boydandır.
Yalın kılıç kuşanıp,
Atanın oğlu er yiğidin
Arka köyün^ boyunda
Düşman kovalaması soydandır
Oynayalım dostlar, gülelim,
Ecelimiz, Allah bilir, nedendir.

MEŞEDEN AYRI ÇIKAN BUDAĞIM
Meşeden ayrı çıkan budağım,
Rendelenmekle düz olmam.
Anadan yalnız doğmuşum,
Tanrı 'dan dilemekle yüz olmam.
Anadan kara doğmuşum,
Sabunlanıp yıkanmak ile ak olmam.
Gökteki parça kara bulutum,
Üstünüze bir yağmadan açılmam.

YAR TUTUP ÇOK SÜRDÜRME
Yar tutup çok sürdürme,
Yar yıkarsa ölürsün,
Kötüler ile baş koşma,
Adam öldürse ödersin,
Malını ikiye bölersin.
yiye yabancım demeyin,
Kötüye özüm demeyin,
Çok içinde olsa bir iyi,
Arzulayan çok kötüyü,
Koltuğundan kaldırıp,
Dayanak olur demeyin.
Hepinizin başını koşup,
Sırrını söyleyen ozanı,
yi atanın çocuğunu
yilerden sen kem görme,
yilerden kem görürsen
Kötüler ile denk görürsen,
Som yüreği mert olur,
Göğsü dert olur.
Altına gümüş koydurursun,
Çekince kopmaz sağlam olur,
kiiyibaşkoşsa,
Hiç ayrılmaz dost olur,
ki kötü baş koşsa,
Arası beş gün geçmeden
Birbirine düşman olur.
Bir iyiye başım koş,
Başını koş da iyi değer ver,
Başına senin
Bir çetin iş düşse,
O iyi senden
Göğüste azizlenen canını esirgemez.


İYİNİN İYİLİĞİ ŞÖYLE OLUR
Şal-Kiyiz söylediği zamanda:
yinin iyiliği şöyle olur,
Kötü ile baş koşup,
Söylememek için direnir.
Kötünün kötülüğü şöyle olur:
Kötü ile baş koşup,
Apak yüzünü kara eder.
Bir iyiye
Başını koşup söz söylesen,
O sözünü iyiliğe türkü yapar.
Kötü ile
Başını koşup söz söylesen,
Ak sözünü karalayıp,
Öz başını
Düşmanına hor eder.
Vazgeçeceksen önce geç,
Kaygan olur ardı onun.
Kötüye yakınım diye sır söylersen,
Başıboş olur ardı onun.
Düşüp kalkan baykuş,
Atabinsen
Geniş ovada görürsün,
yilerden ayrılıp,
Kötüler ile baş koşarsan,
Cezayı ondan görürsün,
Geniş ovada ölürsün.

KALABALIK İÇİNDE BİR İYİ

Kalabalık içinde bir iyiyi
Arzulayan çok kötü
Kıskançlık ile göremez....
Sevimsiz iyi olur görünüz,
Ölmeden nefsi yasak olmaz.
Esenliğimde sağlığımda
Elim için türkü yazsam,
Tarihlere şan olmuş,
Yazılan yazı kaybolmaz.
Ata oğlu er yiğit.
Asil doğan kahraman As1
Doksana yaşı yetmeden yaşlanmaz.
Alın terini dökmesen,
nsanlardan çekip aldığın yaramaz!
Meşe çiğneyip, taş yutar
Eşek ile yavrusu.
ki anasını denk emince
Bozulmaz imiş
Genç atın sağrısı.
Sert çekip, sıkı atsan
Aralı kalıp hemen kırılır
Kayın okun farkası1.
Dağ belinden karşı önüne
Sazlık kelse,
Topuğuna ulaştırmaz
Etrafını saran
Sıkı yetişenin arkası.



MEN-KUL MAN
Bir keresinde, Bey/Han Temir, Şal-Kiyiz'e "Sen, meşhur kişi, kul-bakıcılar ile koltuklaşıp
niye yaşıyorsun? Ya da sana malın yetişmez mi? Hepsini vereyim sana" demiş. O zaman ŞalKiyiz;

                 
Sen yibeksin,
Men yün men.
Sen sunkarsın,
Men kuv man.
Sen altınsın,
Men pul man.
Sen soltansm,
men kul man!

KADRİNİ BİLERME?
Törde olturgan töresi
Aş kadirin bilerme?
Takta oltırgan padişa
Baş kadirin bilerme?
Kaygısı yok kutlılar
Yas kadirin bilerme?
Yalgızlıktı körmegen
Dost kadirin bilerme?
Kölde yüzgen korur kaz
Kır kadirin bilerme?
Kırda yürgen bödene
Köi kadirin bilerme?
El işinde yamanlar
Er kadirin bilerme?
El kıdırıp körmegen
Yer kadirin bilerme?
Törde oltırgan tok töre
Aş kadirin eş bilmes,
Aşıgıp yolda kalmasa.
Takka oltırgan padişa
Baş kadirin eş bilmes,
Bayzasm düşpan almasa,
Kaygısı yok kutlılar
Yas kadirin eş bilmes,
Yayav yılay kalmasa.
Yalgızlıktı körmegen
Dos kadirin eş bilmes,
Yanında yandavırsız
Yapanda yatıp kalmasa
Kölde yüzgen korur kaz
Kır kadirin eş bilmes,
Kolin tappay kakıldap
Kıdırma kalmasa.
El işinde yamanlar
Er kadirin eş bilmes,
Eldi duşpan kuvmasa,
Enesinnen urmasa,
El kıdırıp körmegen
Yer kadirin eş bilmes,
Elin-yerin aldırıp,
Eki tizin taldırıp,
Ecelgesin kaldırıp,
Elden eldi aralap,
Erikkenler yagalap,
Etek tozıp, eşmeyip
Embeklene yagdaysız
Yat ellerde kalmasa!


Sen ipeksin,
Ben yünüm.
Sen sunkarsın,
Ben kuğuyum.
en altınsın,
Ben pulum.
Sen sultansın,
Ben kulum!" demiş.

