26 Ocak 2009 Pazartesi

nogaydın kırk batırı isimli eserin önsözünde nogay tarihi

Sayın, Aşim Şeyh-Ali Ulı tarafından kaleme alınan NOGAYDIÑ KIRK BÊTİRİ adlı eserdeki kiriş sözün bir bölümünü Sayın okuyucularla paylaşmak istedim. Umarım yararlı bilgiler alınabilir.

KİRİS SÖZ

Bıyılgı 1991 yılda Nogay halkınıñ öz millet mêmleketi (gosudarstvosı) bolatagan Nogay ordası kuralganlı 600 yıl toladı.

Sonısı man birge nogay mêmleketin kuruvda, köplegen Nogay ıruvlarınıñ basın biriktirip, Altın ordadıñ hanları man uzakka sozılgan kanlı sogıslarda halkka basşılık etken Edigediñ akında şıkkan “Edige” bêtir yırına da 600 yıl toladı.

Kolıñızdagı sosı kitap te sosı eki sıylı mereke (yubileyge) ölimsiz estelik salayak mırat pan şıgarılgan.

Nogay mêmleketi bolsın, onı tamamlastıruvda basşılık etken Edigediñ êreketi bolsın, Edigediñ küresi akında nogay halkınıñ şıgargan “Edige” destanı bolsın bizim halktıñ tarihında, millet öktemliginde, madaniyatında (kulturasında), adabiyatında (literaturasında) yuzlegen yıllar boyında teren ız kaldırgan em olardıñ örlenüvine sebebşilik etken.

XIV-nşi ömirdiñ ayagında, XV-nşi ömirdiñ basında “Edige” eposınıñ tuvuvı armanında tagı da nogaydıñ sonday köplegen bêtir yırlarınıñ şıguvına körim bolgan.

XV-XVII ömirlerde nogay halkınıñ yır önerşiligi, halk nazımı (poeziyası) bötende bêtir yırları em aşıklık destanları, sonday bolıp nogaydıñ sol ok ömirlerdegi adabiyatı dürkirep ösip, koñısı kardaş halklar arasında üyken sıyga tiyisli bolgan. Sonnan sebep tuvılma köp nogay bêtir yırları em aşıklık destanları, XV-XVII ömirlerde yaşagan köp nogay şêydeleriniñ (poetleriniñ) şıgarmaları yattan em yazuvlı kepte Alaşlar (Kazahlar), Karakalpaklar, Tatarlar, Kırgızlar, Maşkirtler (Başkirler) arasına yayılıp ketkeni.

"Edige" destanı özinnen aldın tuvgan “Aysıldıñ ulı bêtir Ahmet” degen nogay bêtir yırı man birge millet bolıp yañı keplesken nogay halkınıñ kolına ıslagan ötkir savıtına aylanıp, nogay yıravlarınıñ suv işken ak Kobanı, tayangan Askar tavı bolgan.

XIV ömirde nogay ıruvları Ertiş (İrtış) suvı* man Manan (Dunay) suvınıñ arasın biylep yaşaganlar. 1270-nşi yıllardan baslap 30 yıldıñ boyında Altın ordada töreşilik etken Nogayhan Koban man Dunay arasın bayırı öz ülisi etip, yeri yennet, suvı serbet sol yerlerde yaşagan ahır-türli ıruvlardıñ basın biriktirip, olarda birinşi nogay millet sezimin tuvdırıp, “nogaylı” dep atalıp baslanuvına bolgan. Sebeb bolsa da Nogay-hannıñ 1300-nşi yılda Altın ordadın Tohta-hanınıñ kolınnan êcel tabuvı nogay
halkınıñ kêliplesüv protsessiniñ tamamlanuvına burşav bolgan. Tohta-han, Nogay-hannıñ êdemlerin az eteyek bolıp, Uzu (Dnepr), Manan (Dunay) suvları boylarındagı nogaylılardıñ bir kesegin Misirge (Yegipetke) satıp, baskaların Yayık (Ural) suvı boyına köşirgen. Sonnan sebep, “nogaylı” degen bizim halktın millet atı Edilde tuvıp, onnan son Sırt Kavgazga, Azav, Kara deñgiz yagalarına kelmegen. Durısında “nogaylı” etnikalik at Sırt Kavgazga, Edilge em İrtiş suvınıñ yagalarına deyim Dunay betten kelgen. Durısın bilmegen, nogay halkınıñ tarihın teren tergemegen, birinşi maglumatlardı (dokumentlerdi) okımagan em okıgısı da kelmegen bir kesek avtorlar köp zattı bırıktırıp yazıp şıgarganlar.

1300-nşi yılda Nogay-hanı öltirilgenli 60 - 70 yıl keter-ketpes, Yayıkka köşirilgen nogay ıruvları Edil men Yayık arasında êr birisi öz ıruv atları man yaşagan köp taypalardı birlestirip, olarga basşılık etip, olar da özlerin nogaylılar dep sanap, Altın ordadıñ hanlarına bas köterip baslaganlar.

Orta Aziyalık maglumatlarga karaganda, Sır (Sır-darya) suvınnan baslap Edilge deyim yaşagan nogaylarga “mangıtlar” deydiler. Ene sol Mangıt ıruvınnan şıkkan Baltaşık (tarihte Baltıçak) ulı Edige.

Edigediñ atı tarih maydanına Tohtamıs hannıñ atı mınan birge şıkkan. Tohtamıs han sogısıp, Altın ordadıñ tagına oltırganda, Edigediñ atası Baltışaktı öltirgen. Ama onıñ ulı Edige, amalsızdan, Tohtamıs hannıñ kolında kullık etip kaladı. Soñ Tohtamıstıñ pitnesinnen korkıp, Şah-Temur (Timur) hanga Samarkanga kaşadı.

Edige Şah-Temur (Satemir) hannıñ êskerinde 15 – 20 yıl êskerşilik etken. Bolsa da Edil-Yayık arasına kele-kete turgan. Sol yerlerdegi halk Tohtamıs hanga boysıngısı kelmegende, Edige bularga başsı bolıp, Tohtamıs hanga da, Şah-Temir hanga da karsı kürespege söz beredi.

Ahırısında, 1391 yılda Edige bas dep Yayık boyın, soñ Edilge deyim kolga aladı.

1391 yılda Nogay ordası kuralgan zamanda, ol mêmlekettiñ macalarına tek Edil-Yayık eki suv arası kirgen. Orta Aziyalık avtorlar Nogay ordasın “Mangıt yurtı” dep yazadılar.

Altın ordadan Nogay ordası ayırılıp şıkkanda, Edilden Dunayga deri yaşagan nogaylar bir mêmleketke birigalmay, bölinip yaşaganlar nogaylar ayırılıp şıkkan soñ Altın ordadıñ tagın yıkkan soñ, ol orda şaşıladı. Onıñ türli keseklerinnen yañı hanlıklar keplesip baslaydı.

Bu üyken, karma-karsık, ala talaslık, vakıt – zamanında özgerisler tarih maglumatlarında bulay körsetiledi.

1391-nşi yılda Altın ordadan Nogay ordası şıgadı. Birinşi hanı Edige. Nogay ordasınıñ keplesüv êreketiniñ tamamında Edige Tohtamıstı yeñip, ornına özini süygen êdemin saladı. Edigediñ han atagın yurgistpege ıhtıyarı bolmagan. Nege dese, ol Şıñgız hannıñ örkeninnen tuvıl. “Han” dep baska êdem turgan, hanlıktı Edige yurgistken. Süytip, Edige 1419-nşı yıldın soñına, 1420 yıldıñ basına deyim Nogay ordadıñ da, Altın ordadıñ da hanı bolıp turgan. Edigediñ zamanında eki orda da bek küşeyedi.

Edigedi tarihte de Tohtamıstıñ ulı Kadırberdi öltirgen. Edigeden soñ Nogay ordasınıñ tagına onıñ ulı Nuradin oltırgan. Ordadıñ bas kalası Yayıktıñ tömen boyındagı maktalgan em belgili Sarayşık kalası bolgan.

1420-nşı yıllarda Altın ordadan Sibir hanlıgı şıkkan. Onıñ birinşi hanı Haci Muhammed.

1427- yılda Kazan hanlıgı tüzilgen. Birinşi hanı Uluk-Muhammed. Sol ok 1427 yılda Özbek hanlıgı ayırılıp şıgadı. Birinşi hanı Abulhayır.1433-1443 yıllarda Kırım hanlıgı tüziledi. Birinci hanı Haci-Gerey. 1450 yılda Aştarhan hanlıgı uyımlasıp, onıñ tagına Mahmud oltıradı.

Sol hanlıklardıñ macalarında bügün belgili bolatagan halklar kepleskenler.

XV-nşi ömirdiñ ortasında Özbek hanlıgınnan özbek-kazaklar Abdulhayır man yavlasıp, ayırılıp şıgıp, öz aldına Kazak hanlıgın tüzgenler.

Köşpeli özbekler XV-nşi ömirdiñ ekinşi yartısında Orta Aziyadagı ortak atı bolmagan, Timurdıñ balalarına kalgan, bölingen uvak hanlıklardı yavlap alıp, solardıñ arasına şögip, köşpeli yaşavdı koyıp, tillerin de yoyıp, yerli türk ıruvlardın (karluk, sart em baskalar) tiline köşkenler. Olarda Altın ordadan ayırılatagan köşpeli özbeklerden tek “Özbek” degen atı kalgan. Köşpeli özbeklerdiñ tili kazahlarda em özbekstannıñ sırtlardagı ıruvlarda saklangan.

XV ömirdiñ 30-nşı yıllarınnan baslap 80-nşı yıllarına deyim Nogay ordası Edildiñ küntuvarında em künbatarında yaşaytagan bêri nogaylardı bir Nogay mêmleketine yıynaydı. XVI-nşı ömirdiñ basında Nogay mêmleketi öz kuşagına Dunaydan Ertişke deyim kösilgen ullı kırlardı algan. Sonıñ işine bir yagasın Kaspiy denizdiñ tolkınları,baskasın Kara em Azav deñizlerdiñ tolkınları yalagan, arkası man Kap tavlarına tirengen Sırt Kavgaz yasıl maydanları da kirgen.

XIV-XVII ömirlerde nogay halkınıñ yeri esapsız keñ bolganınday, ol yerlerge tolıp yaşagan nogayları da sansız köp bolgan. “Nogaylardıñ sanı deñizdegi kumnıñ tüyiri kêder”, - dep yazadı ol zamandagı elgezerler.

Sol şaklı köp nogay halkınıñ bir kesegi rumınlar em moldavanlar mınan koñısı bolıp, olar man katnasıp, baskaları ukrain, orıslar man, tatarlar, maşkirtler men, kırgızlar, kazahlar, özbekler men, türkmenler men, karakalpaklar man tar baylanıs tutıp, birin yeñip, birine yeñilip yaşaganların okıymız.

Bizim Kavkaz nogaylarınıñ ata-babaları tav halklarıman ahır-türli baylanısları bolgan. Ol baylanıs êli de bargan sayın berkiy beredi.

Bilgeni, bilmegeni de aytpaga üyrenşikli bolıp, “köşpeli nogay” degen üşin, burın nogaylardıñ bêrisi de köşpeli bolmagan. Nogaylardıñ bir kesegi avılda yaşap saban aydaganlar, bahşalık pan kêr şekkenler.

Baskaları nogay şaharlarında yaşap, türli tuvarmülk işlep şıgarganlar, olardı satkanlar, sêvdegerlik etkenler. Elbette, nogaylardı üş-dört kesekke bölseñ, solardıñ eñ üyken, kölem kesegi malşılık pan kêr şekken köşpeli nogaylar boladılar.

Nogaylardıñ mine sosı köşpeli kesegi êr dayım atlı êsker yıyıp, üyde mal karatıp kartlardı, pişe-balalardı kaldırıp, özleri yav alatın kiyip, toktamay koñısı halklarga şapkınlık etip turganlar. Koñısı halklardıñ malın aydap yanın baylap, üstine yasak salıp, yaşav bermey, “nogay” dese seskenşek etip kaldırganlar. Nogaydıñ yerine kirmege tartınıp, olardan korlık körip turgan halklarga bêri nogaylar da köşpeli bolıp köringenler. Durısında, elbette, olay tuvıl. Avılda, kalada, şaharda yaşap, öz kıyının aşap keşirgen nogaylardıñ özleri de köşpeli nogaylardan korlık körgenler.

Inanayak bolsañ, şakırım sayın şaharı, aylangan yerde avılı bolgan Künbatar Yevropadan kelgen birer elgezerler aylap at şaptırıp, ayılların kırktırıp, şetine şıgıp bolmagan nogay kırlarında, şöllerinde êdemler opsa yok dep te yazganlar.

Durısında nogaylar man koñısı bolıp, olar man êr türli katısıp, satuv-aluv etip, kuda-kudagay bolgan halklardıñ folklorında, tarihında, tilinde bizim nogay halkımız akında köp hayranlı, êceyipli zatlar bar.

Kırgızdan baslap tatarga, şerkeşke. Türkke deyim aylansañ, bêri halklar nogay halkın bêlenşe el iyesi, sanına sanap şıgıp bolmagan köp, sözge şeber, yazuv-sızuvga usta, sabır kılıklı, yırga bay,kullıgına mukayat, sogıska bêtir halk dep tanıydılar.

* suv : yılga, deriya



http://www.nogayturkleri.org/fikir_meydani/hasan basri eryigit/kiris_soz.html

24 Ocak 2009 Cumartesi

21 Ocak 2009 Çarşamba

bursa tatarları

Bursa'nın kederli ve sert mizaçlı göçmenleri TATARLAR


Bursa'nın kimliğine, kültürüne katkı yapan göçmen gruplarından biri de Tatarlar'dır. Tatarlar'ı, hep sert mizaçları altında ciddi ve disiplinli yaşamlarıyla tanıdım. Yakından tanıdığım Prof. Dr. Halil İnalcık, Prof. Dr. İlber Ortaylı ve TRT İstanbul TV Müdürü Zafer Karatay ilk aklıma gelen başarılı Tatarlar.
Sevgili dostum Adnan Süyen'in, bir grup arkadaşıyla çıkardığı "Kalgay" adlı dergi, sadece Bursa'daki Tatarlar için değil, tüm ülkemizdeki Tatarlar'ın en ciddi tarih ve kültür dergisi.
Bu hafta size, sert mizaçları altında çalışkanlığı ve ciddiyeti simgeleyen Bursalı Tatarlar'ın hikayesini anlatmak istiyorum.

KIRIM TATARLARI'NIN ISTIRAPLARI

Kırım'ın önce bağımsız kabul edilmesi, sonra da 1783'te Ruslar'ca işgal edilmesi, burada yaşayan Müslüman halkı tedirginliğe sürüklemişti. General Potemkin'in 70.000 Rus köylüsünü Kırım'a yerleştirerek, Tatar Türkleri'ne ait mülkleri Ruslar'a vermesi üzerine, Tatar Türkler'i topluca göç etmeye başlamışlardı. 1785'ten 1800 yılına kadar devam eden bu ilk Türk göçleri sırasında 300.000 kadar göçmen Kırım'ı terk ederek Rumeli ya da Anadolu'ya geçmişti.
Kırım'dan Türk göçleri bu tarihten sonra da devam etmiş ve 1860 yılına kadar, Türkler'in Osmanlı Devleti'ne ilticaları sürmüştü. Fakat, ikinci büyük Tatar göçmen hareketi, 1856'da sona eren Kırım Savaşı'nı izleyen yıllarda olmuştu. 1860-1862 yılları arasında 227.000 ve onu izleyen birkaç yıl içerisinde de 8.000 göçmen Kırım'dan ayrılmıştı. Kırım göçmenlerinin bir kısmı Rumeli'de, bir kısmı da Anadolu'da, özellikle Eskişehir yöresinde iskan edilmişlerdi.
1878 ve onu izleyen yıllarda, yaklaşık 100 yıllık bir mazisi olan Kırım ve Kafkasya göçleri, mevcut sebeplere yenilerinin de eklenmesiyle olanca hızıyla devam etmişti.
1885 tarihinden itibaren Bursa'da iskân edilen ve yukarıda arşiv belgeleriyle iskân yerleri ve adları tespit edilen göçmenler de tahmini olarak bu rakamlara ilâve edildiğinde, Bursa ilinde 1878-1908 döneminde iskân edilen Kırım ve Kafkas göçmenlerinin sayısı 50 ilâ 60 bin arasındadır. Zaten 1892 yılı kayıtlarına göre Bursa'ya sevk edilen toplam göçmen sayısı da, 162.028 kişidir. Şu halde bu ilde 1878'den sonra iskân edilen göçmenlerin yaklaşık yüzde 34'ünü Kırım ve Kafkasya'dan gelenler oluşturmakta.