KADİRİNİ BİLİR Mİ?
Baş köşede oturan hakim
Aş kadrini bilir mi?
Tahtta oturan padişah
Baş kadrini bilir mi?
Kaygısı olmayan kutlular
Çocuk kadrini bilir mi?
Yalnızlığı görmeyen
Dost kadrini bilir mi?
Gölde yüzen konur kaz
Kır kadrini bilir mi?
Kırda yaşayan bıldırcın
Göl kadrini bilir mi?
Yurt içinde kötüler
Er kadrini bilir mi?
Yurt gezip görmeyen
Yer kadrini bilir mi?
Baş köşede oturan tok hakim
Aş kadrini hiç bilmez,
Acıkıp yolda kalmasa.
Tahtta oturan padişah
Baş kadrini hiç bilmez,
Askeri madalyasını düşman almasa,
Kaygısı olmayan kutlular
Çocuk kadrini hiç bilmez,
Yaya ağlayıp kalmasa.
Yalnızlığı görmeyen
Dost kadrini hiç bilmez,
Yanında yedek atsız
Yabanda yatıp kalmasa.
Gölde yüzen konur kaz
Kır kadrini hiç bilmez,
Gölünü bulmadan öterek
Gezinip kalmasa.
Yurt içinde kötüler
Er kadrini hiç bilmez,
Halkı düşman kovmasa,
Kürek kemiklerinin arasından vurmasa,
Yurt gezip görmeyen
Er kadrini hiç bilmez,
Yurdunu- yerini aldırıp,
ki dizini yorup,
Ezelkini bırakıp,
Yurttan yurdu aralayıp,
Oyalananlan yakalayıp,
Etek tozutup, eşmeyip
Ayağına kapanır faydasız
Yad ellerde kalmasa!
EDILIM / İDİLİM
Bu şiiri, Şal-Kiyiz, Han ile düşman olduğu zaman çaresizlikten dolayı til boyundan gidiyorken yazmış.
                 

Küba narga yük artıp,
Eki arıslı arba yektirip,
Künimiz bulay boldı dep,
Yırav atka mingen kün.
Yavırnıma kara kaptal kiyinip,
Yalan ayak, yalan bas,
Kabırgadı kos at aydap kösken kün,
Eki közin yas basıp,
Tanavlarm şan basıp,
Bu yazıda yıravın
Küni tüzde keşken kün.
Alalang, alan, alan yurt.
Alanlagan ullı Nogay yurt,
Ak kaptalar kiyinip,
Atam kiyev bolgan yurt.
Yibek tastar salınıp,
Anam kelin bolgan yurt.
Sazanday kuyruk taslatıp,
San argımak ösken yurt.
Zapıranday sarı ballar sapırıp,
Saban tuv man kösken yurt,
Kelin kelgen kepli yurt,
Yılgın yakkan yılı yurt,
Yabagılı yas taylak
Yarday atan bolgan yurt.
Yaylakta yatıp kalgan bir toklı,
Yayılıp mm koy bolgan yurt.
Edilimsin, Tenimsin,
Otm seker, suvm şerbet;
Köp nogayım ken yaylagan yerimsin,
Tâleysiz Şal-Kiyiz bugünde
Kazak şıgıp baradı,
Bizdey bolgan yıravga
Yolıng bolsın dermisin?!



Kıpkızıl deveye yük yükleyip,
ki oklu kağnı koşturup,
Günümüz böyle oldu diye,
Ozanın ata bindiği gün.
Omzuma kara kaftan giyinip,
Yalın ayak, yalın baş,
Sıralı çift at sürüp göçülen gün,
ki gözünü yaş basıp,
Burun deliklerini toz basıp,
Bu ovada ozanın
Günü ovada geçen gün.
Apaçık, açık, açık yurt.
Açılan ulu Nogay yurt,
Ak kaftanlar giyinip,
Atamın damat olduğu yurt.
pek başörtüsü takınıp,
Anamım gelin olduğu yurt.
Sazan gibi kuyruk çırpıp,
Uzun bacaklı cins at yetişen yurt.
Safran gibi san ballar çalkalayıp,
Saban, kısır hayvan ile göçülen yurt,
Gelin gelen keyifli yurt,
Yabani ot yakan ılık yurt,
Yünlü deve yavrusunun
Yar gibi iri deve olduğu yurt.
Yaylakta yatıp kalan bir toklu,
Yayılıp bin koyun olan yurt.
til'imsin, Don'umsun,
Ateşin şeker, suyun şerbet;
Çok Nogay 'imin geniş yayladığı yerimsin,
Talihsiz Şal-Kiyiz bugünde
Yersiz yurtsuz çıkıp gider,
Bizim gibi olan ozana
Yolun açık olsun der misin?


KABARTIDIN AYDAY SILUV YASI / KABART AY'INAYGİBİ ENDAMLI ÇOCUĞU
Şal-Kiyiz çok yıllar Kuzey Kafkasya'da, Beştav boylarında yaşamıştır. Şairin sözüne
inanacak isek "Askar Tav'a yorulmadan çıkıp baksam, Ana-til'in ak yelkenini görürüm"
diye de söyler.
Elbette, büyük şair ve ozan, dağ halklarına misafir olmuş, onlara da ev sahipliği
yapmıştır. Evine Kabartay'dan misafirler gelince şu şiiri yazmıştır.

                 
Otavımda menim, yanlar, oynagan
Kabartıdan ayday sıluv yası di.
Kazanımda menim, yanlar, kaynagan
Bu nogaydm kara koşkar bası di,
Köz aldımda kubırsıgan Kap tavlar,
Kabartıga men atlanman mal üşin.
Men şe bugün malım, basım ayaman
Kabartıdın bülkildegen yanı üşin!