TATAR KÜLTÜRÜNÜN BURSA'YA KATKISI

Kırım ve Kafkasya göçmenlerinin yerleşmeleriyle, Bursa'nın demografik yapısında da değişiklikler meydana geldi. Kültür ve uygarlıklar durağı olan Bursa'ya gelen her yeni kültür ve gelenek, kentin değerlerini daha da zenginleştirmişti.
Bursa'ya gelen ilk Tatar göçü Timur dönemine rastlar. Bugün Tatarlar olarak anılan mahalle, 1402 tarihinden sonra Bursa'ya gelen Tatarlar'ın yerleştiği bir yerdi.
Tatarlar'ın başlıca işi at ve ata dayalı meslekler olduğu için, hemen bu mahalle yanındaki Atpazarı Mahallesi'ni de, yine Tatarlar'ın kurduğu sanılmakta…
Mahallede bulunan Tatarlar Mescidi'nin, önce Tatarlar tarafından yaptırıldığı sanılmakta. Zamanla yıkılan bu mescid, 1900'lü yıllarda Ali Hoca tarafından yeniden yaptırılmış.
Tatarlar Mahallesi'yle Atpazarı Mahallesi'ni bağlayan tarihi köprüye de Tatarlar Köprüsü denilmekte. Köprünün kim tarafından yapıldığı belirlenemese de 15. yüzyılda yapıldığı belgelerden anlaşılmakta. Bugün üzerine betondan yeni köprü yapılsa da eski köprünün tek kemeri, beton köprünün altında halen kullanılmakta. Bugün atıl durumda kalan bu orijinal köprü ayaklarının korunması gereklidir.
Önceleri Kapalıçarşı, Tatarlar Mahallesi'ne kadar devam etmekteydi. Tatarlar Mahallesi'ndeki çarşıya Tatarlar Çarşısı denilmekteydi. 1589 tarihli Mühimme Defterindeki bir kayıtta, bu çarşıda bir de meyhanenin bulunduğu anlaşıldığına göre, bu tarihte mahallede gayri Müslim Tatarlar'ın da yaşadığı sanılmakta.

BURSA'DAKİ TATARLAR

1906-07 yıllarında Karaçaylar'dan gelip Hüdavendigar Vilayeti'ne yerleştirilen Kırım Tatarları İzmit ve İnegöl'e iskan edilmişti. 19. yüzyılın sonlarında Mecidiye'de 100 hane, Hıdırlık'ta 97 hane, Vefikiye'de 84 hane, Mollaarap'ta 102 hane, Namazgah'ta 60 hane, İhsaniye'de 18 hane, Alacahırka'da 15 hane Tatar göçmeni yerleşti. Bursa'ya 475 hane, 3.620 kişi iskan edildi.
Karıncadere Sokak'taki Hayriye Mescidi de, bu mahalleyi kuran Tatar göçmenler tarafından 1866 yılında yaptırılmıştı. Ahmetpaşa Mahallesi yakınlarındaki Yeniyer Mezarlığı'na da, 1880'li yıllarda Tatar göçmenleri yerleştirilmişti. Eskiden Karaman Köyü içinde bulunan İhsaniye Köyü'nü, Rusçuk'tan gelen 17 hane Tatar kurmuştu.
Piremir'de çoğunlukla, 1880'li yıllarda gelmiş olan Tatar göçmenleri yaşamakta. 1880'li yıllarda gelen Tatar göçmenleri, hemen Askeri Okulu'nun aşağısına yerleştirilmiştir.

TATAR KÖYLERİ

1900'lü yılların başında Bursa ilçe ve köylerine de Tatar göçmenleri yerleştirilmişti. Tüm ilde yaklaşık 800 hane Tatar yerleştirilmişti.
Karacabey Canbeli Mahallesi'ne 80 hane, Bey Köyü'nde 41 hane, Okçugüney'de 50 hane, Kirmikir/Harmanlı Köyü'nde ise 75 hane Tatar göçmeni yerleştirilmişti. Karacabey'deki Bakırköy'e 1860'lı yıllarda gelen Tatarlar yerleştirilmişti. Bulgar(Hamidiye) Köyü ile Dorumtay Köyü de, 1864 yılından sonra Tatar göçmenler tarafından kurulmuştu. Sazlıca ve İhsaniyeüst köyleri de önce bir Tatar köyüydü. Ovaesemen, Şeyhnaib Köyü de Tatar göçmenleri tarafından kurulmuştu. Ulubat'a bağlı Tatarköy de, büyük olasılıkla 1530 tarihli tahrirat defterinde geçen ve 8 hanenin yaşadığı Tatarhor Köyü olmalı. Karacabey'e toplam 145 hane, İnegöl'e de 51 hane Tatar göçmeni yerleşmişti.
M.Kemalpaşa ilçesi merkez bucağına bağlı Aralık Köyü, 1864 yılında gelen Tatar göçmenleri tarafından kurulmuştu. Bu ilçenin merkez bucağına bağlı Ormankadı'ya da 1820 yılında, halen Tatar Hamamı olarak anılan mevkiye Tatar göçmenleri yerleşmiş.
Yenişehir Beypınar Köyü, 1860 yıllarında Tatarlar'ın yerleşimi ile kurulmuş. 50-60 hane Tatar göçmeni burada at yetiştiriciliği yapmış. Uzun yıllar bölgedeki en iyi at yetiştiricisi olan Tatarlar'ın çoğu, daha sonra Yenişehir merkeze yerleşmiş. Ermeni tüccarlarından Ohennes'in hediye ettiği tarlaya yerleşen Tatarlar, bugün Yenişehir'in Tatarlar Mahallesi'ni kurmuş. Yenişehir Yeni Mahallesi de 1880'li yıllarda gelen Tatarlar tarafından kurulmuş.
İnegöl merkez bucağına bağlı Eskiköy ve Olukman köylerinde de Tatar göçmenler yaşamakta.
Mudanya Ömer Mahallesi'nde de 93 Göçmeni Tatarlar yaşamakta. Mudanya merkez ilçeye bağlı Orhaniye Köyü'nde 15-20 hane Karaçay Tatarları yerleşmişti.

TATARLAR MAHALLESİ

Bursa'nın çok eski bir mahallesi olan Tatarlar, Tatarhace olarak da anılmıştı. 1487 yılı tahrirat defterinde adına rastladığımıza göre Tatarlar'ın 1402 Ankara Savaşı sonunda yerleştirilen Tatarlar olduğu anlaşılıyor.
Kaynaklara göre bu mahalledeki Tatarlar'ın, Karamanoğlu Mehmet'e yardım ettikleri için, Çelebi Mehmet tarafından sürüldüğü de savunulur. Ancak bu mahalledeki Tatarlar sürüldükten sonra bile mahalle adı değişmemiş Tatarlar olarak anılmayı sürdürmüş.
1487 yılında 47 hanesi olan mahallede, 1573 yılında 39 hane yaşamaktaymış. 1508 tarihli bir belgede Tatarmehmet Mahallesi adına rastladık ki, olasılıkla aynı mahalledir. Bu belgeden mahalleye adını veren mescidin, Tatar Mehmet adlı bir kişi tarafından yapıldığı anlaşılmakta.
Bir Yunan kaynağından aktarılan bilgiye göre, Mehmet Koca mahalleye adını vermiştir. 1924 yılında nüfusu azaldığı için, Çukur ve Selimzade Mahallesi ile birleşip tek muhtarlığa bağlanmış.

BURSA TATARLAR'A YURT OLDU

Tatar sözcüğü, ilk aşamada Bursalılar'a Timur dönemindeki kötü intibaları çağrıştırsa da, 1880'li yıllarda gelen Tatar göçmenler Bursa'ya yaptıkları katkılarla gerekli saygınlığı kazanmıştı. Birçok Tatar göçmeni Bursa'da önemli hizmetler yaptı. İşgal yıllarında, ülkemizin en eski sosyalist gazetelerinden biri olan Yoldaş'ı çıkaran İbrahim Hilmi de bir Tatar göçmeniydi.
Bursa ekonomisi ve kültürüne önemli katkılar yapan Bursalı Tatarlar'ın bir de dernekleri bulunuyor. Tatar göçmenler Bursa'ya değer kattı. Bursa da, gelen Tatar göçmenlere kucak açarak kendi kültürleri içinde yeni bir kimlik kazandırdı. Yıllar önce Rus baskısı altında ezilen Tatarlar'ı kentlerine kabul ederek onlara yeni bir vatan ve yaralarına merhem oldu-

Alinti:
Raif KAPLANOĞLU
Bursa Hakimiyet

tataryemekleri-sonja.blogspot.com/2008/08/bursann-kederli-ve-sert-mizal-gmenleri.html

Kocaeli’deki Kırım Tatarları

Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey

1699 Karlofça Antlaşması sonrası Macaristan’daki Türk Egemenliği son bulması sonrası gelişen Boşnak göçleri sayılmaz ise, 1850-1860 yılları Kocaeli bölgesine ilk müslüman göçlerinin olduğu yıllardır. Kırım harbi sonrası 1851-1855’de bölgeye gelen Kırım Tatarları ise bu göçmenlerin ilklerindendir. Ancak Kırım’dan yola çıkan Tatarların tamamı Osmanlı topraklarına ulaşamamış önemli bir kısmı Bulgaristan sınırları içinde kalmışlar ve 1878 yılından itibaren Bulgaristan Prensliği’nin baskılarına maruz kalmışlardır. 1877-78 Osmanlı – Rus Savaşı esnasında ve sonrasında binlerce Müslüman Türk topraklarına göçe devam etmişlerdir. 1878-1912 yılları arasında Osmanlı’ya göç eden Türklerin sayısı 350,000 ve 1923-1933 arası göç edenlerin sayısı 101,507 ve 1934-1939 arası 97,181’dir.1 Türklerin göçü, temel yiyecekleri olan pirinç ekimi 1879 yılında çıkarılan bir kanunla yasaklayarak özendirilmişti. Bulgar nüfus artarken Türk azınlığın nüfusu 1887’de %26 iken yavaşça 1900’da %14’e kadar düşürülmüştü.2 Tatarlar, bu ilk göç dalgasında Körfez’in güney kıyıları ile Köseköy dolaylarına, İzmit’te misafir bulunan göçmenlerden Han ve Besni kabileleri Hendek kazası ile Düzce’ye; Altıkesik kabilesi ise Sabanca’ya yakın Kovalık, Kuşkaldıran ve Değirmensuyu adlı mahallelerde boş olan miri araziye yerleştirilmişler, Gaziler kabilesi Konya’ya gönderilmiş yine Nogay göçmenlerinden Hoca Ramazan Efendi Takımından bazı aileler istekleri üzerine Kandıra, Seferiye kazasında, Bahçesaray halkından Hacı Timur Bey ve diğerleri İzmit’te iskan edilmişlerdir.3 1853-54 yıllarında Bahçesaray’dan göçle İzmit’e yerleştirilen İslam ile kardeşleri Mahmut ve İlyas Ağalar, halkın burada sıtmadan kırıldığını, sürekli cenazelerin kalktığını görünce buradan ayrılarak Düzce’ye yanaşmaya karar verirler. Geniş bir ormanlık araziyi devletten satın alarak beşinci aile yani bir anlamda kentin kurucusu olarak buraya yerleşirler. Bu arada 4-5 yıl Romanya’da kalmış İslam Ağa’nın dünürü Murat Asıl Ağa da Düzce’ye yerleşir.4 Tatarların Kırım’dan bu ilk hareketlerinde, yöremizde yerleştirildikleri yerler, yukarıda belirtilenlerin yanı sıra şunlardır: - İhsaniye (Tatarköy): Tatar-İhsaniye olarak da tanınmakta olup Osmanlı-Rus savaşları sırasında Kırım’dan gelen Tatarlar tarafından kurulduğu bilinir. Daha sonra Batum’dan ve 1930’larda Trabzon yöresinden gelenler de yerleşmiştir. Bedestânî Hacı Hüseyin Efendi tarafından köye bir cami yaptırılmıştı. Köy mezarlğında bugün ayakta kalan mezar taşlarında okunabilen ölüm tarihleri 1881-1914 yılları arasında değişmekte olup ölenlerin lakapları olarak Debre’li, Istrova’lı, Kırım’lı Göçmen, Sultan Çiftliği Nazırı, ve Yanak kelimeleri görülmektedir.5 - Kullar Köyü: Tatar Mezarlığı’nda sayıları gittikçe azalsa da hala Tatar mezar taşlarına rastlanılmaktadır. 1 2 Eminov Ilia, Turkish and Other Muslim Minorities in Bulgaria (New York, 1997), 79. Şimşir Bilal, The Turks of Bulgaria (1878-1985) (London, 1988), 5; Crampton, "The Turks in Bulgaria," 42-50. 3 Çetin Atilla, Kocaeli Tarihinden Sayfalar, s. 47, 57, 78, 79 4 Özümcan İrfan, Kırımdan Düzce’ye Bir Tatar Ailesi, Bizim Kırım, Sayı 9, 1/2006, sayfa 92. Konu dergiyi bana aktaran torun Mithat Nurcan Derici (doğum - Düzce 1949), baba (Bekir Sıtkı Derici- 1971’de 67 yaşında vefat. Ale “Göçerler” olarak anılıyor) tarafının 1864 yılında Romanya Aktoprak’tan Bulgaristan Pravida’ya (Varna’ya yakın) göç etitklerini, 1884 yılında ise Bolu’ya geldiklerini ancak daha sonra at arabası ile Pravida’ya geri döndüklerini ve 2 yıl orada kaldıktan sonra baskı artınca tekrar Bolu’ya geldiklerini aktardı.Bu kez devletin verdiği 70 m² evlere yerleşmişler. 5 Gallitekin, Gölcük Mezar Taşları Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 1 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey - Sümbüle Karyesi (Sarımeşe Köyü), - Türk, Tatar ve Abazlardan oluşan halkı ile Nusretiye köyü,6 - Kandıra yolu üzerinde Göğüşler (Akçagil) - Teksen (Düzköy) arasında Tatar Ahmet Köyü (Çakmaklı-Deli Hasanlar), bu köy İzmit Sancağı Ağaçlı Kazası 1844 yılı Temettuat Defterleri’nde7 Tatar İlyas Divanı olarak görülmektedir.8 Tatarlar, hemen yerleşerek iklime uyum sağlamışlardır. Örneğin Pertev Mehmed Said Paşa, Darıca’da yerleşmiş Tatar asıllı bir aileye mensuptu ve Darıca’da doğmuştu.9 1924 Yunanistan mübadil göçmenlerinden Gündoğdu’ya yerleşenlerin, ilk yıllarında Tatar İhsaniye’ye tütün kırmaya gitmeleri de ekonomik yaşam hakkında önemli bir veridir. *Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinde Kocaeli Tatarları Konu belge özetlerine göz atıldığında ilk göze çarpanlar; 1860-65 dönemi * Bolu'ya İzmit yoluyla gönderilecek iki yüz hane Kırım muhacirlerinin iskanı için tedbir alındığı.10 * Kırım muhacirlerininden bir kısmı İzmit'te iskan edileceğinden icab eden tedbirin alınması ve hazırlık yapılması.11 * Bahçesaray ahalisinden bazı muhacirinin İzmit'e iskanı.12 * İzmit'e yerleştirilen Nogay ve Çerkes muhacirlerinin iskanları için kış gelmeden ev yapılması.13 * Yalta muhacirlerinden olup Rizeli Salih Kaptan'ın gemisiyle İzmit'e gelenlerin iskanları.14 * Kırım muhacirlerinden ve Bahçesaray ahalisinden bir miktar nüfusun İzmit'e yerleştirilmesi.15 * Kırım muhacirlerininden Hoca Cemil Efendi Takımı'ndan bir miktar nüfusun İzmit'te yerleştirilmesi.16 * Kırım muhacirlerinden ve Bahçesaray ahalisinden bir miktar nüfusun İzmit'e yerleştirilmesi.17 * Nogay muhacirlerinden ve Yedsan Kabilesi'nden bir miktar nüfusun Ankara'da iskanları.18 6 Cuinet Vital,, v. IV, 11, çev. F. Yavuz Ulugün, Vital Cuinet 1893 Yılı Gezi Notlarından Kocaeli ve Çevresi İstatiksel Verileri, Kocaeli Demokrat Gazetesi 11/2006-02/2007 7 Kınay Ali, İzmit Rotary Kulübü, 2005 8 1844 yılının kitlesel göçlerden önceye denk düşmesi nedeniyle bu divanın Tatar olarak ünvanlandırılmasının araştırılması gerekir. Olasılıklardan biri de Tataran yani Tatarlar (Postacı ekipleri) kelimesinden gelmesidir. 9 Sicil-i Osmaniye, II, 38 10 11 BOA, 28/M /1277 (Hicrî), 16.08.1860, Dosya No:421, Gömlek No:17, Fon Kodu: A.} MKT.UM.. BOA, 29/M /1277 (H), 17.08.1860, Dosya No:421, Gömlek No:28, Fon Kodu: A.} MKT.UM. BOA, 05/S /1277 (H), 23.08.1860, Dosya No:422, Gömlek No:46, Fon Kodu: A.} MKT.UM. BOA, 24/Ra/1277 (H), 10.10.1860, Dosya No:327, Gömlek No:1, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. BOA, 26/Ra/1277 (H), 12.10.1860, Dosya No:327, Gömlek No:20, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. BOA, 30/Ra/1277 (H), 16.10.1860, Dosya No:327, Gömlek No:54, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. BOA, 30/Ra/1277 (H), 16.10.1860, Dosya No:327, Gömlek No:53, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. BOA, 30/Ra/1277 (H), 16.10.1860, Dosya No:327, Gömlek No:54, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. 04.11.08 Page 2 / 12 12 13 14 15 16 17 Edited By Yavuz Ulugun © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey * Kırım muhacirlerinden İzmit'e gönderilenlerin iskanına itina gösterilmesinden memnun olunduğu.19 * İskan için İzmit havalisine gönderilen Kırım muhacirlerinden dört yüz kişiye iskanlarına kadar nan-ı aziz veya bedelinin verilmesi.20 * Kocaeli'ye gönderilen Kırım muhacirlerinin iskanı için lazım gelen muamelenin icrası.21 * Kırım muhacirlerinden ve Bahçesaray ahalisinden olan sekiz hanenin İzmid civarında iskan edilmeleri.22 1901-1904 dönemi * Tatar Müslüman muhacirlerinin Dersaadet'e geldikleri ve Derasadet'ten gidenler.23 * Kırım ve Rumeli Müslüman muhacirlerinin İzmid'e gönderildikleri.24 * Gekböze (Gebze)'de başıboş dolaşırken yakalanan Kırımlı Hasan adlı şahsın Rusya askerliğinden firar ettiğinin anlaşıldığı.25 * İzmid'in Tatar Nusretiye karyesi muhtarıyla idare olunan Balaban karyesinin nüfusunun artması ve muamelelerin vaktinde ifası mümkün olamaması sebebiyle ayrıca muhtar tayin edilmesi.26 * Kırım'dan gelerek İzmid'e bağlı Özge köyünde iskan edilen muhacirlere tohumluk ve zahire verilmesi.27 1920 * Yunan kuvvetleri tarafından Millîcilerden gasp edilen silahların İngilizlere teslim edilmesi, İzmir cephesinde Yunanlıların Kuva-yı Milliye'nin taarruzu neticesinde geri çekilmesi, İzmid'deki Yunan kuvvetlerinin Yunanistan'a dönmesi ve Kırım'dan Dersaadet'e mülteci akını beklendiği.28 *Kurtuluş Savaşı Kurtuluş Savaşı sonlarına doğru İzmit’in Yunanlılar tarafından tahliyesi yani Türkiye Büyük Millet Meclisi ordusu tarafından geri alınması öncesi İzmit ve civar müslüman halkından olmak üzere 370 kişi esir alınarak Esliha vapuru le Atina’nın Liosia Esir Kampına götürülmüşlerdi. Bu arada Pire’den Atina’ya sevk edilenlerden, süratli yürüyemeyen Emekli Yüzbaşı Osman Efendi ile Adalı Tatar Ahmet Dayı süngülenmişlerdi.29 18 19 20 21 22 23 BOA, 06/R /1277 (H), 22.10.1860, Dosya No:328, Gömlek No:9, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. BOA, 06/C /1277 (Hicrî), 20.12.1860, Dosya No:335, Gömlek No:91, Fon Kodu: A.} MKT.NZD. BOA, 06/Ş /1277 (H), 17.02.1861, Dosya No:455, Gömlek No:23, Fon Kodu: A.} MKT.UM.. BOA, 03/Z /1277 (Hicrî), 12.06.1861, Dosya No:477, Gömlek No:68, Fon Kodu: A.} MKT.UM. BOA, 18/Z /1281 (Hicrî), 13.05.1865, Dosya No:331, Gömlek No:98, Fon Kodu: A.} MKT.MHM. BOA, 19/B /1319 (Hicrî), 01.11.1901, Dosya No:31, Gömlek No:35, Fon Kodu: Y..PRK.ZB. BOA, 25/B /1319 (Hicrî), 07.11.1901, Dosya No:31, Gömlek No:53, Fon Kodu: Y..PRK.ZB. BOA, 12/Ni/1321 (H), 01.12.1903, Dosya No:413, Gömlek No:47, Fon Kodu: ZB. BOA, 16/M /1322 (H), 02.04.1904, Dosya No:52, Gömlek No:38, Fon Kodu: DH.TMIK.S. BOA, 06/L /1322 (H), 13.12.1904, Dosya No:526, Gömlek No:6, Fon Kodu: A.} MKT.MHM. BOA, 29/Z /1338 (H), 13.09.1920, Dosya No:14, Gömlek No:66/C, Fon Kodu: DH. EUM. SSM. KDM Bülteni 04.11.08 Page 3 / 12 24 25 26 27 28 29 Edited By Yavuz Ulugun © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey *Cumhuriyet’in Belgeleri İlk Yıllarında Kocaelili Tatarlar Hakkındaki Arşiv * İzmit'te iskan isteğinde bulunan Kırımlı Yusuf Bey'in durumu.30 * Aydoslu Ahmet oğlu Halil Remzi ile Kırımlı Akmolla oğlu Abdullah'ın mülteci sıfatıyla Kocaeli'de iskanları. * Romanya'dan gelen Tatar ırkından Mehmet oğlu Abdulkelam'ın Kocaeli'de ikametinin uygun olduğu.31 *1930 sonrası Tatar Göçleri 1930 ve sonrası yıllardaki ikinci göç dalgasında ise Tatarlar şu merkezlere yerleşmişlerdi. Akmeşe: Bu köye Yunanistan, Bulgaristan (Pomak) ve Yugoslav göçmenlerinden sonra Romanya Tatarları da yerleşmiş ancak pek çoğu daha sonra Eskişehir’e gitmişler ve bölgede birkaç hane Tatar kalmıştır.32 Derince: Söylentiye göre 1850 göçmenlerinden İzmit çevresine yerleştirilen Tatar Türklerinden bazıları bulundukarı yere uyum sağlayamayarak Derince ve Yarımca’ya yerleşmişlerdir. Sevgili Dostum Erkan Kiraz, Derince Gazetesi’nde yayınladığı bu bölgede bir sözlü tarih çalışması yapmış olup tesbit ettiği Tatar kökenli kişiler ve öyküleri şöyledir. Biz Nazif, Ahmet Zer, İbrahim Mete ve Mustafa Akın köşedeki Uzunoğlu Kıraathanesi’nin asmalı ve ağaçlı bahçesinde oturduk. O zamanlardan bilirdim. Adı Fikran Öz. Fikri demekmiş Fikran. Derinceli “Tatarlar”dan. Onun öyküsünde Tatarlar ağırlıklı olacak. Kapıyı bize eşi Necmiye hanım açmıştı. Bayramlaştık. Ziyaret sebebimizi Ferit Toplu açıkladı. Kolay değil insanları birden 70 sene öncelerine götürmek. Solumda saygıdeğer Fikran Öz. Onun yanında eşi Necmiye hanım. Sağımda Ferit Toplu. Göç öykülerini dinleyeceğiz. Öykü anlatanın öyküsü. Biz sadece aktarmada aracıyız. Derince’nin 1934’lerdeki durumunu yaşayan kişilerden duyacağız. Nerelerden sökün etmişler? Nerelerde kök salmışlar? Biz soracağız o anlatacak. Bir biçimde konu açılıyor. Ara ara olsa da gidiyor gerilere Fikran Öz bey. 1929’de, Romanya’nın Köstence ilinin Karaömer Köyü’nde doğmuş. Babası Akif, annesi; Kafiye. Romanya Köstence Limanı’ndan 6 yaşındayken 1935 senesinin Mayıs ayında Nazım Vapuru ile Derince Limanı’na gelirmişler. Romanya Köstence’den göçmenleri iki vapur almış. Diğer vapurun adı Cumhuriyet Vapuru’ymuş. Cumhuriyet Vapuru yolunu şaşırıp ve Nazım Vapuru’ndan iki hafta kadar geç gelmiş Derince Limanı’na. Göçmenler Derince’ye gelmeden önce Tuzla’da hamam sokulurlar. Burada tüm göçmenler temizlenir. Bir tür karantina. Temizlenme ve denetim sonrası 30 BCA, 4/3/1923, Fon Kodu: 272..0.0.12, Yer No: 40.40..7. 31 32 BCA, 11/7/1927, Fon Kodu: 272..0.0.12, Yer No: 54.130..20. Göklü Feray, Armaş’tan Akmeşe’ye Uzanan Yol, M.Sabri Yalım’a Armağan, s.61, İzmit 2001 04.11.08 Page 4 / 12 Edited By Yavuz Ulugun © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey feribotlarla gemiye geri götürülürler. Derince Limanı’na inmelerinden sonra eski Tahıl Silo Depoları’nın arasında kalan manevra hatları üzerindeki tren vagonlarına yerleştirilirler. Burada geçici barınaktayken kendilerine helva, çorba ve belli kuru gıdalar temin edilir. 