MEN KÖREMEN
Avız aşıp
Asıl sözdi aytkanda,
Arap tuvıl
Nogay kitap özim men.
Aldavlıktın
Argımagm atkanda
Akıykattm
Amanatı özim men.
Aspan uşıp,
Arka kezip, köp yürip,
Âdillikti
Eş körmedim közim men.
Atan yegip,
Attan tüsip/ iyt ürip,
Alapamdı
Alıp keldim sözim men.
Abadanlı
Asıl erdin balası
Ardaklangan
Ata yurtım toltırgan,
Avızma
Âlimlerdi karatıp
Ayta tun
Aranızda oltırgan.
On san nogay
Oranıma karasam,
Okas mirza
Ogırsızdı köremen,
Ogırsızlar
Oltırısıp oy etip,
Onısız dünıya
Oyılganm köremen.
Askar tavga
Armay şıgıp karasam,
Ana Edildin
Ak yelkenin köremen.
Ana Edilden
Ak Kobanga karasam,
Akır yiğit
Alp nogayım köremen.
Ak kobannan
Ak Yayıkka yollansam,
Aldın buvıp
Aral nogay maraydı,
Aldaspanım
Ari taslap kol tutıp,
Ak Kobannan
Ârüv habar soraydı.
Astımdagı
Ak arvana şapkanda,
Artımdagı
Ak sağınım boraydı.
Alşınlardan
Ak semiz et kapakda,
Aruagım
Alıp kutka oraydı.
Artım-aldım
Aylanıp men karasam,
Atalıktın
Asıl malı yuvsaydı,
Anşıbaydm
Asılma karasam,
Aşuvımnan
Âr buvımm bosaydı.
Asılsızlar
Ak köbektey talassa,
Atalıkka
Avır bolar usaydı.
Ak süyekler
Âri-beri tartıssa,
Aziz Orda
Alpıs bolıp taralsa,
Avır Nogay
Az bolırga usaydı.
Aram düşpan
Âdirensip berk kurıp,
Arkalık pan
Avır kelir usaydı.
Atalıkka
Alabalık kün tuvsa,
Asıl sözim
Ağıp turar usaydı.
Atalıkka
Alıp kelgen düşpandı
Ata ulı
Alıp urur usaydı.

TEMİR EDİ BİYİMİZ

Temir edi biyimiz,
Teniz edi halkımız.
Tebirlerge kalganda,
Tensizlerge usaydı
Avır nogay yurtımız.
Tilinşi ulı Şal Kiyiz'difi
iyesi biy Temirdin tusmda
Bulıtka yete yazdı bu müyiz
iyesi biy Temir'densonratın
Tukıllıktan tarsıldap
Üziler bugay sol müyüz.


Otağımda benim, canlar, oynamış
Kabartay 'dan ay gibi endamlı çocuğudur.
Kazanımda benim, canlar, kaynamış
Bu Nogay'in kara koç başıdır,
Göz önümde kılıflanmış Kaf dağları,
Kabartay'a ben ata binmem mal için. Ben
ki bugün malıma, başıma acımam
Kabartay'in kaynayan canı için!

BEN GÖRÜRÜM
Ağız açıp
Asil sözü söyleyince,
Arap değil
Nogay kitap özüm ile.
Aldatmanın
Cins atını atınca
Hakikatin
Emaneti özüm ile.
Gökyüzü uçup,
Arka1 gezip, çok yürüyüp,
Adaleti
Hiç görmedim gözüm ile.
Deve koşup2,
Attan inip, it ürüp,
Ücretimi
Alıp geldim sözüm ile.
Müreffeh
Asil erin yavrusu
Terbiye edilmiş
Ata yurdum doldurmuş,
Ağzına
Alimleri baktırıp,
Söyler
Aranızda oturmuş.
On tane Nogay
Vatanıma baksam,
Okas Mirza
Uğursuzu görürüm,
Uğursuzlar
Oturup düşünüp,
Faydasız dünya
Oyulduğunu görürüm.
Askar Tag a
Yorulmadan çıkıp baksam,
Ana til'in
Ak yelkenini görürüm.
Ana til 'den
Ak Kuban 'a baksam,
Çevik yiğit
Alp Nogay 'ımı görürüm.
Ak Kuban'dan
Ak Yayık'a yollansam,
Önünü kesip
Aral Nogay hızla gider,
Ok atma yarışında
Öte atıp el tutup,
Ak Kuban 'dan
Güzel haber sorar.
Altımdaki
Ak dişi deve koşunca,
Ardımdaki
Ak serabım toz kaldırır.
Aşık kemiğinin çukur tarafından
Ak semiz et kapakda,
Ruhum
Alıp saadete sarılır.
Ardım-önüm
Dönüp ben baksam,
Atalığın
Asil malı dinlenir,
Avcının
Aslına baksam,
Öfkemden
Her eklemim boşalır.
Soysuzlar
Ak köpek gibi dalaşsa,
Atalığa
Ağır olur benzer.
Ak kemikler
Öte-beri çekişilse,
Aziz Orda
Altmış olup daralsa.
Değerli Nogay
Az olacağa benzer.
Aram düşman
Tehdit edip, sağlam kurup,
Destek ile
Ağır geleceğe benzer.
Atalığa
Kavgalı gün doğsa,
Asil sözüm
Akıp duracağa benzer.
Atalığa
Alıp gelen düşmanı
Ata oğlu
Alıp vuracağa benzer.

TEMÎR ÎDÎ BEYİMİZ

Temir idi beyimiz,
Deniz idi halkımız.
Çingene kafilesine kalınca,
Denizlere benzer
Değerli Nogay yurdumuz.
Tilinşi oğlu Şal Kiyiz'in
Efendisi Bey Temir'in devrinde
Buluta yete yazdı bu boynuz.
Efendisi Bey Temir'den sonra
Dibinden gümbürdeyip
Kopar gibi o boynuz.




ASPANDI BULIT KURSAYDI / GÖĞÜ BULUT KAPLAR
Şal-Kiyiz Nogay Hanlığının 15. yüzyıldaki hanı Temir'in devrinde yaşamıştır. Şair, Temir'in komşu krallar ile kavgasız, sulh içindeki politikasını beğense de halka eziyet veren iç politikasını makul görmez. Doğrucu şair zenginlerin, mirzaların ve Temir'in zalimlikleri hakkında türküler yakıp durmuştur.
Şal-Kiyiz'in sözlerini, namert insanlar hana yetiştirip şairi Şahkale'den (Stolitsa'dan) kovdurmuşlardır. O zamanlarda Şal-Kiyiz şu şiiri yazarak; kararsız Temir'in  yüreğindeki öfkeyi giderip, onu halka ve kendine iyi niyet ile bakmaya çağırır.
Şair sıradan halkı ve kendini göllerde uğuldayan kuğu sayar. Temir'i ise kuğulara darbe / eziyet veren / kuzgun / yırtıcı kuş olarak gösterir. "Arzulayan çok kötü" dediklerinin ise, hanı kuşatarak kendilerine yaramayan insanların ardından yalan söz yayan mirzalar olduğunu anlamak zor değildir.