1935 yılında göçmenlerin beraberlerinde getirdikleri tüm eşyalar İzmit’te Yenicuma Camisi’nin içine konur. O zamanlarda cami kapalıdır. Cami, Cuma’dan Cuma’ya açılmaktadır. İsteyenler gidip eşyalarını denetlemektedir. Geçici olarak yerleştirildikleri vagonlardan alınıp İzmit Fevziye Camisi güney tarafında yer alan eski Reji (Tekel) İdaresi’ne ait Tütün Depoları’na yerleştirilirler. Bu sıkıntılı yaşama son verip, ailesini huzura kavuşturmak isteyen aba Akif Öz, İzmit Bağçeşme’de kiralık bir ev tutup oraya taşır aileyi. Parası olanlar benzer girişimlerde bulunur. Derince’de Muhacir İskan Haneleri’nin 1936’da inşaatları başlar ve 1937 yılında tamamlanır. Anne Kafiye Öz evin bakımını yaparken hastalanır. Şimdiki Devlet Hastanesi’nin başlangıcı olan ve Topçular Mahallesi sırtlarında, şimdiki ilkokulun gerisindeki alanda kurulu olan Millet Hastanesi’ne yatırılır. Kötü koşullarda üşütmüş ve ağır hastalanmış olan anne burada vefat eder. Romanya Göçmenleri Düzenli Yerleştirme öncesi, çeşitli yerlere gönderilirler. Adapazarı’na bağlı Fındıklı ve Elmalı Köyleri ile İzmit’e bağlı Akmeşe, Sarımeşe, Kullar Rahmiye (Karaçalı) Köyleri’ne gönderilirler. Fikran Öz, askerden sonra 17 yaşlarındaki Necmiye hanım ile, 1952 yılında evlenir. Esen, Nesrin, Güler adlarında çocukları olur. Dördüncü çocuğunun adını öğrenemedim. Petrol Ofisi’nde işe girmesine Fahrettin Toplu vesile olur. Sevgili Fikran Öz, Büyük Romanya Göçü’nde Derince’ye Tatarlar’la birlikte sadece 5 hane “Romanya Göçmeni” geldiğini, diğer hanelerin 1947 yılında Derince’ye Trakya’dan geldiklerini aktardı. İlginçti, yol arkadaşları Türkmenler’den hiç söz etmemişti. Hiç zorlamadım. Annemin babası Halil Orataş “Ağa”, eşi “Huriş Hala” ve Elektrik Trafosu kuzeyinde oturan Tunalar, Türkmen gurubunu oluşturmaktaydı. Aynı zamanda aynı vapurlarla gelmişlerdi Derince’ye. Onların göç öyküleri benzerdi. Arada başka savrulmalar vardı. Romanya’dan muhacirler 62-63 karma hane olarak gelirler Derince’ye. Sevgili Fikran Öz, Ferit Toplu’nun yardımı ve anımsatmalarıyla 1935 yılında Derince’ye ayak basmış muhacirleri aşağıdaki gibi sıraladı. Aşağıdaki isim kümelerinde “” içinde olanlar lakapları, X’ler bilinmeyenleri, ()’ler ise açıklayıcı bilgileri içermektedir. Sıralamada eksik bilgileri tamamlamak isteyenlere müteşekkir kalırım. Derince’nin 1935 Romanya Muhacir Aileleri şunlardır; 01) Kazım X, 02) Refi X, 03) Şefik Erbay (Eski Çarşı’da Musebeci), 04) “Dıgıdık” İbrahim X, 05) “Lüpü” Kerim X, 06) “Koyuncu” Rasim (Koyunlu) Şenol, 07) Hıdır Canbek, 08) Refik Özkal, 09) Zekeriya Yıldırım, 10) (Sülman) Süleyman Toplu, 11) Rıza Talgır, 12) Abdüsselam Caymaz, 13) Mehmet Salih X, 14) Yusuf X, 15) Necip Korel, 16) Kazım Nakuş, 17) “Arabacı” Enver Gündoğdu, 18) Mehmet Demir (Romanya Göçmeni), 19) Sezai Yıldırım, 20) Hamit Aybar, 21) İbrahim X (Sultan Öğretmenin babası), 22) Süleyman Özkay, 23) Cevdet Toplu, 24) Bağış Günaydın (Turan-Burhan Günaydın’ın babası), 25) İsmail Demir (Romanya Göçmeni), 26) Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 5 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey “Korucu” Akif Aslı (Romanya Göçmeni), 26) Bilal X, (Romanya Göçmeni), 27) Recep X, 28) (Seytemin) Seyit Emin Tansık, 29) Süleyman X, 30) “Müezzin Ablekim” Abdülhekim X, 31) “Kuyucu” Salih X, 32) Mehmet X (Romanya Göçmeni). 35) Mehmet Ay, 36) Ferhat Demir (Romanya Göçmeni), 37) Abdurrahman Tansık, 38) Müsfire Toplu, 39) İslam Batur,33 40) Nuri Çelik, 41) Rasim Toplu, 42) Tevfik Esen, 43) Münin Yılmaz (Adapazarı Arifiye Kalaycılar Köyü’nden), 44) “Kasap” Kemal Çıray, 45) Murat Türker, 46) Rıfat Koyunlu, “Türk” Nail Öztoplu, 47) Süleyman Önyılmaz, 48) “Daslı” Murat Daslı, 49) Mesut X, 50) Refik Nakuş, 51) Mahmut Toplu, 52) Esat Özlü, 53) İzzet X, 54) “Sülman” Süleyman Önyılmaz, 55) Yusuf Orak. Tatar adlarından söz ederken hep “Akay”la bitiriyordu. Yusuf Akay, Sülman Akay, Seytemin Akay gibi. Akay, ağa, ağabey, aka demekmiş. Apakay; kadın, kız, Bala; genç, delikanlı demekmiş. [Söyleşi; Fikran-Necmiye Öz. Ferit Toplu’nun destekleriyle ile 16.11.04]. Erkan Kiraz’ın annesi Necmiye (Orataç) Kiraz’ın teyzesi Bedriye Özün’ün kısaca Romanya Göç Öyküsü; [Subaşı: Romanya Göçmenleri ve Göç Öyküleri; Subaşı Köyü’ne Köye Bulgar göçmenlerinin yerleşimi 1935’lerde ve sonraki yıllarda. Romanya Muhacirleri ise Köstence, Deliorman ve Tutrakan bölgelerinden gelmiş. Subaşı Köyü 135 Haneymiş. Eskilerde Kaytazdere üzerinde kemerli bir köprü varmış. Belediye başkanı: İsmail Fidan (2001). Köstenceli Nail Ayaz; Ahmatlar Köyü’nün şimdiki Bulgarca adı Stefan Karaca, Seremet’in adı ise Veseles. Deliroman bölgesi olarak adlandırılan yerdeki Gence, Çanakçılar, Yeniceköy ve Asfalkör köylerinden Bulgaristan Türkleri gelmiş. Bir kısmı Subaşı’na diğerleri ise Fulacık, Kızderbent, Merdigöz’e yerleşmişler]. [Ziyaret Günü; 21.07.01 & 28.07.01. Altınova-Yalova: Beyti Özün, Şükriye (Özün) Oyman, İsmail Fidan, Nail Ayaz]. *Derinceli Tatarlar34 İstasyon Kıraathanesi’nin hemen üst tarafında “Tatarlar”dan Talat Çorabay’ın bakkal dükkanı vardı. Yapı iki katlıydı. Yanındaki yapı da iki katlıydı. Şefik Erbay’a ait. Oğlu Kubilay sonraki yıllarda üst katta Muhasebe Bürosu açmıştı. Ara sokağın şimdiki adı Rızabey Sokağı. Bu sokak çıkmaz sokaktı ilk zamanlar. İstasyon Parkı’na geçiş yoktu. Sokağın en ucunda bahçeli Tatar Evleri vardı. Sokağın içinde kuzey köşedeki kahvehane “Tatarlar”dan Hamdi Toplu’nunmuş. Rızabey Sokağı’nın kuzey köşesinde “Tatarlar”dan. “Ayakkabıcı Enver” & Hudusi” Çolpan’lardan alışveriş yapardık. “Tatarlar”dan Beytullah Çolpan’nın Bakkal ve Tuhafiye Dükkanı. Çıkmaz sokak, bahçe çitlerinin gerisiden yapılmış tek katlı “Tatar Evleri”nden ibaretti. “Tatarlar”dan Sadık Çolpan’ın Pastanesi. Oğlu Embiya 33 Y.U.: Romanya Kobodin 1316 H. (1913) doğumlu, İslam Batur,1935’de Nazım vapuru ile 15 günde Köstence’den baba (Hayrettin), anne (Saniye) babaanne (Cemile) ve 3 kardeş (İslam, Yahya, Nilüfer) olarak Derince’ye geldiklerinde Kullar’a yerleştirilmelerinin planlandığını ancak gitmeyerek bir süre İzmit’te kaldıktan sonra Derince’ye Merkez Cami yakınına yerleştiklerini belirtiyor. Ayrıca, mal ve toprak sahibi zenginlerin Romanya’da kaldığını ekliyor. Derince Travers fabrikasında çalışmış, İzmit’te faytonculuk yapmış. O dönemler İzmit’te yaklaşık 250 fayton ve araba varmış. Çocukları, Rıdvan, İrfan, Talat, Nihat. 34 Sn. Kiraz, “Tatarlar” hakkında sağladığı ve yukarıda sizler için derlediğim sözel bilgiler için kaynak olarak Berber Turan Günaydın’ı, “Piriries İlkokulu” öğretmenlerinden baba dostu Emin Yıldızhan ve oğlu Fevzi Yıldızhan’ı, “Nogay Tatarları”ndan Şevket Çalık’ı ve “Tatar Emrullah Amca”nın oğlu Nurdoğan Dizbay’ı zikretmektedir. Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 6 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey Çolpan yıllarca direnmişti baba mesleğini sürdürmek için. Şimdi Hüseyin Turan’ın Uğur Köfte & Kokoreç dükkanı var. Çıkmaz sokağın adı Şemsettin Sakağı idi. Kuzey köşede sokak tarafında beton direkleri olan uzunlamasına bir dükkan vardı. Lokanta oldu. Kahveye döndü. Dip köşesinde de bir Berber vardı. “Berber Edip”in dükkanı. Sonraki dükkan “Tatar Hanis” Günaydın’ın oğlu Yüksel Günaydın’ın Elektrikçi Dükkanı. “Tatarlar”dan Cevdet Dağlar’ın Kasap Dükkanı. Köşedeki dükkan. Oğulları hala sürdürüyorlar mesleği. Ara sokağın şimdiki adı Fırın Sokak. Bu yol hem Derince Minibüs ve Otobüs Durağı’na doğru kıvrılır hem de Turgutreis İlkoulu’na giden Mektep Sokak’a bağlanır. İlk zamanlar burada “Tatarlar”dan İrfan Toplu’nun Tekel Bayii varmış. Kuzey köşedeki dükkan “Tatar Sabahattin”in terzi dükkanıydı. Bitişiği Kahvehane’ydi. “Tatar Zihni”in. Turan Güler 12 yaşlarındayken ailesi Derince’ye gelmiş. İlk oturdukları ev Tatarlar’dan Hanis (Günaydın) Ağa’nın bağının güney-doğu köşesindeki evmiş. Cumhuriyet İlkokulu ile Merkez Camisi karşısında yani güney taraftaki park alanının doğu köşesinde iki katlı bir yapı yer alırdı. Dükkanlardan biri, ayakkabıcı Tatar Yunus Amca’nın küçük dükkanı idi. Belediye yapılarının hemen doğu-kuzey köşesi ise akasya ağaçlarıyla kaplı bir yerdi. Bu köşede iki katlı bir evle tek katlı bir kahvehane vardı. Bitişiği ise Bakkal Faik Amca’nın dükkanı. Bir de kardeşi vardı. Adnan. Tatarlardan. Merkez Camii çevresi neredeyse tümden Nogay ve Akay Tatarları’na ait konutlarla çevriliydi. Bakkal Faik Amca bizim için “Affan Baba”ydı. Bize tüm düşlerimizi gerçekleştirecek her şeye sahipti dükkanı adeta. İstasyon Caddesi’ne Derince Eczanesi açılacaktı. Dar bir ara sokak vardı. Şimdi Eczane Sokak olmuş. İki dükkanın bulunduğu tek katlı ev. Güney köşede Tatarlar’dan “Dilsiz Berber” İrfan Sefit’in Berber Dükkanı. Rasim Alptekin. “Tatarlar”dan. Derince ve Topallar Köyü’nün ilk muhtarlarından. *Derince’de Top Koşturan Tatar Oyuncular; (Gökhan Yiğit’in Muammer Yiğit’in kardeşi) “Tatar” Müzekker Yiğit, ve “Tatar” İrfan Toplu. Kırım Türkleri Kültür & Dayanışma Derneği Kocaeli http://www.kocaelikirim.org/home/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 Eskişehir, Karakayalar Köyü; Tepreş http://www.mtuncel.com/gezgornotlar/KirimTatarlariTeprecSenlikleri.htm Derince Ekspres Gazetesi; Derinceli Tatarlar: :http://www.derinceekspres.com/kose.asp?id=315 Akmeşe’deki Tatarlar: http://www.bolsohays.com/makaleac.asp?referans=92&kontrol=1 Türkiye’de Kırım Tatarları & Nogaylar: http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html Tatarlar: http://tr.wikipedia.org/wiki/Tatarlar Tatars: http://en.wikipedia.org/wiki/Tatars Tatar Online: http://www.turkleronline.com/turkler/tatarlar/turkler_tatarlar.htm Tatarca Sözlük: http://www.turkleronline.com/turkler/tatarlar/turkler_tatarlar.htm Tatarlar; Atlas Dergisi: http://www.kesfetmekicinbak.com/atlaslar/dergi/01217/ Tatar Email Gurubu: http://groups.yahoo.com/group/tatar-l/message/9212 Tatarlar & Etnik Menşei: http://www.kazakhan.org/articles.php?lng=tr&pg=6 Tatarlar Haberler: http://www.tumgazeteler.com/haberleri/tatarlar/ babası Şubesi: Şenliği: Kocaeli Kırım Tatarları Kültür ve Dayanışma Derneği: Ömerağa Mah. Ankara Cad. Koruma İşhanı, No: 35/7, İzmit, Kocaeli-Türkiye. Email: iletisim@kocaelikirim.org, http://www.kocaelikirim.org. Yönetim Kurulu: Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 7 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey http://www.kocaelikirim.org/home/index.php?option=com_content&task=view&id=14&It emid=42 Cultural & Solidarity Association of Kocaeli Crimean Tatars [CSAKT]: [Kocaeli Kirim Tatarlari Kultur ve Dayanisma Dernegi: Omeraga Mah. Ankara Cad. Koruma Ishani, No: 35/7, Izmit, Kocaeli-Turkey. Email: iletisim@kocaelikirim.org, http://www.kocaelikirim.org. Board of Administration for CSAKT: http://www.kocaelikirim.org/home/index.php?option=com_content&task=view&id=14&It emid=42 Metni yukarıda yer alan yazı sevgili dostum F. Yavuz Ulugün tarafından hazırlanmıştır. Çalışmasında benimde naçizane kimi çalışmalarımdan alıntılar yapmıştır. Kendisine minnettarım. © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Bu yazı ancak kaleme alanın izni alınarak tekrar yayınlanabilir ya da dağıtılabilir. © Copyrighted to F.Yavuz Ulugun. All Rights Reserved. This study may be re-copied or re-distributed only with prior consent of its Author. Edited By F.Yavuz Ulugun yavuz@melody.com.tr on 22.02.2007. http://erkankiraz.blogspot.com/2008/12/kocaelideki-krm-tatarlar-cremean-tatars.html Saygılarımla, Erkan Kiraz, Alikahya, Izmit, Kocaeli, Türkiye, Çarşamba, 10.12.08. *********************************************************************** Name - Erkan Kiraz, Email - erkankiraz@yahoo.com Date -- Saturday, 23 June 2001, at 10:18 a.m. Sayın Bayanlar/Baylar, Derince'de doğup büyümüю bir Derinceli olarak, Derince'nin Geçmişi'ni kaleme almaya çabalıyorum. Koceli-İzmit Türkiye'nin küçük ve yeni bir kasabası olan Derince'nin geçmişini yazmak için uzun süredir çaba sarf ediyorum. Derince'nin geçmişinde bazı olaylar var ki bunları atlamam imkansız, örneğin 1935’lerde Romanya'dan olan büyük kitle göçü ve bu göçten büyük bir kısmı Derince'ye olmuş ve Derince'nin şekillenmesini sağlamış. Dedem de onlardan birisiymiş. Gelenlerden büyük bir kesimi Nogay ve Akay Tatarları'dır. Şu ana değin 40 kişiye yakın bir görüşme yaptım, neredeyse hepsi yaşlı kişilerdi. Bunlardan çoğu da Tatar yaşlılarıydı ama ne Romanya'dan geliş öykülerini ne de Kırım’dan Romanya'ya göç öykülerini hatırlıyorlardı. Ama Derince'ye göçenlerin oluşumu müslümanlaştırılmış Çingeneler, Nogay ve Akay Tatarları ile Türklermiş. Geldikleri yer ise Romanya Dobruca civarı köyleri ve yıllar 1935ler, Nazım vapuru ve Haydarpaşa oradan trenlerle Derince. Evet Saygıdeğer ilgililer, şayet bilgi ve arşivlerinizde çalışmamda anlattığım öyküleri belgelendirebileceğim ve dayandırabileceğim belli belge ve resimleriniz varsa ve şayet bunları tarafıma aktarmanızda bir sakınca yoksa, olumlu ya da olumsuz cevabınız beni derinden etkileyecektir ve sizlere minnettar kalacağı. Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 8 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey Şu anda bu satırları yazarken metni aşağıda yer alan bir mesajımı da Kırım’la ilgili ana sayfa ilgililerine atmış bulunuyorum. Sayfanız yer alan bilgilerinden Tatarların Romanya'ya göçlerinin öyküsünü ve Nogay Tatarlarının geçmiş öykülerini öğendim. Ancak diğer bilgiler eksiktir. Şayet büyük Romanya göçü, yani 1935 yılı ve sonrası için Romanya-Türkiye ikili karşılıklı göç anlaşması, Dobruca Türkleri'nin Köstence Limanı'ndan Nazım Vapuru ile İstanbul'a varışlarıyla ilgili belge ve resimleriniz yoksa beni Romanya' da var olan Romanya Tatarları Birliği'ne, şayet varsa, ve bu konu ile ilgili diğer Romanya arşivlerine yöneltebilir misiniz? Derin saygılarımla, Erkan Kiraz, Kişisel Bilgiler: http://www.community.webshots.com/user/erkankiraz http://www.community.webshots.com/user/erkankirazi http://www.virtualtourist.com/erkankiraz Kişisel Erişim Bilgileri: Erkan Kiraz, Şirintepe Mahallesi, Güven Sokak, Erim Yapı Kooperatifi, C Blok Daire: 3, İzmit-Kocaeli-Türkiye Tel: 0-262-226 26 28 Cep: 0-532-613 31 02 erkankiraz@yahoo.com erkankiraz@superonline.com erkan.kiraz@toyotatr.com *********************************************************************** Dear madams / Sirs, As a born and raised Derince resident, I am after to leave back a written tribute to my native distrcit of Derince. I have been trying to write down an essay on History of Derince, which is a small district of Kocaeli-Izmit city, Turkey. Concerning the history of Derince, there are some events that I could not skip viewing the mass migration of Turkish rooted migrants from Romania during 1935s to Turkey and some of them settled at Derince. The main group were Romanian Tatars with ethnicities of Nogays and Akays. Although I have interviewed almost 40 elderly settlers of Derince and major was Tatar-rooted, I could not manage to learn the real and detailed stories of Romanian Tatars why they have settled in Romania and what was the real stories of Tatars, Islamised Gypsies and Turkish Rooted migrants mass immigrated Turkey at 1935 from Dobruja strip villages altogether to Turkey. My Dears, if there are some records or pictures at your archives about those events mentioned above and if its possible you to supply me for using those information at my History of Derince, please let me know it and your positive or negative response will be highly appreciated, I remain My Dear Madams / Sirs, Respectfully Yours Erkan Kiraz, Mr. Personal Information addresses: http://www.community.webshots.com/user/erkankiraz http://www.community.webshots.com/user/erkankirazi http://www.virtualtourist.com/erkankiraz Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 9 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey Personal Access Information: Erkan Kiraz Sirintepe Mahallesi, Guven Sokak, Erim Yapi Kooperatifi, C Blok Daire: 3 Izmit-Kocaeli-Turkiye Tel: 0-262-226 26 28 GSM: 0-532-613 31 02 erkankiraz@yahoo.com erkankiraz@superonline.com erkan.kiraz@toyotatr.com *********************************************************************** İçimizden Birisi; Fikran Öz Ramazan Bayramı’nın üçüncü günü. Dostum Ferit Toplu eskileri bize aktarabilecek bir yakınım var. Onlara gideriz diyordu. Nasip bayramda ziyaret etmekmiş. Evleri Şimdiki Fevzi Çakmak Caddesi Kuzey, eskilerin üst İstasyon Yolu’nun tam kuzey tarafındaki evin sahibi. Yüzünü görünce tanıdım. Birden çok eskilere, bundan 25 öncelerine gidiverdim. Biz Nazif, Ahmet Zer, İbrahim Mete ve Mustafa Akın köşedeki Uzunoğlu Kıraathanesi’nin asmalı ve ağaçlı bahçesinde oturduk. O zamanlardan bilirdim. Adı Fikran Öz. Fikri demekmiş Fikran. Derinceli “Tatarlar”dan. Onun öyküsünde Tatarlar ağırlıklı olacak. Kapıyı bize eşi Necmiye Hanım açmıştı. Bayramlaştık. Ziyaret sebebimizi Ferit Toplu açıkladı. Kolay değil insanları birden 70 sene öncelerine götürmek. Çocukluk günlerinden söz ettirmek. Kızları da bayram ziyaretindeymişler. Hepimiz büyüdük. Yüzler değişti. Vücutlar biçim değiştirdi. Beyaz saçlar. Ama yine de tanıdım onları. En küçük kızı dışında. Onu tanımada zorlandım. Evlenmişler her birisi. Elimi öpmeye çalıştı torunlarından birisi. Solumda saygıdeğer Fikran Öz. Onun yanında eşi Necmiye Hanım. Ne hoştu. Annemin adıydı. Sağımda Ferit Toplu. Çay ve kek ikram eden kızları gelip gidiyorlar. Göç öykülerini dinleyeceğiz. Öykü anlatanın öyküsü. Biz sadece aktarmada aracıyız. Derince’nin 1934’lerdeki durumunu yaşayan kişilerden duyacağız. Nerelerden sökün etmişler? Nerelere savrulmuşlar? Nerelerde kök salmışlar? Biz soracağız o anlatacak. Bu kolay değil. Ne nasıldı? Ne zaman ne oldu demek fazla soğuk. İpuçları olmalı. Bir şeyler bir yerlere götürmeli. Birden orada olmalı anlatacak olan. O anları içinde duyumsamalı. Bir biçimde konu açılıyor. Ara ara olsa da gidiyor gerilere Fikran Öz Bey. 1929’de, Romanya’nın Köstence ilinin Karaömer Köyü’nde doğmuş. Babası Akif, annesi; Kafiye. Romanya Köstence Limanı’ndan 6 yaşındayken 1935 senesinin Mayıs ayında Nazım Vapuru ile Derince Limanı’na gelirmişler. Romanya Köstence’den göçmenleri iki vapur almış. Diğer vapurun adı Cumhuriyet Vapuru’ymuş. Cumhuriyet Vapuru yolunu şaşırıp ve Nazım Vapuru’ndan iki hafta kadar geç gelmiş Derince Limanı’na. Göçmenler Derince’ye gelmeden önce Tuzla’da hamam sokulurlar. Burada tüm göçmenler temizlenir. Bir tür karantina yani. Temizlenme ve denetim sonrası feribotlarla gemiye geri götürülürler. Derince Limanı’na inmelerinden sonra eski Tahıl Silo Depoları’nın arasında kalan manevra hatları üzerindeki tren vagonlarına yerleştirilirler. Burada geçici barınaktayken kendilerine helva, çorba ve belli kuru gıdalar temin edilir. 1935 yılında göçmenlerin beraberlerinde getirdikleri tüm eşyalar İzmit’te Yenicuma Camisi’nin içine konur. O zamanlarda cami kapalıdır. Cami Cuma’dan Cuma’ya açılmaktadır. İsteyenler gidip eşyalarını denetlemektedir. Geçici olarak yerleştirildikleri vagonlardan alınıp İzmit Fevziye Camisi güney tarafında yer alan eski Reji İdaresi’ne ait Tütün Depoları’na yerleştirilirler. Bu sıkıntılı yaşama son verip, ailesini huzura Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 10 / 12 Yazım Tarihi; 16 Ekim 2004 Salı, Şirintepe-İzmit, Yayın Tarihi; © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey kavuşturmak isteyen baba Akif Öz, İzmit Bağçeşme’de kiralık bir ev tutup oraya taşır aileyi. Parası olanlar benzer girişimlerde bulunur. Derince’de Muhacir İskan Haneleri’nin 1936’da inşaatları başlar ve 1937 yılında tamamlanır. Anne Kafiye Öz evin bakımını yaparken hastalanır. Şimdiki Devlet Hastanesi’nin başlangıcı olan ve Topçular Mahallesi sırtlarında, şimdiki ilkokulun gerisindeki alanda kurulu olan Millet Hastanesi’ne yatırılır. Kötü koşullarda üşütmüş ve ağır hastalanmış olan anne burada vefat eder. Romanya Göçmenleri Düzenli Yerleştirme öncesi çeşitli yerlere gönderilirler. Adapazarı’na bağlı Fındıklı ve Elmalı Köyleri ile İzmit’e bağlı Akmeşe, Sarımeşe, Kullar Rahmiye (Karaçalı) Köyleri’ne gönderilirler. Askerden sonra 17 yaşlarındaki Necmiye hanım ile, 1952 yılında evlenir. Esen, Nesrin, Güler adlarında çocukları olur. Dördüncü çocuğunun adını öğrenemedim. Belki de mahremi addetmişti. Çocuklarının adlarını vermek istememişti pek. Umarım çocuklarının adların burada geçmiş olması kendisini üzmez. Petrol Ofisi’nde işe girmesine Fahrettin Toplu vesile olur. Sevgili Fikran Öz, Büyük Romanya Göçü’nde Derince’ye Tatarlar’la birlikte sadece 5 hane “Romanya Göçmeni” geldiğini, diğer hanelerin 1947 yılında Derince’ye Trakya’dan geldiklerini aktardı. İlginçti. Şaşırtıcıydı. Türkmenler’den hiç söz etmemişti. Hiç zorlamadım. Annemin babası Halil Orataş “Ağa”, eşi “Huriş Hala” ve Elektrik Trafosu kuzeyinde oturan Tunalar, Türkmen gurubunu oluşturmaktaydı. Aynı zamanda aynı vapurlarla gelmişlerdi Derince’ye. Onların göç öyküleri benzerdi. Arada başka savrulmalar vardı. Halil Orataş’ın dahil olduğu Türkmenler, Romanya taraflarına Karaman’ın çeşitli yerlerinden gönderilmişler. Akıncı aileleri olarak. Halil Orataş ve Huriye Orataş’ın kardeşleri Tutrakan’a bağlı Ahmatlar Köyü’nden [Stafankaraca] çıkmışlar göçe. Halil Orataş’ın kardeşleri Trakya’ya Çorlu’ya, Silivri’nin Büyük Kılıçlı Köyü’ne ve Çorum’a gönderilirken, Huriş Hala’nın kız kardeşleri Karamürsel’e bağlı Subaşı Köyü’ne, başka bir gurup da Geyve Vadisi’ndeki Doğançay çevresindeki yerlere yerleştirilmişler. Halil Orataş Derince’den önce bugünkü Kullar’a bağlı Karaçalı bölgesine gönderilmişler ilkin. Daha sonra ise Eski Mezarlık güney tarafı ve Elektrik Trafosu çevresine yerleştirilmişler. Romanya’dan muhacirler 62-63 karma hane olarak gelirler Derince’ye. Sevgili Fikran Öz, Ferit Toplu’nun yardımı ve anımsatmalarıyla 1935 yılında Derince’ye ayak basmış muhacirleri aşağıdaki gibi sıraladı. Aşağıdaki isim kümelerinde “” içinde olanlar lakapları, X’ler bilinmeyenleri, ()’ler ise açıklayıcı bilgileri içermektedir. Sıralamada eksik bilgileri tamamlamak isteyenlere müteşekkir kalırım. Derince’nin 1935 Romanya Muhacir Aileleri şunlardır; 01) Kazım X, 02) Refi X, 03) Şefik Erbay (Eski Çarşı’da Muhasebeci), 04) “Dıgıdık” İbrahim X, 05) “Lüpü” Kerim X, 06) “Koyuncu” Rasim (Koyunlu) Şenol, 07) Hıdır Canbek, 08) Refik Özkal, 09) Zekeriya Yıldırım, 10) (Sülman) Süleyman Toplu, 11) Rıza Talgır, 12) Abdüsselam Caymaz, 13) Mehmet Salih X, 14) Yusuf X, 15) Necip Korel, 16) Kazım Nakuş, 17) “Arabacı” Enver Gündoğdu, 18) Mehmet Demir (Romanya Göçmeni), 19) Sezai Yıldırım, 20) Hamit Aybar, 21) İbrahim X (Sultan Öğretmenin babası), 22) Süleyman Özkay, 23) Cevdet Toplu, 24) Bağış Günaydın (TuranBurhan Günaydın’ın babası), 25) İsmail Demir (Romanya Göçmeni), 26) “Korucu” Akif Aslı (Romanya Göçmeni), 26) Bilal X, (Romanya Göçmeni), 27) Recep X, 28) (Seytemin) Seyit Emin Tansık, 29) Süleyman X, 30) “Müezzin Ablekim” Abdülhekim X, 31) “Kuyucu” Salih X, 32) Mehmet X (Romanya Göçmeni). 35) Mehmet Ay, 36) Ferhat Demir (Romanya Göçmeni), 37) Abdurrahman Tansık, 38) Müsfire Toplu, 39) İslam Batur, 40) Nuri Çelik, 41) Rasim Toplu, 42) Tevfik Esen, 43) Münin Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 11 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Kocaeli’deki Kırım Tatarları – Crimean Tatars in Kocaeli-Turkey Yılmaz (Adapazarı Arifiye Kalaycılar Köyü’nden), 44) “Kasap” Kemal Çıray, 45) Murat Türker, 46) Rıfat Koyunlu, “Türk” Nail Öztoplu, 47) Süleyman Önyılmaz, 48) “Daslı” Murat Daslı, 49) Mesut X, 50) Refik Nakuş, 51) Mahmut Toplu, 52) Esat Özlü, 53) İzzet X, 54) “Sülman” Süleyman Önyılmaz, 55) Yusuf Orak. Tatar adlarından söz ederken hep “Akay”la bitiriyordu. Yusuf Akay, Sülman Akay, Seytemin Akay gibi. Akay, ağa, ağabey, aka demekmiş. Bu arada bir iki Tatarca kelime de öğrenmiş oldum. Akay; Ağa, ağbi, ağabey, aka, ve aynı zamanda erkek, Apakay; kadın, kız, Bala; genç, delikanlı demekmiş. [Söyleşi; Fikran-Necmiye Öz. Ferit Toplu’nun destekleriyle ile 16.11.04]. Annem Necmiye [Orataç] Kiraz’ın teyzesi Bedriye Özün’ün kısaca Romanya Göç Öyküsü; [Subaşı: Romanya Göçmenleri ve Göç Öyküleri; Subaşı Köyü’ne Köye Bulgar göçmenlerinin yerleşimi 1935’lerde ve sonraki yıllarda. Romanya Muhacirleri ise Köstence, Deliorman ve Tutrakan bölgelerinden gelmiş. Subaşı Köyü 135 Haneymiş. Eskilerde Kaytazdere üzerinde kemerli bir köprü varmış. Belediye başkanı: İsmail Fidan (2001). Köstenceli Nail Ayaz; Ahmatlar Köyü’nün şimdiki Bulgarca adı Stefan Karaca, Seremet’in adı ise Veseles. Deliroman bölgesi olarak adlandırılan yerdeki Gence, Çanakçılar, Yeniceköy ve Asfalkör köylerinden Bulgaristan Türkleri gelmiş. Bir kısmı Subaşı’na diğerleri ise Fulacık, Kızderbent, Merdigöz’e yerleşmişler]. [Ziyaret Günü; 21.07.01 & 28.07.01. Altınova-Yalova: Beyti Özün, Şükriye (Özün) Oyman, İsmail Fidan, Nail Ayaz]. © Copyright Hakkı Erkan Kiraz’a Aittir. Tüm Hakları saklıdır. Bu yazı ancak kaleme alanın izni alınarak tekrar yayınlanabilir ya da dağıtılabilir. © Copyrighted to Erkan Kiraz. All Rights Reserved. This study may be re-copied or re-distributed only with prior consent of its Author. Edited By Erkan Kiraz erkankiraz@yahoo.com on 16.10.2004. *********************************************************************** Crimean & Romanian Tatars In Izmit-Turkey When I started writing down my short Life Story, never imagined it would lead to story of many people living at Derince, Izmit city, Turkey. Within shortest time it has turned the “Story of Derince”, which means covering Romanian Migrants of Turkmens, Crimean Tatars, White Muslim Gypsies, Lazs, Yoruks [Nomads], Muslim Georgians & other local migrants left their places they have lived ever since they were born and raised, in Turkey’s many different places & cities. May maternal side, Huriye-Halil Ortac Family were deported from the town of Ahmatlar [Stefan Karadja], Tutrakan, Romania, which takes place in Bulgarian after many borderconflicts settling agreements in 1935. During the deportation my mom, Necmiye [Ortac] Kiraz was just at around 3-5 years. I have grown up set in my ears along many Romanian 1935 Exchange Migration Stories from my mom; Necmiye [Ortac] Kiraz in around Derince Romanian Turmens, Crimean Tatars & White Muslim Gypsies Ghetto… Here are below I will just add some a few pictures selected out of my various albums having named as “Derince & Her Surroundings”. In the names & holy souls of my mom; Necmiye [Ortac] Kiraz, my Yoruk [Nomad] father; Mehmet Kiraz and my elder sister Heyecan Kiraz, who were buried side by side at the Yoruk Cemetery at Derince, Izmit, Turkey. May Allah bless them all. Let their souls be in peace infinite. Please do your thoughts and prayer to their souls & to the ones, who passed away here but their close relatives or descendants were gone unknown and unnoticed today.
© Copyrighted to Erkan Kiraz. All Rights Reserved. Ownership and Copy Rights of some a few pictures taken from Wikipedia.org are belong to www.wikipedia.org. With courtesy of wikpedia.org. Edited By Yavuz Ulugun 04.11.08 Page 12 / 12 © Copyright Hakkı F.Yavuz Ulugün’a yavuz@melody.com.tr Aittir. Tüm Hakları saklıdır.