                 

Aspandı bulıt kursaydı,
Kün yavarga usaydı.
Köllerde kuvlar şuvlaydı,
Kökşilden ol ayvan
Sokkı yegenge usaydı.
Köp işinde bir yalgız,
Köp munayıp yılaydı.
Küymenlesken köp yaman
Sözi tiygenge usaydı.
Yahşmnan meni kem kördin,
Yamanm man ten kördin.
Yatışman meni kem korsen,
Yamanın man ten korsen,
Uyalı berkke kos artıp
Sen esende men savda .
Irısımdısmayım,
Segiz kıyır şar taraptan
Şar buzdırıp izlermen.
Tilinşi ulı Şal-Kiyizdin
yesi biy Temirdin tusmda
Bulıtka yete yazdı bu müyiz.
yesi biy Temirden sofiratm
Tukullıktan tarsıldap
Üziler bugay sol müyiz.
Bakanşıga tüye bastırmas,
Balığı yılkı yaptırmas,
Bakası tün uykıdı taptırmas,
Bu Edildi biz kördik.
Tek tünevgi künlerde
Ayak keşüv suv edi.
Edildenşıkkan sızaşık
Biz körgende tebingige
Yeter yetpes suv edi.
Bügüngisi bugünde
Telegendey şaykalıp,
Yarkıragan medetti Teniz
etse Tâniri etti. Yagasma
oram bitken tal edi,
Yapıragmşaykaltıp,
Terek etse Taniri etti.
Teniz, Taniri suv edi,
Tal sıpırım kul edi.
Temiri minen Tâmsigi
Bir Alladın kulı edi,
Biy Mansurdın ulı edi.
Tebingidin astırman
Ala balta suvırıp,
Tebinisip kelgende
Tefi atadın ulı edik,
Derecendi bugünde
Artık etse Tanri etti.
Menim iyem biy Temir
Buz üstine ot yakkan,
Buzbay bulan pisirgen.
Men iyemnin, iygiler,
Bavın ala tası edim
Menim iyem biy Temir,

Yav körgen künde nogaydın
Yüregining bası edim,
Yüziginin kası edim,
Arıkkan sırın bilgenmen,
Menim iyem biy Temir,
Senin sırın esitkenmen.
Menim iyem menimşe şe
Halk könlin bek eter,
Kaşar yolm berk eter.
Seni kimik anavda
Kızıl şaşbav hanlardı
Hıylı da yurip men körgenmen.
Menim iyem biy Temir
Arbaga baylav tiyeter.
Altmlagan
Bahşa Saray Krımga
Âzizlengen, anavda
Soltan yanga salt eter.
Menim iyem biy Temir,
Kara menim közimme,
Tmla menim sözime.
Bostanı bardı terektin,
Bolatı bardı berktin.
Tusmda bolgan narttı korlama!
Tusmda bolgan narttı korlasan
Tabılmastı kerekke.
Bar küşindi smamay
Pelvanlar man kürespe!
Tan bolarsın âlemge,
Söz bolarsın kölemge.
Akılsız dostan
Akıllı düşpan artık ti.
Düşpanmnan bir sakm.
El işinde aykasıp,
Oynap külep yürgen
Dosîarınnan min sakm!
Yogan karap ok atpa
Yuvık tüser kasına.
Yamanlarga yahşim dep
Könilin aşıp sır aytpa.
Künlerdin küni kelgende
Sol yaman aygak bolar basma,
Yahşıdı kör de basın kos,
Basın kos ta bek sıylas,
Basına bir kıymlı iş tüsse
Sol yahşi sermen
Soltan yanm ayamas.
Yahşi keler ar kepke,
Yaman kelmes bir kepke.
Yahşi mman yamandı
Korgasmday iritip
Kıyıp bolmas bir kepke!


ALAY YANIM
Ana Edildey, alay yanım,
Suv aksa,
Yagasma bitkeni orun
Tal bolır.
Süygeninen er yigitim ay
Ayırılsa,
Yüreğinin bası onm
Kan bolır.
Kızıl iyzen, alay yanım,
Boz yuvsan
At semirter, alay yanım.
Kür bitse,
Argı atasm, alay yanım,
Körmegen.
Bergi atasın, alay yanım,
Bilmegen,
Namart mirza öktem söyler
Mal bitse!
Yaman atka, alay yanım,
Yal bitse,
Yanma torsık arttırmas,
Yaman kisige, alay yanım,
Mal bitse,
Yanma konisi kondırmas.
Kondırsa da, alay yanım,
Tmdırmas.
Alapasm berip
Yürek kmdırmas.
Küntuvardan
Davıl yeller eskende,
Kuyılar kamış basları.
Kıymlı başka is tüsse
Tögiledi ekende
Eki közdin yasları.
Eşikten şıgıp karadım,
Karadım da, alay yanım,
Tay kördim.
Ergenektey enip
karadım,
Karadım da, alay yanım,
Ay kördim.
Tünevgisi
Üyken toyga karadım,
Karadım da, alay yanım,
Bay kördim.
Tünevgisi
Üyken toyga barganda,
Süymeslerim menim onda
Bar kördim.
Tünevgisi
Üyken toydm işinde,
Süymesimnin
Etip koygan ar kördim.
Tünevgisi
Üyken toydm işinde,
Al şımıldık, alay yanım,
Kuruvlı,
Al şımıldık, alay yanım,
şinde,
At közidey ârüv közel
Turuvlı.
Tünevgisi
Üyken toydm işinde,
Mırzadıkı usaydı,
Köbeksigen bas kördim.
Azikedey köbeksigen mırzadm
Yüreğinde, alay yanım,
(Tas kördüm)
Al şımıldık
Közeldin
Közlerinde , alay yanım,
Yas kördim.
Tünevgisi
Tas kördim
Üyken toydm işinde,
Aldaspan kaykı kılış
Belinde,
Közelinnen, alay yanım,
Ayırılgan,
Omırtkası segiz-közden
Kayırılgan.
Er yigitim, alay yanım,
Bar kördim.
Tünevgisi
Üyken toydm işinde,
Tenlesinnen, alay yanım,
Ayırılgan,
Tensizi men, alay yanım,
Bas koskan,
Yılaygana sıktay turgan
Yar kördim.