NOGAY TÜRKLERİNDE ÖLÜM İLE İLGİLİ İNANÇLAR VE AĞITLAR

NOGAY TÜRKLERİNDE ÖLÜM İLE İLGİLİ
İNANÇLAR VE AĞITLAR
Beliefs and Laments about Death among Noghay Turks
Yrd. Doç. Dr. Dilek ERGÖNENÇ AKBABA*

HTML olarak görüntüle

ÖZ
Nogay Türklerinde ölüm töreni, çeşitli geleneklerin yerine getirildiği önemli bir törendir. Ölümden sonra ölenin yakınları üzüntülerini, feryatlarını ağıtlarla dile getirirler. Bu çalışmada Nogay Türklerinde ölüm ile ilgili inançlar incelenmiştir. Nogay Türkleri ağıtlara bozlav demektedirler. Anadolu’da söylenen bozlaklar
ile Nogay Türklerinin söylediği bozlavlar kelime olarak aynı kökten gelmektedir. Bu çalışmada Nogay Türkçesiyle yazılan bozlavlar da tespit edilmiş ve Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.
Anah­tar Sözcükler Ağıt, bozlav, Nogay Türklerinde ölüm.

ABST­RACT­
The funeral ceremony among Noghay Turks is an important ceremony that various traditions are practiced. The relatives of the dead person express their sorrows, they wail and lament for the dead. In this study the beliefs of Noghay Turks about death are analyzed. Noghay Turks name their laments as “bozlav”. The word
“bozlav” comes from the same etymon of the word “bozlak”, the laments of Anatolia. In this study the “bozlav”s that are written in Noghay Turkish are determined and translated into Turkey Turkish.
Key Words Lament, Bozlav, The death among Noghay Turks.

* Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi, dileker@gazi.edu.tr
http://www.millifolklor.com
77
Page 2
Millî Folklor, 2008, Y›l 20, Say› 80
78
http://www.millifolklor.com