MEN TEMiRDiN KÜNGİNDE
Men Temirdin küninde
Argımak mindim tagalap.
Men Temirdin küninde
Ballar iştim yatkalap.
Azike Mansur küninde
Buga mindim noktalap.
Azike Mansur küninde
Bıkmak iştim bulgalap.


YAPALAK UŞPAS YASIL TAV
Yapalak uşpas yasıl tav,
Yansılardın bası sav.
Söyleybilmes yamannın
Söylegende öz basına tili yav.
Halktın sözin söylegen,
Halk ulınm özi ölse de,
Halk işinde sözi sav...
Siz de ölersiz,
Öler bizim özimiz.
Ölgende yumılar eki közimiz.
Biz ölgen son kalganlar
Söyler bizim sözimiz.

ASAV TULPAR YIKPASKA...
Asav tulpar yıkpaska
Art ayıldın berki iygi.
Yağana duşpan koli tiymeske
Kos bilektin berki iygi.
Yok yiğittin barı iygi.
Bar yiğittin, togı iygi.
Argı avıldm şölinde
Avır asker kelgende
Kırga şıkpas yamannın
Barınnan da yogi iygi.
Atalıkka yav kelse
Mergen, deymen, köz binen
Som yürektin berki iygi.
Ata ulı er yiğit,
Bolsm deymen
Omıravın esiktey,
Ayaklarınbesiktey,
Yavırmlarınkalkanday,
Yumırıkların şokparday.
Ömiriniz, yahşılar,
Bizi kimik yüz bolsm,
Niyetiniz bizi kimik
Yahşılarga tüz bolsm.
Yaylağınız dayım kök bolsm.
Âlem maytak Nogayda
Sizi kimik köp bolsın:
Kagıskanda kan tamgan
Kaykı kılış yüzünnen
Şabışkanda ot uşkan
Eki ayırış tizinnen.
Atıskanda ötkergen
Teben iyne közinnen.
Aytıskanda sorav algan
Azraildin özinnen...



Gökyüzünü bulut kaplar
Gün yağacağa benzer.
Göllerde kuğular uğuldar,
Kuzgundan o hayvan
Darbe yemişe benzer.
Kalabalık içinde bir yalnız,
Çok sıkılıp ağlar.
Arzulayan çok kötü
Sözü ulaşana benzer.
yinden beni kem gördün,
Kötün ile denk gördün.
yiden beni kem görsen,
Kötün ile denk görsen,
Yuvalı kaleye çadır kurup
Sen esenlikte ben sağlıkta
Mutluluğumu kırayım,
Sekiz bükülü her taraftan
Kavga çıkarıp ararım.
Tilinşi oğlu Şal Kiyiz'in
Efendisi Bey Temir'in devrinde
Buluta yete yazdı bu boynuz.
Efendisi Bey Temir'den sonra
Dibinden gümbürdeyip
Kopar gibi o boynuz.
Bakıcıya deve bastırmaz,
Balığı yılkı yaptırmaz,
Kurbağası gece uykusu buldurmaz,
Bu til'i biz gördük.
Yalnız dünkü günlerde
Ayak geçen su idi.
dil'den çıkan rutubet
Biz görünce atın ter örtüsüne
Yeter yetmez su idi.
Bugünkü bugünde
Okyanus gibi çalkalanıp,
Parıldayan yardımı
Deniz yapsa Tanrı yaptı.
Kenarında sokak biten söğüt idi,
Yaprağını sallandırıp
Ağaç etse Tanrı etti.
Deniz, Tanrı su idi,
Söğüt süprüntü kul idi.
Temir'i ile Temsig'i
Bir Allah 'in kulu idi,
Bey Mansur'un oğlu idi.
Atın ter örtüsünün altından
Ala balta savurup,
Tepinip gelince
Denk atanın oğlu idik,
Dereceni bugünde
Arttırdıysa, Tanrı etti.
Benim efendim Bey Temir
Buz üstünde ateş yakmış,
Buz ile pişirmiş.
Ben efendimin, iyiler,
Bağrı ala taşı idim,
Benim efendim Bey Temir

Düşman gördüğü gün Nogay'ın
Yüreğinin başı idim,
Yüzüğünün kaşı idim.
Zayıflayan sırrını bildim,
Benim efendim Bey Temir
Senin sırrını işittim.
Benim efendim benim gibidir ki
Halk gönlünü bey eder,
Kaçış yolunu sağlam tutar.
Senin gibi öteki
Kızıl kurdela hanları
Çok yürüyüp ben gördüm.
Benim efendim Bey Temir
Kağnıya bağlayıp yük vurur.
Altınlanan
Bahçe-Saray Kırım 'a
Azizlenen öteki
Sultan yanına süratle gider.
Benim efendim Bey Temir
Bak benim gözüme,
Dinle benim sözümü.
Meyvesi olan ağacın,
Çeliği olan sağlamın.
Devrinde olan kahramanı horlama
Devrinde olan kahramanı horlarsan
Bulunmazı gereğe.
Tüm gücünü sınamadan
Pehlivanlar ile güreşme1.
Hayret verirsin aleme,
Söz olursun her yere.
Akılsız dosttan
Akıllı düşman yeğdir.
Düşmanından bir sakın.
Halk içinde görüşüp,
Güle oynaya yaşayan
Dostlarından bin sakini
Yukarı bakarak ok atma
Yakın düşer karşına.
Kötülere iyim diye
Gönlünü açıp sır söyleme.
Günlerin günü gelince
O kötü başıboş biri olur başına,
yiyi gör de başını koş,
Başını koş da iyi değer ver
Başına bir zahmetli iş gelse
O iyi senden
Sultan canını acımaz.
yi gelir her şekle,
Kötü gelmez bir şekle.
yi ile kötüyü
Kurşun gibi eritip
Koyamazsın bir şekle!