Eski çağlardan beri hemen hemen bütün toplumlarda ölenin arkasından yas töreni yapılmakta ve ağıt adı verilen şiirler söylenmektedir. Ağıtlar dar anlamda ölüm şiirleri sayılmakla beraber; geniş anlamda, içinde acı, üzüntü bulunan her konuda ortaya konulmuş şiirlerdir (Kaya 1999: 243).
Şükrü Elçin’e göre ağıt; insanoğlunun ölüm karşısındaki veya canlı-cansız bir varlığını kaybetme korkusu, telaşı ve heyecanı anlarındaki üzüntülerini, feryatlarını, isyanlarını, talihsizliklerini düzenli veya düzensiz söz ve ezgilerle ifade eden türkülerdir (Elçin 1986: 290).
Ağıt, Türkçe Sözlük’te de ölen bir kimsenin gençliğini, güzelliğini, iyiliklerini, değerlerini, arkada bıraktıklarının acılarını veya büyük felaketlerin acılı etkilerini dile getiren söz veya okunan ezgi, yazılan yazı, sagu, mersiye olarak tanımlanmaktadır (Türkçe Sözlük 1988:
23).
Türklerde ağıt söyleme geleneği, ilk çağlardan beri var olmuş ve tarihin çeşitli devirlerinde çeşitli Türk boyları tarafından günümüze kadar yaşatılmış bir gelenektir (Kaya 1999: 247-248).
Orta Asya’da yaşayan Türk toplulukları İslâmiyet’ten önce ölüleri için “yuğ” törenleri yapar ve bu törene çok önem verirlerdi. Ölünün yakınları at, koyun, sığır cinsinden kurbanlar keser, törene gelenlere yemek verirlerdi. Defin günü de ölü sahipleri ilk gün olduğu
gibi kurban keserdi. Şairler ise hem tören hem de defin sırasında sagu denilen ölüm şiirleri söylerlerdi (Kaya 1999:248).
Eski Türkçeden günümüze kadar gelen Divân-ı Lügâti’t-Türk’teki Alp Er Tunga sagusunu burada hatırlayabiliriz. Yuğ törenleri Göktürkler ve Uygur
Türklerinde de görkemli bir şekilde ya-
pılırdı. Ölünün arkasından ağlayıp ağıt
söyleyenlere Eski Türkçede yogçı, sıgıtçı
gibi isimler verilirdi (Ergin 2005: 8). Ça-
ğatay Türkçesinde bu kişilere yıglayur
(ağlayıcı, ağıtçı) denirdi. Bu tören ölü-
nün defnedilmesinden sonra da devam
ederdi (Kaya 1999: 248-249).
Halkın içinden çıkıp üzüntülü an-
larda onların iç dünyasını ortaya koya-
rak ağıtlar söyleyen bu binlerce isimsiz
sanatçının yanında; halk şairleri, âşık-
ları da ağıt türünde eserler vermişlerdir
(Kaya 1999: 309).
Günümüzde Türk dünyasında aynı
gelenekler az çok farklılıklarla yaşatıl-
maktadır.
Nogay Türklerinde de ölüm töre-
ni, çeşitli geleneklerin yerine getirildiği
önemli bir törendir.
Nogay Türkleri “Ölüsüne saygı gös-
terenin dirisi aç kalmaz” derler. “Ölüm
hak” sözü de Nogay Türkleri arasında
yaygındır. Nogaylar; ölünün nasıl gömü-
leceği, ona nasıl yas tutulacağı ile ilgili
gelenekleri yaşatmaktadırlar. Baddeley’e
göre Nogay Türkleri bu tür bazı gelenek-
lerini Kabardaylar, Kumuklar ve Çeçen-
lerden almışlardır (Baddeley 1989: 68).
Nogay Türklerinde birisi öldüğü
zaman bütün köy onun cenaze törenine
gelir ve ölüyü son yolculuğuna uğurlar.
Herkes, ölen için yas tutmak ve ona say-
gı göstermek zorundadır. Köyde ölen
kişiyle bir iki kere selamlaşmış olanlar
bile cenaze törenine gelir. Bütün cemaat
toplanır; hatta başka köylerden de ge-
lenler olur. Gelen halkı bir iki gün aynı
yerde ağırlamak gereklidir. Bunun için
Nogaylar ölülerini hemen gömmezler.
Cenaze töreninde “Ependi” (Efendi,
yani hoca, imam) şu sözleri söyler:
“Ey cemaat! Bugün çok ulu biri
aramızdan ayrıldı. O artık hiç bir şey
yapamaz; birine yerine getiremediği bir
söz verdiyse veya birinden aldığı bir şeyi
veremediyse bundan vazgeçiniz.”
Halk bu sözleri başlarını öne eğerek
sessizce dinler. Sonra hepsi bir ağızdan:
“Geçtik!” derler. “Yattığı yer pamuk
gibi yumuşak olsun.” (Kapayev 1995:
149).
Ölünün çıktığı evde yas tutulması
âdeti, bütün Türk dünyasında olduğu
gibi Nogay Türklerinde de vardır. Yakını
ölen kişi ağlar. Yalnız halk fazla dövü-
nerek ağlamayı hoş karşılamaz. Onun
kendini biraz kontrol etmesi istenir.
Ölümün olduğu evde ağıt yakılır. Bağı-
rarak, dövünerek ağlayanlar susarak
bu yürek sızlatan ağıdı dinlerler. Ağla-
yıcılara “bozlaycı” denir (Araslı 1975:
352). Söylenen ağıt ise “bozlav”dır. Bu
kelime aynı anlamıyla Dede Korkut’ta
da geçer (Ergin 1997: 54-9). Buna göre
buzla-: bağırarak ağlamak, buzlaş-: bir-
likte bağırarak ağlamak (Ergin, 1997:
224-2), buzlat-: ağlatmak, feryat ettir-
mek, bağırtmak (Ergin 1997: 136-13)
şeklinde Eski Anadolu Türkçesinde kul-
lanılmış kelimelerdir. Bozla- fiili Türkçe
Sözlük’te de devenin bağırması, mecazi
anlamda ise çığlık koparmak anlamı-
na gelirken (Türkçe Sözlük, 1988: 218),
sözlükte bozlak kelimesi için “Orta ve
Güney Anadolu’nun birçok bölgelerinde
bir türkü ezgisi ve bu ezgiyle söylenen,
konusu acıklı türküler” (Türkçe Sözlük,
1988: 218) açıklaması yapılmaktadır.
Bozlak Azerbaycan Türkçesinde de “agı”
kelimesiyle karşılanmaktadır Boratav
1982: 444).
Bozlaklar Türk kültürü için önem-
li bir malzeme deposudur ve bu konu
henüz tam anlamıyla incelenmemiştir.
Bozlak; Türk edebiyatında kısa hikâ-
ye, Türk halk müziğinde de uzun hava
olarak adlandırılmaktadır. Orta Ana-
dolu, Güney Doğu Anadolu ve Doğu
Anadolu’nun batısı ile Batı Anadolu’nun
doğusunda aşiret kavgaları, kan dava-
ları, aşk maceraları, gurbet, hastalık ve
ölüm gibi konular bozlakların konusunu
oluşturur. Buna göre bozlak geleneksel
halk müziğimizin en karakteristik ve en
otantik ezgilerini ihtiva eden bir uzun
hava formudur (Karakuş 2005: XI-XII).
Anadolu’da asıl söylendiği yer, Kırşe-
hir ve Kırıkkale-Keskin olan bozlaklar;
çoğunlukla Türkmenlerin aşiret kavga-
larında, düğün, toy gibi eğlencelerde,
muhabbet âlemlerinde söylenmektedir.
Bozlakların konuları söylendiği ortama
göre değişmektedir. Türk insanının ha-
reketleri, mizacı, yiğitliği, insana verdiği
değer, vatan ve tabiat sevgisi, acısı, sa-
vaşları, hastalık ve ölümü; sevdiği kıza
kavuşamayan yiğidin feryadı, sıla hasre-
ti çeken bir insanın feryadı bozlaklarda
dile getirilir (Karakuş 2005: XI-XII).
Anadolu’da bugün söylenen bozlak-
lar; kelime olarak Eski Anadolu Türk-
çesindeki buzla- ile Nogay Türklerinde
ve diğer Türk halklarında ağıtları ifade
eden bozlavlar ile aynı kökten gelmekte-
dir. Bayram Bilge Tokel’in bildirdiğine
göre (Tokel 1999: 78-79) bir Kırgız halk
türküsünde “Botasın ölgen tüyüdey/ boz-
lay bozlay kaldım men (Yavrusunu yitir-
miş bir deve gibi feryat figan içinde kal-
dım” ve bir Kazak halk türküsünde yer
alan “Botası ölgen narday bozla kopuz”
(Yavrusu ölen deve gibi feryat et kopuz)
(Karakuş, 2005: XIV) ifadeleri bozla- fii-
linin Türk dünyasında yaygın bir şekilde
kullanıldığını göstermektedir. “Botası
ölen tüye” yani “yavrusu ölen deve” ve
“devenin böğürmesi gibi” ifadesi Nogay
bozlavlarında da sıkça geçmektedir.
Anadolu’da rivayete göre “Erkek deve,
dişi devenin kokusunu çok uzaktan alıp
bozular, böğürür; dişi deve de ona karşı-
lık verir. Erkek devenin bozulamasından
‘bozlak’, dişi devenin karşılık vermesin-
den ‘maya’ kavramları ortaya çıkmıştır.
Maya, dişi devenin diğer bir adıdır. Türk
halk müziğinde uzun hava türleri veya
tarzları olarak bilinen ‘bozlak’ ve ‘maya’
kavramları böyle doğmuştur denilebilir.”
(Karakuş 2005: XIII).
Bozlavlar Nogay Türkleri arasında
nesilden nesile aktarılarak yaşamakta-
dır. Bu ağıtlar sadece ölenlerin arkasın-
dan değil, çekilen sıkıntılar ve özellikle
de Nogay Türklerinin Ruslardan gör-
dükleri zulümler için de söylenmektedir
(Kösoğlu, 1990: 380). Bozlavı herkes söy-
leyemez. Nogay Türkleri arasında bozlav
ustaları vardır. Bunlar ağlama işini mes-
lek edinmiş kişilerdir. Onların söylediği
bozlavlar duyulduğu zaman kimse göz
yaşlarını tutamaz. Söylene söylene geliş-
tirilerek değişen, çeşitlenen ve son hâlini
alan bu ağıtların sözleri her zaman insa-
nı hüzünlendirir. Dobruca Nogayların-
da, ağıtları, ölünün yakın akrabası olan
kadınlar söylerler (Mahmud 1986: 188).
Bazı köylerde de bozlavcılar bu ağıtları
okur (Kaya 1999: 250). Günümüzde eski
bozlavların varyantları ölen kişilerin ev-
lerinde hâlâ söylenmektedir.
Son zamanlarda Nogay Türkleri
arasında az da olsa yeni ağıtlar yakıl-
maktadır. Köylerde ağıt söyleyenler
azalmıştır (Kapayev 1995: 150).
Rusların ölüleri tabutla gömmek
konusundaki baskılarına rağmen Nogay
Türkleri kendi âdetlerini bırakmamış-
lardır. Ruslar; Rusya Federasyonu’ndaki
diğer şehirlerde yaşayan Nogay Türkle-
ri öldüğünde de aynı baskıları yaparak,
Nogayların kendi memleketlerinde gö-
mülmelerine izin vermemişler ve parti
organları, ölenin yakınlarını cezalandır-
makla tehdit etmişlerdir.
Bir Nogay Türkü öldüğü zaman ye-
disinde, kırkında, elli ikinci gecesinde,
yüzüncü gününde ve ölüm yıldönümün-
de dualar okunur. Özellikle kırkıncı gün
önemlidir ve herkes ölüsüne dualar etti-
rir. Ölüm yıldönümünde de yine Kur’an
okunur. Fakirlere ölenin eşyaları veri-
lir.
Bundan 30-40 yıl öncesine kadar bir
kişi öldükten sonra torba torba çörek da-
ğıtılır, gelenlere et yedirilir, çorba içirilir,
tatlı sunulurdu. Çocuklara simit, çörek
verilirdi. Fakirlere, düşkünlere, öksüzle-
re sevap kazanmak için dua yemeği da-
ğıtılırdı. Bu; en az yüz elli, iki yüz torba
yemeklik malzeme demektir. Yapılan
yiyecekler basit çörekler olmazdı, çiko-
latalı çörekler yapılırdı. Bu konuda No-
gay Türkleri birbirleriyle yarışırlar, biri
diğerinden aşağı kalmamak için daha
iyisini yapmaya çalışırdı. Günümüzde
Nogay Türklerinin ekonomik durumu
eskiye oranla kötüdür. Bu yüzden kimse
bu tür şeyler yapamamakta, gelenlere
çoğunlukla sadece çay1 verilmektedir.
Bugün Dağıstan’da yaşayan Nogay
Türkleri ise ölenin arkasından yapılan
törenleri Kuban’da yaşayanlar gibi yap-
mamaktadırlar. Dağıstan Nogaylarının
sayısı Kuban’dakilerden iki kat fazladır.
Dağıstan Nogayları ölenlerinin ardın-
dan, baş sağlığına gelenlere hâlâ et ye-
dirmekte, çorba içirmekte, tatlı ikram
etmektedirler. Onlar Kuban’da yaşayan-
lar gibi duayı az ikramla geçiştirmezler.
Eskiden sert kayadan mezar taşı
kestirilir, üstüne dualar yazdırılır, na-
kışlar yapılırdı. Günümüzde de granit-
ten, mermerden çok güzel mezar taşları
yapılmaktadır. Mezarlara iyi bakılmak-
tadır. Bunların hepsi ölüye duyulan say-
gıdan dolayıdır.
Nogay Türkleri dinlerine çok bağ-
lıdır. Ölümün Hak’tan geleceğine iman
eder ve ölümden korkmazlar. Onun için
de Nogaylar “Ecel verirse iman da ver-
sin” diye Allah’tan dilekte bulunurlar.
Ölenlerin arkasından söylenen boz-
lavlar; ölen kişiye göre çeşitlilik göster-
mektedir. Mesela bir ev sahibi, birinin
oğlu veya genç bir gelinin kocası öldü-
ğünde söylenen bozlavlar farklı farklıdır.
Bozlavlardan bazıları şunlardır:
Üy iyesi ölgende aytılgan bozlav
Evin sahibi, reisi öldüğünde söylenen bozlav
Alla köñiliñdi hoş körsin,
Allah gönlünü hoş görsün.
Yennettiñ keñ sarayın bos bersin,
Cennetini geniş, sarayını boş versin.
Öziñnen kalgan balalar,
Senden kalan çocuklar,
Begene bolsın, berk bolsın.
Bey olsun, sağlıklı olsun.
Är isleri oñ bolsın
Her işleri yolunda gitsin.
Agalar at baylagan yurt bolsın,
Ağaların at bağladığı yurt olsun.
Älimler duva kılgan üy bolsın…
Âlimlerin dua ettiği ev olsun.
Ulı ölgende aytılgan bozlav
Birinin oğlu ölünce söylenen bozlav
Bu keşe men tüs kördim,
Bu gece ben düş gördüm,
Bir älemet is kördim:
Acayip bir iş gördüm.
Alkımımnan altın tüymem üzilip,
Boğazımdaki altın düğmem kopup
Aldıma kara halkım tizilip,
Önüm sıra halkım dizilip
Azbarımnıñ işinde
Evimin bahçesinde
Arakı, ballar işilip,
Rakı, ballar içilip
Yeñsiz köylek pişilip.
Yensiz gömlek biçildi.
Sol tüsime köne almay,
Düşüme inanamadan,
Kün yarıktı köre almay,
Gün ışığını göremeden,
Botası ölgen tüyedey,
Yavrusu ölen deve gibi,
Bozlay turıp kalgan kün
Ağladığım gündür bugün.
Boz botadan ayırılıp,
(Yavrusu ölen) deve gibi yavrumdan ayrılıp
Yılay turıp kalgan kün…
Ağladığım gündür bugün.
Eri ölgen yas hatınnıñ bozlavı
Kocası ölen genç bir kadının söylediği bozlav
Kögildirdi kölgey şuvlatıp,
Gökyüzünü şelale gibi çağıldatıp,
Kögendey közdi yılatıp,
Erik gibi gözleri ağlatıp,
Kün közindey biykedi.
Güneşin ışıkları gibi yükseldi.
Ölen minen teñ etip,
Otlar ile denk olup
Öz teñinnen kem etip,
Denginden aşağılara inip,
Şınarday boyın şüydirtip,
Çınar gibi boyunu uzattırıp,
Şuvakka betin küydirtip,
Parlak benzini yaktırıp,
Basına kara bürkentip,
Başına kara örtü örttürüp,
Bavırın yerge süykentip,
Bağrını yere sürttürüp,
Taslap kettiñ sen, iyem…
Bırakıp gittin sen, sahibim.
Üy bası hatın ölgende bozlav
Evin hanımı öldüğünde söylenen ağıt
Biykelerdiñ biykesi,
Hanımların hanımı
Biyik taktıñ iyesi,
Büyük tahtın sahibi
Tastarın oray salıngan,
Taşları ahenkle yerleştirilmiş,
Tamagınıñ astınnan
Gerdanından
İşken ası köringen.
İçtiği su görünen
Tuvmagalı üydiñ iyesi,
Doğduğu evin sahibi
Tolgısıgan köp nävmettiñ mänesi,
Sancılandığı bir çok nöbetin anlamı
Köşpem, köşpem dep ediñ,
Göçmem, göçmem demiştin,
Köşpem yetken basına,
Göçmen (ölümün) başına geldi,
Katı yanıp tez söngen,
İyice yanıp tez söndü,
Kapilesten atlangan.
Ansızın gitti.
Yigit ölgende bozlav
Yiğit öldüğünde söylenen ağıt
Danalardıñ danası,
“Âlimlerin âlimi
Embekli er Kabıldıñ anası,
Çalışkan yiğit” Kabıl’ın annesi
Kıyınlı kärip Kanetet,
Çile çekmiş garip Kanetet,
Bulay aytıp tolgaydı.
Böyle terennüm ediyor.
Tolay maytak iyesi,
Oraya buraya yuvarlanan,
Kan yalalı Kabılım,
Kan yeleli Kabıl’ım
Öksizley özim saklagan,
Öksüzken baktığım,
Ögey tuvgan uvılım.
Üvey doğmuş oğlum
Öz yanımda tiregim,
Benim canımın direği
Är ne yerde keregim,
Her yerde ihtiyaç duyduğum
Omıravda yan saklagan yüregim,
Bağrımdaki canımı taşıyan yüreğim
Avdannagan üyken üyde şıragım.
Artık harap olmuş büyük evde gözümün nuru
Kabırgamda kanatım
Kaburgamda (evimin duvarında) kanadım
Kabıl atlı sanetim,
Kabıl adlı varlığım,
Kart atañnıñ sen öziñ
Sen ihtiyar babanın
Artık süygen balası.
Çok sevdiği çocuğu.
Han yalalı, biy sınlı,
Han yeleli, biy2 endamlı
İlgeri bakkan tilekli,
Geleceğe istekle bakan
İyilmegen temirdey,
Eğilmeyen demir gibi,
At basınday yürekli.
At başı gibi cesur.
Ayuv sınlı ol özi,
Ayı gibi kuvvetli
Bätir bitken bilekli,
Bileği kuvvetli yiğit,
Adaganda akıl tabagan,
Şaşırdığında akıl veren
Altı yurtka ol özi,
Altı yurda, odur,
Kaytpay karsı şabagan,
(Düşmandan) geri kaçmayıp saldıran,
Yaz künindey yaynagan.
Yaz güneşi gibi parlayan.
Yav körgende ol özi
Düşman gördüğünde
Eki közi yaynagan.
İki gözü parlayan.
Kız ölgende bozlav
Kız öldüğünde ağıt
Kaltırasa kara kiske böledim,
Titrese kara kiske3
ile kundağa sardım
Kara kis katı bolar dep,
Kara kumaş sert olur diye,
Katebige oradım,
Kadifeye sardım,
Katıp uyklap yatkanda,
Derin uyuduğunda
Yüreginiñ basına
Yüreğinin başına
Kolım salıp karadım.
Elimi koyup baktım
Erkelese er uvılga baladım,
Erkek çocuğu gibi nazlandırdım,
Erikse avıl üyge kıdırttım,
Canı sıkılırsa evden eve gezdirdim,
Örnekli köylek kiygizdim,
İşlemeli gömlek giydirdim,
Orın etip östirdim.
Yer yapıp büyüttüm
Tarmaklı köylek kiygizdim,
Kollu gömlek giydirdim,
Tarpan etip östirdim.
Yabanî at gibi büyüttüm.
Kayda sennen körgenim,
Nerede senden gördüğüm
Körgen minen bilgenim.
Gördüğümle bildiğim
Al yavlıkka tüyilip
Al mendille bağlı
Altını kaldı yıyılıp.
Altını kaldı toplanıp.
Tapkanası kaldı taguvlı
Rafı kaldı takılı
Tagı kaldı kuruvlı
Tahtı kaldı kurulu
Tapkanası kalsa talk bolsın,
Rafı kalırsa darmadağın olsun,
Tagı kalsa kül bolsın,
Tahtı kalsa yansın,
Yaklavı altın, yagı yez,
Direkleri altın, yanı bakır,
Yahşı ärüvim atlandı,
Güzelim uçtu gitti,
İynesi altın, yibi yez,
İğnesi altın, ipi bakır,
İygi ärüvim atlandı.
Güzelim uçtu gitti.
Kanşısı kamka kesip kayıskan
Makası ipek kumaştan sırmayı isteksizce kesti
İynesi inci tizip mayıskan,
İğnesi inci dizip eğildi
İygi ärüvim atlandı,
Güzelim uçtu gitti,
Işbavlı elden kanşı algan,
İş (nakış) yaparken makas aldı,
Uşkan añnan ülgi algan,
Uçan avdan (av hayvanından) örnek aldı.
Kanşısı man hat yazgan,
Makası ile yazı yazdı
Dorbasınıñ avızına
Çantasının ağzına
Oka tigip at yazgan.
Sırma ile isim yazdı.
Yegilgen arbam tuvargan,
Koşulmuş arabamın koşumunu çözdü,
İyertlengen attı yibergen,
Eyerlenmiş atı gönderdi,
Sarayıma bar salgan,
Sarayıma zenginlik veren,
Yüregimniñ basına
Yüreğimin başına
Ketpes koyı dert salgan.
Gitmez koyu dert saldı.
Aşuvlı ketip dertli ölgen,
Kızgın gidip dertli öldü,
Armanışlı ketip muñlı ölgen.
Arzusunu yerine getiremeden sıkıntılı öldü.
Yaz kiyegen degeley,
Yazın giyinmiş der gibi,
Kıs kiyegen biyeley,
Kışın giyinmiş kısrak gibi,
Kiyip bilgen kisige,
Giyebilen kişi için
Ak kübeden kemi yok,
Ak başörtüden eksiği yok,
Yoklap bilgen kisige
İyi bilen kişi için
Sadaklı sannı erden kemi yok.
Silahlı pek çok erden eksiği yok.
Yas bala ölgende bozlav
Genç delikanlı öldüğünde söylenen ağıt
Bäpişime kum tolıp,
Pabucuma kum dolup
Basa almay turı edim,
Basamadan duruyordum
A yıyılgan yamagat,
Ama toplanan halk,
Ayıp ete körmeñiz,
Ayıplamayınız,
Baskarıp yılay almay turı edim.
Dimdik durup ağlamıyordum.
Bäpişim bar, mesim yok,
Pabucum var, çizmem yok,
Akılım bar, esim yok,
Aklım var, fikrim yok,
Davıl bazlı tavıslı,
Fırtına sesli,
Üyken üydiñ balası,
Büyük evin çocuğu
Elekenli, kumganlı
Leğenli, ibrikli
Eskili üydiñ balası.
Çok eski evin çocuğu
Bu dunıyada neler bar,
Bu dünyada neler var,
Botası ölgen tüye bar,
Yavrusu ölen deve var,
Kulını ölgen biye bar,
Tayı ölen at var,
Bu yıyında neler bar,
Bu insanlarda neler var,
Bebeyi ölgen tavkey bar,
Bebeği ölen bakıcı4 var,
Tavkeyi ölgen bebey bar,
Bakıcısı ölen bebek var,
Yasagan yası kelgende,
Yaşadığı yaşı geldiğinde,
Yası alpıska yetkende,
Yaşı altmışa dayandığında,
Kuralayday közi kızargan,
Ceylan gibi gözü kızaran,
Kuvday şaşı agargan,
Kuğu gibi saçı ağaran,
Karagan yalgız közi yıgılıp,
Kararmış yalnız gözü ağlayan,
Allalap yılay kalgan kekey bar.
Allah Allah diye ağlayan geyik var.
Burıngılar zergerler,
Eskiler ağlarlar,
Botası ölgen tüyege
Yavrusu ölen deveye
Nar telipti süt üşin,
Deve yavrusu sütüne kavuşmaya çalışmıştı,
Kulını ölgen biyege
Tayı ölen ata
Tay telipti at üşin,
Tay ata kavuşmaya çalışmıştı,
Bebeyi ölgen tavkeyge,
Bebeği ölen bakıcıya,
Allalap yılay kalgan kekeyge
Allah Allah diye ağlayan geyiğe
Ne teligey eken di,
Nereye kavuşacaktı,
Madar etkey zat üşin?
Çare olacak şey için?
Kelinşek bozlavı
Gelin ağıdı
Alla yazgan yazuvım,
Allah yazmış kaderimi
Atam koskan kosagım,
Babam katmış bir parçasını
Etime kiygen köylegim,
Tenime giydiğim gömlek
Et kasıgan tırnagım,
Tenimi kaşıdığım tırnağım,
Kalempir tüsli köylegim
Karanfil renkli gömleğimi
Kimge berdiñ kiymege?
Kime verdin giymek için?
Kası argımak ayvandı
Küheylanını
Kimge berdiñ minmege?
Kime verdin binmek için?
Suv tileseñ bal bergen
Su istediğinde bal veren,
Öziñe algan kutsızdı
Kendine aldığın bahtsızı,
Kimge berdiñ süymege?
Kime verdin sevmek için?
Kelinşek bozlavı
Gelin ağıdı
Besigime bek östim –bes yasımda tabıstım,
Beşiğime bey büyüdüm, beş yaşımda buluştum
On bir yasta –bir yastıkka bas kostım
On bir yaşımda aynı yastığa baş koydum
On ekide –kalmay sırım tögistim
On ikide sırrım kalmadan ortaya döktüm
Toyımda taspa tagıp üyretti
Düğünümde sicim bağlamayı öğretti
Kunanımda kurık süyretti,
Tayıma sırık sürükletti,
Esigimdi kese türgizdi
Kapımı keserek dürdü (katladı)
Erkinlikti öz basıma sürgizdi,
Özgürlüğü kendi başıma sürdürdü,
Bir kolıma may berdi
Bir elime yağ verdi
Bir kolıma şay berdi
Bir elime çay verdi
Dunıyadı öz basıma yay berdi.
Dünyayı kendi başıma yıktı.
Akşadı pullay sanattı
Parayı pul gibi saydırdı
Mallık tuvıl, yün de yok
Hayvanın da yünün de değeri yok.
Bu kayranım ketken soñ.
Bu hayran olduğum gittikten sonra
At tabılmas demeymen,
At bulunmaz demiyorum,
Arkası yavır tabılar,
Sırtı yağlı olsa bile bulunur,
Er tabılmas demeymen,
Yiğit bulunmaz demiyorum
Erni yelke tabılar,
Dudağı ensesinde olsa bile bulunur,
Köşkende köşim aydagan,
Göçerken göçümü yollayan,
Konganda kos at baylagan
Konarken çift at bağlayan,
Sendey kaydan tabılar.
Senin gibisi nereden bulunur.
Basımdı bal man yuvdırgan,
Başımı bal ile yıkatan,
Belimdi talday buvdırgan,
Belimi dal gibi sıkan,
Etten yilik ıslatkan,
Kemikten ilik çıkaran,
Eñ däriye kiydirgen,
En çare olanı giydiren,
Bulıtka yetken süñgi algan,
Buluta ulaşan süngü alan,
Burıñgıdan ülgi algan
Eskilerden örnek alan,
Tayanganda tal koradı yapırgan,
Dayandığında söğütten duvarı kapayan,
Süyengende süñgi sabın sındırgan
Dayandığında süngü sapını kırdıran,
Sendey kaydan tabılar!
Senin gibisi nereden bulunur!
NOT­LAR
1 Nogay şay: Çay, süt, yağ ve tuz ile yapılan
çorba kıvamında bir içecek.
2 Biy: Örfî hukuku bilen, davaları bu hukuk
esaslarına göre hâlleden itibarlı kimse.
3 Kiske: Bir çeşit kumaş.
4 Tavkey: Anne, anneanne veya dadı.
KAYNAKÇA
Araslı, Altan, Kazan ve Kırım Türklerinin
Folklor ve Musikisi, Türk Kültürü, Yıl 13, Ekim
1975, s. 352.
Atalay, Besim, Divân-ı Lügâti’t-Türk Dizini-
Endeks-, TTK Yayınları, Ankara 1991.
Baddeley, John F., Rusların Kafkasyayı İs-
tilası ve Şeyh Şamil, Çev. Sedat Özden, İstanbul
1989, s. 68.
Baskakov, N. A., Nogaysko-Russkiy Slovar,
Moskva, 1963.
Boratav, Pertev Naili, Folklor ve Edebiyat, C.
2, Adam Yayınları, İstanbul 1982.
Elçin, Şükrü, Halk Edebiyatına Giriş, Ankara
1986, s. 290.
Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı Giriş-
Metin-Sözlük- (I), İndeks Gramer (II), TDK Yayınla-
rı, 3. Baskı, Ankara 1997.
–––, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, 35.
Baskı, İstanbul 2005.
Kalmıkova, S. A., Nogay Halk Yırları, Mos-
kva 1969.
Kapayev, Suyun, Nogaydıñ Üyi, Çerkessk
1995.
Karakuş, İdris, Türk Kültüründe Bozlaklar 1
(Orta Anadolu Bozlakları), Keskin Belediyesi Kül-
tür Hizmetleri, Ankara 2005.
Kaya, Doğan, Anonim Halk Şiiri, Akçağ Ya-
yınları, Ankara 1999.
Kösoğlu, Nevzat, Türk Dünyası Tarihi ve Me-
deniyeti Üzerine Düşünceler, İstanbul 1990, s. 380.
Mahmud, Nedret, Dobruca ve Kuzey Kafkas-
ya Nogaylarının Folkloru Üzerine Genel Bir Bakış,
3. Uluslar arası Türk Folklor Kongresi Bildirileri,
Ankara 1986, C. 1, s. 188.
Tokel, Bayram Bilge, Neşet Ertaş Kitabı, Ak-
çağ Yayınları, Ankara 1999.
Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, C. 1-2, Ankara
1988.