ÖYLE CANIM
Ana til gibi, öyle canım
Su aksa,
Kenarında biteni önün
Söğüt olur.
Sevdiğinden er yiğidim ey
Ayrılsa,
Yüreğinin başı onun
Kan olur.
Kızıl iyzen1, öyle canım,
Boz yuvsan1
At semirtir, öyle canım
Gür bitse,
Geçmiş atasını, öyle canım
Görmeyen,
Yakın atasını, öyle canım,
Bilmeyen,
Namert mirza küstah söyler
Mal bitse!
Kötü ata, öyle canım,
Yele çıksa,
Yanına kırba astırmaz,
Kötü kişiye, öyle canım,
Mal düşse,
Yanına komşu kondurmaz.
Kondursa da, öyle canım,
Nefes aldırmaz.
Ücretini verip
Yürek kaldırmaz.
Doğudan
Boralı yeller esince,
Yere yığılır kamış başları.
Zor durumdaki başa iş gelse
Dökülürken
ki gözün yaşları.
Eşikten çıkıp baktım,
Baktım da, öyle canım,
Tay gördüm.
Ergenekgibi inip
baktım,
Baktım da, öyle canım,
Ay gördüm.
Dünkü
Büyük düğüne baktım,
Baktım da, öyle canım,
Zengin gördüm.
Dünkü
Büyük düğüne gidince,
Sevmediklerimin benim orada
Olduğunu gördüm.
Dünkü
Büyük düğünün içinde,
Sevmediğimin
Yaptığını namus saydım.
Dünkü
Büyük düğünün içinde,
Al perde, öyle canım,
Kurulu,
Al perde, öyle canım,
çinde,
At gözü gibi yahşi güzel
Duruşlu.
Dünkü
Büyük düğünün içinde,
Mirzanınkine benzer,
Köpekleşmiş baş gördüm.
Azike gibi köpekleşen mirzanın
Yüreğinde, öyle canım,
Taş gördüm.
Al perde içindeki
Güzelin
Gözlerinde, öyle canım,
Yaş gördüm.
Dünkü
Büyük düğünün içinde,
Ok atma yarışı, eğri kılıç
Belinde,
Güzelinden, öyle canım,
Ayrılmış,
Omurgası sekiz gözden
Kaymış.
Er yiğidim, öyle canım,
Olanı gördüm.
.
Dünkü
Büyük düğünün içinde,
Denginden, öyle canım,
Ayrılmış,
Denksizi ile, öyle canım,
Başkoşmuş,
Ağlayıp sızlayıp duran
Yar gördüm.

BEN TEMRİN GÜNÜNDE
Ben Temir'in gününde
Cins ata bindim nallayıp.
Ben Temir'in gününde
Ballar içtim yatarak.
Azike Mansur gününde
Boğaya bindim yular takıp.
Azike Mansur gününde
Bulamaç içtim bulayarak

BAYKUŞ UÇMAZ YEŞİL DAĞ
Baykuş uçmaz yeşil dağ
yilerin başı sağ.
Söyleyemez kötünün
Söyleyince kendi başına dili düşman
Halk sözünü söyleyen,
Halk oğlunun kendi ölse de,
Halk içinde sözü sağ...
Siz de ölürsünüz
Ölünce yumulur iki gözümüz.
Ölür bizim ölümüz
Biz öldükten sonra kalanlar
Söyler bizim sözümüzü.

VAHŞİ CİNS ATI YIKMAMAK İÇİN...
Vahşi cins at yıkmamak için
Arka kolanın sağlamı iyi
Yakana düşman eli değmemesi için
Çift bileğin sağlamı iyi.
Olmayan yiğidin olanı iyi,
Olan yiğidin toku iyi.
Öte köyün ovasında
Kuvvetli asker gelince
Kıra çıkmayan kötünün
Olmasından da olmaması iyi.
Atalığa düşman gelse
Nişancı, derim göz ile
Som yüreğin sağlamı iyi.
Ata oğlu er yiğit,
Olsun derim
Göğsün eşik gibi,
Ayakların beşik gibi,
Yargınların1 kalkan gibi,
Yumrukların baston topu gibi,
Ömrünüz, iyiler,
Bizim gibi yüz olsun,
Niyetiniz bizim gibi
yilere düz olsun.
Yaylanız daima yeşil olsun.
Alem Nogay ülkesinde
Sizin gibi çok olsun:
Kakışınca kan damlamış
Eğri kılıç yüzünden
Koşuşunca ateş uçmuş
ki ayrım dizinden.
Atışınca geçirmiş
Taban iğne gözünden.
Atışınca soru sorulmuş
Azrail'in özünden...

15. asırda iki birin Allah'ı olduğu1 zamanda, Şal-Kiyiz yalnıza, zavallıya, adalete
destek olmuş, namertliğe karşı taştan geçen keskin sözünü söylemiştir. 500 yıldan beri
Şal-Kiyiz'in sözlerinin bize ulaşmasının sebebi de bundandır

                 
Şal Kiyiz aytar ekende,
Şalkak bolmay boz bolmas,
Şagıl bolmay tav bolmas,
Şak yaramay yurik yuvırmas,
Şagma yetpey kunan taylar
At bolmas,
Şabılmay yüyrik sınalmas,
Atadın ulı er yiğit,
Tamgaların ayırıp,
Kıyan değen yurtlarga,
Sıpırılıp- belsenip,
Kıya köşpey yat bolmas.
Sulıpsız-bâtir yavga şabalmas,
Solaksız- arba köşealmas,
Soylaksız- tisler buzılmas,
Onozbay sorav soralmas,
On segizde yas bolmas,
Yalgız söylep bas bolmas,
Kıs küninde yaz bolmas,
Yaz küninde kıs bolmas,
Baktın tüsken emirge
Algasagan mman is bolmas.
Kıym bolmay-tımş bolmas,
Kıynalmay kazak erge mal bitpes.
Agargan ap-ak sakal karalmas,
Aksamnan sofi kün şıkpas,
Bugavsız asav tuttırmas,
Burmlıksız atan yektirmes.
Burılmay arüv avız öptirmes.
Tırımtaydan karan kus bolmas,
Torgaydı taslap kazdı almaş.
ytelginden iygi kus bolmas,
ytsiz koyan ol da almaş.
Kus mirzası- ak sunkar,
Onnan iygi kus bolmas,
Köringendi eş yazbas

Buyırmasa -ol da almaş,
Kus soltanı boz tuygın
Köringendi eş koymas,
Körinmese-ol da almaş.
Kus patşası biydayık,
Köringendi eş yazbas.
Köp işinde bir yahşıdı
Kümenlesken köp yaman,
Künşilik pen köralmas.
Sol yahşıdan sonratın,
ytin-kusın kolga alıp,
El kıdırsa- tabılmas.
Alınız da- beriniz,
Aşanız da- kiyiniz,
rküvsiz iygi bola köriniz,
Ölmey nepsi tıyılmas.
Esenimde, savımda
Elim üşin yır yazsam,
Tavarıkka dan bolıp,
Yazgan yazuv yoyılmas.

Taturıklangan kaz-turna
Tan mafunnan uşar ol,
Tarlavga kongan köp eller
Tan sârden köşer ol.
Tavık-kus ayvan neşe kışkırsa,
Tan bolcaldan atar ol,
Kızıl iyzen, boz yuvsan
Süyenisip ol ayvan
Arka boyga biter ol.
Agala yılkı, aklı koy
Şalıskanga biter ol,
Biterine kelgende
yneden- yipten tiziler.
Keterine kelgende
Temir şmcır üziler.
Keterine kelgende
Yıl aylanıp kelgenşe,
Yıl on eki ay tolganşa,
Küyik üşin keter ol.
Yarlılık pan yalgızlık,
Er yiğitti yuriy tentek eter ol!
Baylardın burşalardan köylekli
Burkısıgan yıparlı,
Burnında dana kümis alkali,
Ayga tiymes ârüvi,
Kögem közli sıluvı
Taksırlıkta bir tuvardan öter ol.
Tanlayga bitken kızıl til,
Yakka bitkeö. otız tis,
Kıymlı kün kelgende
Tarsıldatıp tas şaynasafi yutar ol.
Yanımay şiy temirler yalmanmas,
Yanısan bolat kılış yalmanar. .
Yalmsan deymen, iygiler,
Atadın ulı er yiğitten yan kalar.
Yalmmanız yamanga,_
Yalmsan da yan kadmas!

Yal kuyrık tez biter dep,
Yebeden aygır salmanız.
Yal kuyırık tez biter dep,
Yebeden aygır salsafiız.
Boranlı kün, karlı kün,
Şar buzdırgan at tuvmas.
Yarlılıkka septi dep,
Baydın kızın alsanız,
Atalıkka kalabalık kün tuvsa,
Sol yamannın kızmnan
Yavga şabar ul tuvmas.
Kaim- malı köpti dep
Yaman hatm almanız.
Kalın- malı köpti dep
Yaman hatm alsanız,
Törkinine beralmay,
Tösegine yatalmay,
Tenin- kurm kelgende
Onda yavap etalmay
Sonday bolgan hatmga
Öziniz kor bolarsız.

Tavdan akkan ak bulak
Suvm kuyar tenizge.
Neşe malı bolsa da
Bay kuvanar egizge.
Yamannan yahşi ul tuvsa,
Yahşıdan yaman ul tuvsa,
Ahır- âvel
Tartpay kalmas negizge.

Ken suvlar,
Konıslar kongan ökinmes,
Arıslanday eki butm arşaytıp,
Argımak mingen ökinmes,
Kilen buzday kılşaytıp,
Kübeler kiygen ökinmes.
Ton tobıl at minip,
Toy toylagan ökinmes.
Kurama şapşak, köp kımız,
Kuyıp işken ökinmes,
Eki arıslap yav şapsa,
Ok kılgandayşansılsa,
Kan yuvsanday egilse,
Akkan suvday tögilse,
Betegeli sarı arkadm boyında,
Sogısıp ölgen ökinmes.
Kogalı köller, ay kazağım,
Ken suvlar,
Konıslar kimnen kalmagan,
Arıslanday eki butun arşaytıp,
Argımak kimnen kalmagan.
Yıparm karday boratıp,
Ârüvler kimnen kalmagan,
Yalp-yalp etken yapalak,
Yazıda kimge yoldaş bolmagan.
Yağı tükli yılkı ayvan,
Yazıda kimdi yayav salmagan,
Sazlavga bitken sarı tal
Erlerge kayda salkın bolmagan.
Sakalına sarı şıbın uyalap,
Mıyıgma kara şıbın balalap,
Yazıda mal izlegen kazaktın,
Bası da kayda kalmagan.
Sarı asavday duvlatıp,
Azrail kimge kurık salmagan?
Yeliy, yeliy yuvırgan,
Ebelek otka semirgen,
Engilden savıp töste ozgan,
Erlerdin yebeden iygi
Atı bolarma?
Malga salsan mal körki,
Başka kiysefi bas körki.
Erlerdin tuvlıgadan
iygi körki bolarma?
Yagalassafi yırtılmas
Erlerdin yensizden iygi
Tonı bolarma?
Tuvlıgalı bas kesken,
Erlerdin aldaspannan
ygi koli bolarma?
Yebelerim menim yeldey espese,
Atım bar dep minmende,
Masagım tastan ötpese,
Men kübemdi kiymende,
Üyde kalgan menim ârüvim,
Künde kızday bolmasa
Alalım dep süymende!
Alıstagı yasangan duşpanga,
Barmay danım yetpese,
Atpay ogım ötpese,
Ok salıspay ketpende.
Alaştan maytak ozbasa,
Arabistan attı say lap minmende,
Küligim tastay bolıp tiymese,
Üstime kirevke saylap kiymende,
Karıdan eki kolim yok bolsa,
Ispayşılık sürmende,
Tuvlıgamnm töbesi
Tuvgan ayday bolmasa
Bâtirşilik sürmende.




Şal-Kiyiz söylediği zamanda,
Arkaya doğru yaslanmadan boz1 olmaz,
Çakıl olmadan dağ olmaz,
Çağ yaramadan yürük? yaklaşmaz,
Çağına yetmeden bir yıllık taylar
At olmaz,
Koşulmadan yürük sınanmaz,
Atanın oğlu er yiğit,
Damgalarını ayırıp,
Kıyan adlı yurtlara,
Süpürülüp, belli edilip,
Yamaçtan göçmeden yabancı olmaz.
Beceriksiz yiğit, düşmana saldıramaz,
Solaksız^ kağnı göçemez,
ntizamlı dişler bozulmaz,
Lidere soru sorulamaz,
On sekizinde çocuk olmaz,
Yalnız söyleyerek baş olunmaz,
Kış gününde yaz olmaz,
Yaz gününde kış olmaz,
Bahtın düştüğü emre
Acele etmekle iş olmaz.
Eziyet görmeden nefes alınmaz,
Eziyet çekmeyen malsız ere mal bitmez.
Ağaran bembeyaz sakal kararmaz,
Akşamdan sonra güneş çıkmaz,
Bukağısız yabani tutturmaz,
Burunluksuz deve koşulmaz. -
Burulmadan güzel ağız öptürmez.
Çaylaktan sahipsiz kuş olmaz,
Torgayı atıp kaz alınmaz.
lytelgiden iyi kuş olmaz,
tsiz tavşan o da almaz.
Kuş mirzası ak sunkar,
Ondan iyi kuş olmaz,
Görünen hiç ilkbahar,