19 Ocak 2009 Pazartesi

ingilizce - nogayca ve nogayca - ingilizce sözlük

sanıyorum karanogaycanın baz alındığı bir sözlük

ingilizce - nogayca sözlük indirmek için tıklayın

http://www.freelang.net/dictionary/nogai.html adresinde



nogayca ingilizce 1038
ingilizce nogayca 942
kelimeden oluşan bir nogayca sözlük indirebilirsiniz
sözlüğü bilgisayara kurmanız gerekiyor, indirdiğiniz iki dosyayıda kurmalısınız

sözlüğü kurduktan sonra language bölümünden ingilizce nogayca yada nogayca ingilizce bölümünü seçebiliyorsunuz
search tuşuna bastığınızda sözlük karşınıza geliyor buradan arama yapabiliyorsunuz

window size bölümünden sözlüğün uzunluğunu ayarlıyabiliyorsunuz

18 Ocak 2009 Pazar

karaçay - çerkez nogay bölgesi

2007'de Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde merkezi Erken-Şahar olan,toplam 15 bin nüfuslu bir Nogay rayonu oluşturulmuştur.

cherkessk şehrinin batısında ikonhalk ve onun kuzeyinde sırasıyla erkenşahar ve erkenyurt yerleşim yerleri görülüyor,erkenhalk yerleşimi erkenşahar ile bitişik ve batısında kalıyor,adil halk yerleşimi yine erkenşahar ile bitişmiş erkenhalkın güneyinde kalıyor







Görüntü ©2009 TerraMetrics, Harita verileri ©2009 AND, Geocentre Consulting - Kullanım Şartları
Harita
Uydu
Karma
Arazi

.


Nogay Rayonu
Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde Nogaylar için de bir Rayon oluşturulması çalışmaları sürüyor. Nogay bölgesini oluşturacak 5 yerleşim biriminde 8 Ekim 2006 tarihinde yapılan referandumda seçmenlerin yüzde 94'ü bölgenin kurulmasından yana oy kullandı. Nogay bölgesi olarak birleştirilmesi planlanan ve 10 bin seçmenin bulunduğu beş yerleşim merkezinde oylamaya katılım oranı yüzde 88.2 olarak gerçekleşti.
Nogay Rayon’unu oluşturacak İkon-Halk, Adil-Halk, Erkin-Yurt, Erkin-Halk ve Erkin-Şahar köyleri şimdiye kadar Adıge Hable bölgesine bağlıydı.
2002 sayımına göre Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde nüfusun % 3,4'ünü oluşturan 14 bin civarında Nogay yaşıyor.
Karaçay Çerkes Cumhuriyeti’ndeki tek şeker fabrikası Erkin-Şahar’da bulunuyor. Cumhuriyetin en verimli topraklarının bulunduğu Nogay Bölgesinden, Stavropol Bölgesi yerleşimi Nevinomısk ile Karaçayevsk Bölgesi yerleşimi Ust-Ceguta’yı birleştiren demiryolu geçiyor.
Nogay Bölgesi, Karaçay-Çerkes’in 10. Rayonu olacak.

.
Nogaylar sonbaharda seçime gidiyor
Çerkesk/Ajans Kafkas - Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nin yeni oluşturulan Nogay bölgesinde ilk bölge başkanı ve belediye meclis üyeleri seçimi için sonbaharda sandık başına gidilecek.

Nogay bölgesinin geçici temsilciliğinden yapılan açıklamaya göre, 18 Mayıs’taki referandumda bölge sakinleri meclis üyeleri ve başkanın beş yılda bir seçilmesi önerisini onayladı.

Bu çerçevede bölgenin yönetim kadrosunun belirleneceği seçimler, 2008 sonbaharında düzenlenecek. Seçimlere Adıge Hable bölgesinden ayrılarak kendi milli bölgesini oluşturan sekiz Nogay köyü katılacak. Bu köyler ise şunlar: Adil-Halk, İkon-Halk, Kızıl-Togay, Erkin-Halk, Erkin-Şahar, Kuban-Halk, Erkin-Yurt ve Yevseyevski. Адиль-Халк, Икон-Халк, Кызыл-Тогай, Эркин-Халк, Эркен-Шахар, Кубан-Халк, Эркин-Юрт, хутор ЕвсеевскийKaraçay-Çerkes Cumhuriyeti Nogay bölgesi ülke parlamentosunun kararıyla 5 Aralık 2006'da oluşturulmuştu. 12 Ekim 2007'de Rusya Federasyonu hükümeti Nogay toplumunun da referandumla benimsediği kararı onayladı. Böylece Erkin-Şahar merkezli Nogay bölgesi resmileşmiş oldu. Nogay bölgesinde 15 bin kişi yaşıyor, üçte birini Erkin Şahar halkı oluşturuyor. KU/ÖZ/FT

.
.
Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesinde Nogayların yaşadığı Adige-Hablskiy, Habezskiy ve Prikubanskiy rayonlarının 1959-1989 yılları arasındaki nüfus dinamiklerinin analizi Nogayların yalnızca Adige-Hablskiy rayonunda çoğunluk sağladıklarını göstermektedir. Bu üç rayonun Nogaylar açısından 1959-1989 yılları arasındaki nüfus hareketleri ve toplam nüfus içindeki yüzdeleri şöyledir:

Adige-Hablskiy bölgesi

Yıllar 1959 % 1970 % 1979 % 1989 %

Nüfus 7153 32.0 8999 33.5 9404 37.0 10053 37.8

Habezskiy bölgesi

Yıllar 1959 % 1970 % 1979 % 1989 %

Nüfus 578 2.5 631 2.4 575 2.2 640 2.4

Prikubanskiy bölgesi

Yıllar 1959 % 1970 % 1979 % 1989 %

Nüfus 273 0.4 313 1.0 297 0.9 294 0.9

Yukarıdaki tablolarda görülen nüfus oranları günümüzde Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti içinde de devam etmektedir. Değişik etnik gruplardan meydana gelen Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde Nogay nüfusunun nisbî azlığı onların siyasî alanda temsil edilmelerine de yansımaktadır. Söz gelimi, 1995 yılında Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nde görev yapan siyasî birimlerin yöneticilerinden % 47.6’sı Ruslardan, % 26.7’si Karaçaylılardan, % 10.5’i Çerkeslerden, % 8.1’i Abazalardan meydana gelirken, Nogayların oranı % 5.8’di..
.

Karaçay-Çerkes Cumhuriyetinde, Nogay bölgesinin kurulmasıyla ilgili 8 Ekim 2006 tarihinde yapılan referandumdan sonra, parlamento, halkın isteğine uyarak cumhuriyetin kuzey tarafında yeni bir Nogay bölgesi kurulmasını kabul etmiş, 12 Aralık 2006 tarihinde Devlet Başkanı Mustafa Batdıyev de Nogay bölgesinin kurulması için komisyon oluşturulması kararını imzalamıştı. Yeni kurulan Nogay bölgesinde 8 köy yer alıyor. Bu köylerin toplam nüfusu 15 bin kadar. Nogay bölgesinin idari merkezinin Erkin-Şahar köyü olması karara bağlandı. Bu köyde sadece bir şeker fabrikası bulunuyor. Fabrikada 665 kişi çalışıyor. Yeni kurulan Nogay bölgesinin ekonomisine katkıda bulunacak çeşitli kaynaklar kaynaklar var ise de, bu kaynakların bölgedeki işsizliğin derecesini indirecek ve bütçesini oluşturacak kadar bir getirisi yok.




Image
aa



Resmî kaynaklara göre, 2006 yılının sonuna kadar, Nogay bölgesini oluşturan köylerden 30 milyon ruble kadar bir para toplanacak. Bu miktarın yüzde 70'i bölgede çalışanların aylıklarından kesilecek vergiden oluşuyor. Öte yandan, cumhuriyetin genel bütçesinden bölge için ayrılan miktar ise 50 milyor ruble. Ayrıca, cumhuriyet ve federal borç vergi kasasından bölge için 28,7 milyon ruble verilecek. Gelecek yıl ise bölge için ayrılacak bütçe daha fazla olacak. Çünkü, yeni bölgenin işlerinin yürümesi için 2007 yılında 34,5 milyon ruble fazladan harcanacak.


Yeni kurulan Nogay bölgesi, cumhuriyetin yüzde 1,3'ünü oluşturuyor. Nogay bölgesi, Adıgey-Hable bölgesinden ayrılan Nogay köylerinden kuruldu. Bu sebeple, Adıge-Hable bölgesi yüzde 30 kadar küçüldü.


Nogay Bölgesine Giren Köyler ve Nüfusu

Adil-Halk
İkon-Halk
Kızıl-Togay
Erkin-Halk
Erkin-Şahar
Koban-Halk
Erkin-Yurt
Yevseyevskiy
:
:
:
:
:
:
:
:

1.519
4.025
262
1.500
5.167
215
2.268
184

.

Karaçay-Çerkess Özerk Cumhuriyeti

Nogayları Haritası.
.
http://www.kafkasevi.com/uploads/karacay-cerkescum..jpgNogay bölgesine giren yerleşim yerlerinden biri olan kızıltogay cherkessk şehrinin doğusunda görülüyor, erkin yurt kızıltogayın kuzeyinde sınırda


.
Nogay Edebiyatı
Nogay Edebiyatı, günümüzde Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti ile Dağıstan'da gelişme imkânı bulmuştur. Dağıstan'da meydana getirilen eserlerde Kara Nogay ağzının etkisi görülse de edebî dil Kuban Nogaylarının kullandığı Ak Nogay ağzıdır.
Araştırmacılar, basılan eser sayısının gün geçtikçe azaldığını ve Nogay yazı dilinin geleceğinin tehlikede olduğunu belirtmektedirler.
Nogay Türkçesi ile Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde daha önceki yıllarda "Lenin Yolu" adıyla çıkan bir gazete, günümüzde "Nogay Davısı" adıyla haftada iki defa basılmaktadır. Sovyet dönemindeki Nogay Türk Edebiyatı'nın ihtilâlden hemen sonra başladığını söylemek mümkündür.
İhtilâlden sonra Nogayların ilk büyük edebiyatçısı Abdul-hamid Canibekov'dur. Nogay Türklerinin edebî dilinin teşekkülünde rol oynayan kişilerin başında gelen Canibekov, Nogay Edebiyatı'nın ilk taşlarını koyan, birçok ilke imza atan kişidir. Nogaylar arasında dolaşarak, Nogay halkının söz zenginliğini derleyip dört ciltlik "Söz Kaznası" adlı el yazması bir eser meydana getirmiştir.
Nazip Nogaylı (Nazip Gasri), deneme türünde eser veren yazarlardandır.
Önemli edebî şahsiyetlerden birisi Fazil Abdulcalilov'dur (1913-1974). 70'li yıllara kadar yazmaya devam eden Abdulcalilov, bu kırk yıllık edebî hayatında Nogay Edebiyatı'na birçok yenilik getirmiştir. Basılmış 26 kitabı bulunmaktadır.
Nogay Türk Edebiyatı'nın ilk romanı 1932'de Basir Abdullin'in yazdığı "Kır Bätirleri"dir. Basir Abdullin, Nogay Türk Edebiyatı'nda ilk piyes yazan yazarlardan biridir.
Sovyet dönemi Nogay Türk edebiyatının oluşmasını sağlayan kişilerden biri de Musa Kurmanaliyev'dir (1894-1972). Kurmanaliyev'in "Kanatlı Yürek" ve "Şöllik Tavısı" isimli iki şiir kitabı bulunmaktadır.
Hasan Bulatukov, "Sovyet Dönemi Nogay Türk Edebiyatı"nın temelini atan kişiler arasındadır. Bulatukov, "Nogay Bet" romanı ve "Fatimat" piyesi ile (1932) tanınmıştır. Birçok hikâye de yazan Bulatukov, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde Ekim ihtilâlini ilk defa işlemiştir.
Aydemir Murzabekov'dur (1914-1989), Badiy Acigeldiyev (1922-1982), Salehcan Zalyandin (1924-1973), Kuruptursın Orazbayev (1924-1990), Suyun Kapayev (doğ. 1927) (Eserleri Rusça'ya ve ülkedeki diğer halkların dillerine de çevrilmiştir. Kapayev, 1995 yılında da "Karaçay-Çerkez Cumhuriyeti'nin halk yazarı" seçilmiştir.), Magomet Kerimov (doğ. 1927), Yevgeniy Kalinin (doğ. 1935), Askerbiy Kireyev (doğ. 1938), Yelena Bulatukova (doğ. 1937), Aşim Sikaliyev'dir (doğ. 1938), Gamzat Acigeldiyev'dir (1939-1969), Muharbiy Avbekicev (doğ. 1940), Keldihan Kumratova (doğ. 1944), Soltahan Acikov (doğ. 1944), İsa Kapayev (doğ. 1949), Valeriy Kazakov (1948), Murat Avezov (doğ. 1951), Sofya Kalmıkova, Y. Ayıpov, Bätir Bayısov, Muharbiy Avbekicov, Acdavut Naymanov, Ramazan Kereytov, Bekbiyke Kulunşakova bilinen eser sahibi Nogay edebiyatçılardır..
NÜFUS
KARAÇAY-ÇERKES CUMH. Nüfus Bileşimi – 2002

Milliyetler
Nüfus
Oran(%)
Karaçay
169.198
38.50
Çerkes
49.591
11.28
Abaza
32.346
7.36
Azeri
1.024
0.23
Ermeni
3.197
0.73
Grek
1.349
0.31
Kabardey
915
0.21
Nogay
14.873
3.38
Asetin
3.333
0.76
Rus+Kozak
147.878
33.65
Tatar
2.021
0.46
Ukraynalı
3.331
0.76
Çeçen
1.757
0.40
Diğer
8.657
1.97
TOPLAM
439.470
100.00



Not: ı. Nüfusu 1000’in altında olanlar “diğer” hanesine dahil edildi.

KARAÇAY ÇERKES CUMHURİYETİ
Resmi Dil : Rusça, Karaçayca, Adıgece, Abazaca, Nogayca,
.

census 1926 census 1939 census 1959 census 1970 census 1979 census 1989 census 2002
Karachays 52,875 (52.0%) 70,932 (29.2%) 67,830 (24.4%) 97,104 (28.2%) 109,196 (29.7%) 129,449 (31.2%) 169,198 (38.5%)
Cherkess 16,186 (15.9%) 17,667 (7.3%) 24,145 (8.7%) 31,190 (9.0%) 34,430 (9.4%) 40,241 (9.7%) 49,591 (11.3%)
Abazins 13,731 (13.5%) 14,138 (5.8%) 18,159 (6.5%) 22,896 (6.6%) 24,245 (6.6%) 27,475 (6.6%) 32,346 (7.4%)
Russians 2,593 (2.6%) 118,785 (48.8%) 141,843 (51.0%) 162,442 (47.1%) 165,451 (45.1%) 175,931 (42.4%) 147,878 (33.6%)
Nogais 6,263 (6.2%) 6,869 (2.8%) 8,903 (3.2%) 11,062 (3.2%) 11,872 (3.2%) 12,993 (3.1%) 14,873 (3.4%)
Others 9,961 (9.8%) 14,810 (6.1%) 17,079 (6.1%) 19,957 (5.8%) 21,917 (6.0%) 28,881 (7.0%) 25,584 (5.8%)
.,

jj