Buyurmasa o da olmaz.
Kuş sultanı boz atmaca,
Görüneni hiç koymaz,
Görünmese o da almaz.
Kuş padişahı biydayık,
Göründüğü ilkbahar,
Kalabalık içinde bir iyiyi
Arzu eden çok kötü,
Dedikoduculuk ile göremez.
O iyiden sonrasını,
tini kuşunu ele alıp,
Yurtgezse bulunmaz.
Alınız da veriniz,
Yeyiniz de giyiniz,
Sevimsiz iyi olur görünüz,
Ölmeden nefsi yasak olmaz.
Esen iken, sağ iken
Yurdum için türkü yazsam,
Tarihlere şan olup,
Yazılan yazı kaybolmaz.

Bataklıkta duran kaz turna
Tan seherde uçar o,
Tarlaya konan çok halk
Tan sârden göçer o.
Tavuk kuş hayvan ne kadar bağrışsa,
Tan seherde atar o,
Kızıl iyzen1, boz yuvsan1,
Sevinişip o hayvanlar
Arka5 boya biter o.
Alaca yılkı, aklı koyun
Çalışınca biter o,
Olacağı gelince
ğneden ipten dizilir.
Gideceği gelince
Demir zincir kopar.
Gideceği gelince
Yıl dönüp gelince,
Yıl on iki ay dolunca,
Felaket için gider o.
Fakirlik ile yalnızlık,
Er yiğidi yürür aptal eder ol
Zenginlerin ipeklerden gömlekli
Etrafa yayılan kokulu,
Burnunda biricik gümüş halkalı,
Aya ulaşmaz güzelliği,
Koyun gözlü endamı
Kusurlulukta bir davardan geçer o.
Sabaha biten kızıl dil,
Yanda biten otuz diş,
Zorlu gün gelince
Gümbürdetip taş çiğnesen yutar o.
Bilemeden ham demirler erimez,
Bileşen çelik kılıç erir. 
Yalvarsan
derim iyiler, Atanın oğlu er
yiğitten can kalır. Yalvarmayın
kötüye, Yalvarsan da can kalmaz

Yele kuyruk tez biter deyip,
Yebeden1 aygır koymayınız.
Yele kuyruk tez biter deyip,
Yebeden aygır koysanız.
Boralı gün, karlı gün,
Kötü bozduran at doğmaz.
Fakirliğe yardım deyip,
Zenginin kızını alsanız,
Atalığa kavgalı gün doğsa,
O kötünün kızından
Düşmana saldıran oğul doğmaz.
Çeyiz malı çoktur diye
Kötü kadın almayınız.
Çeyiz malı çoktur diye
Kötü kadın alsanız.
Baba evine- verilemez,
Döşeğine yatılamaz,
Dengin dostun gelince
O zaman cevap edilemez
Öyle olan hatuna
Kendiniz hor olursunuz.

Dağdan akan ak pınar
Suyunu koyar denize.
Nice malı olsa da
Zengin kıvanır ikize.
Kötüden iyi oğul doğsa,
yiden kötü oğul doğsa,
Sonra-önce
Çeker aslına.

Geniş ırmaklar,
Komşular konan pişman olmaz,
Arslan gibi iki bacağını açıp,
Cins ata binen pişman olmaz.
Devamlı buz gibi şakırdatıp
Zırhlar giyen pişman olmaz.
Doru, beyaz nişanı olan ata binip,
Düğün yapan pişman olmaz.
Toplanma varil, çok kımız,
Koyup içen pişman olmaz.
ki düşman yiğitlenip saldırsa,
Ok kılçık gibi batsa,
Kan pelin gibi serpilse,
Akan su gibi dökülse,
nce otlu san arkanın boyunda,
Savaşıp ölen pişman olmaz.
Kara kavaklı göller, ey kazağım,
Geniş sular,
Komşular kimden kalmamış,
Arslan gibi iki bacağını açıp,
Cins at kimden kalmamış.
Kokusunu kar gibi estirip,
Güzeller kimden kalmamış,
Pır pır eden baykuş
Ovada kime yoldaş olmamış.
Yanı tüylü yılkı hayvan,
Ovada kimi yaya koymamış,
Sazlıkta biten sarı söğüt
Erlere nerede gölge olmamış.
Sakalına sarı sinek yuva yapıp,
Bıyığına kara sinek yavrulayıp,
Ovada mal arayan kazağın,
Başı da nerede kalmamış.
San vahşi gibi uğuldatıp,
Azrail kime sırık koymamış?
Tırıs yaklaşan
Yemlik ota semirmiş,
Enginden koşup baş köşeye geçen,
Erlerin yebeden iyi
Atı olur mu?
Mala koysan mal güzelliği,
Başa giysen baş güzelliği
Erlerin tolgadan
iyi güzelliği olur mu ?
Çekişsen yırtılmaz
Erlerin yensizden iyi
Elbisesi olur mu?
Tolgalı baş kesen,
Erlerin ok atma yarışından
yi eli olur mu?
Yebelerim benim yel gibi esmese,
Atım var diye binmem de,
Okumun ucu taştan geçmezse,
Ben zırhımı giymem de,
Evde kalan benim güzelim,
Her gün kız gibi olmasa
Helalim diye sevmem de!
Uzaktaki düzenlenen düşmana,
Gitmeden şanım ulaşmazsa,
Atmadan okum delmezse,
Ok atmadan gitmem de.
Küçüklükten yarış meydanını geçmezse,
Arap atı sayıp binmem de,
Aybaltam taş gibi olup vurmasa,
Üstüme zırh sayıp giymem de,
htiyarlıktan iki elim yok olsa,
Güzellik sürmem de?
Tolganın tepesi
Doğan ay gibi olmasa
Yiğitlik sürmem de



Hiç yorum yok: