Subscribe

RSS Feed (xml)



Powered By

Skin Design:
Free Blogger Skins

Powered by Blogger

23 Temmuz 2008 Çarşamba

çongar köyü şiiri

ÇONĞAR KÖYÜ



Cankoy bette Çonğar köyü, üylerin üstü külden,

Qaberi yoq açqan gülden, ya cırlağan bülbülden,

Tezek tütiy ocaklardan, duman cıyıla köyden,

Bir zamanlar batır cigit çıqa edi her üyden.



Bir qaç köküş, üç beş toqlu qaraltıda körüngen,

Suyeklerin saya ballar qart ogüz bar, sürüngen,

Çonğar köyü – taliyinden, halq - köyünden tüñülgen,

Qara künge şaytıp kongen, qasevetlerge bürüngen



Cavcüreklerni suvutqan, dostluq birlik qurulmay,

Bunca zülüm, qorluqlarğa, qatseñ, qarşı turulmay,

Çalpan-çarıq tırışsa da, saqat maliy yol almay,

Avelenip uça koñül, Çonğar köyge qonalmay.



Gülsümçikniñ, uy bolğan soñ, bel avrusı keçmedi.

Qurt-Soyunge döl berip te, ul şerbeti içmedi.

Acıdı Quday, kop keçmiy, qara topraq cabındı,

Can aşından Çonğar köyü bir qaç loqma qapındı.



Çonğar köyü unutmayman badem közlü qızını,

Aqılımdan çıqarmayman qalavdaki, sözümni,

Tazeliy-qozğay hasretni, yürekteki sızımnı,

Bergen tüsü o yavluqman silem yaşlı közümni.



Toqta, batma, Çonğar köyü, umüt kesme şay tezden,

Pusür ballar helallanır, arınırlar koñülden,

Qoray yaqıp fal baqayıq, niyet tilep erenden,

Bir kün halq qurtulacaq, esaretten, kederden.

Server Turupçı



Tatlıkuyu köyünden kırk iki yaşındaki Ayten Paçala, bırakıp geldikleri toprakları, oralarda birlikte yaşadıkları kardeşlerini unutamadıklarını, vatandan çıkış sebeplerini, kendilerini Vatan’dan koparanları ve onlara karşı besledikleri hisleri yanık sesiyle okuduğu göç yırında âdeta haykırarak şöyle anlatmaktadır:

“Keteceksiñ can dosum, ey can dosum.
Keteceksiñ, keteceksiñ!
Bizni kimge emanet eteceksiñ?
Ketkenge Alla col bersin ey, col bersin.
Bar savluqman, bar savlukman!
* * *
Avdarıl qayam bas meni,
Körmesin közüm ah, ah.
Ölsem özüm öleyim,
Ölmesin sözüm ah, ah.
* * *
Candım dostlar men candım, ey men candım.
Ot berdiler, ot berdiler.
Öz yurtumdan qısmetim,
Köterdiler, köterdiler.
* * *
Bizge sebep bolğanıñ, ey bolğanıñ,
Üyü çette, üyü çette.
Arqası cerge tiymesin, tiymesin,
Ahırette, ahırette.”

şınlar

kaşık börek men işmem içine bal katmasan
karaltını corgarman özüme laf atmasan

kaik börek men işmem eti sasık
sendiy etken münafık kimge tansık

başin şaşın sapsarı çoraga tartkan
mevlam saga boy bergen akıldan kıtkan

baban saga fes algan borçka batıp
şin bilmesen ne keldın yer kapatıp

şın degenın ne şikar kelıştırsen
şından cepken tokurman erıştırsen.

üç aylanıp kuş konar tel dırekke
bır ekı şın aytayım sal cürkke.


merhaba arkadaşlar. bız tatarların sözlü edebiyat gelenegı bek kelışkendır. bonlardan bırevıde tabiki ŞIN dır. bugün ışın şınlama adetı unutulsada kartlardan tuyganlarımıznı coytmamaga ograşamız.bo yerde bılgen şınlarımıznı yazayık ıstedım men caşman kızın atışması şeklinde sıralıdığım bır kaş şın yazayatırman devamı sızlerden. bo şınlarnı bız Bandırma Orhaniye Köyündeki 2006 senesındekı kıdırlezde bır caşman kızga okutkan edık.

caş: Mına selamünaleyküm bız keldık
Süymegenge süykenıp selam berdık

kız:Aleykümselam koş keldın sen ekesın
Bakşalarda aşkan kül ekesın

caş:Al atayım men bır taş tıymesın kaş
Şın tezgahın kurayım depterın aş

kız:Şın degenın ne şikar kelıştırsen
Şından cepken tokurman erıştırsen

caş:Kayırlı bolsun kına toy kurulgan perde
Darısı kalgan kızlarga zevkı bızge

kız: Kayırlı bosun degenge darısı bosun
Üy aylanıp başına boz torgay konsun

caş:İstanbulnu kozledım Şam colun kuvduk
Tadı kaşgan dünyanın sonunda tuvduk

kız:Derya dedım göl şıktı kurudu tıynak
Ne cıgıtte ne kızda kalmadı konak

caş:Şınlamaga bılmıymen haveslık koymay
Ketecekmen dünyanın tadına toymay

kız:Onekı türlü örnek bar kol cavlukta
Oynayıkta külüyık can savlukta

caş:Mende mında keldım kalpten tayıp
Kaysınızga konayım kanatım cayıp

kız:Karşıgana kuş konmay kışt kışt dıysın
Erkez tentegın tapkan sen nışlıysın

caş:Ak deryanın üstünde katnar kayık
Koz tutkanın bolmasa dost bolayık

kız: Canday dostum bar edı unutmagan bosa
Bo asretlık bek kıyın kozden asa

caş:Avelıymen avelıy konalmayman
Kalbınde ne barın bılalmayman

kız:Şındır menım sermayem gizli haznem
Sırrın bılmıy kop cürdüm canı öttü baznem

caş:Men cürgen coldan sende cür basgan ızga
Ay balkıldap kün tuvsun sen cangızga

kız:Men cürgen coldan sende cür şıkmayık şetke
Nam bolmayık alemge memleketke

caş:Akşam boldu kün savdu ekındıge
Baban senı berecek ependıge

kız:Babam berse men barmam ependıge
Özüm saylap baracam kaküllüge

caş:Iyıltıp üy sıpırtmam savdurmam sıyır
İzmetşi bekar tutarmam sen tek bıyır

kız:Şık töbege sal saray bolayım hanım
Kaynanaman kaynata ıstemıy canım

caş:Ayttırayım babana berse alayım
Canın ıstegen cerge üy salayım

kız:Karılgaş bolup üyüne yuva tepsem
Kelın bolup anayın kolun öpsem

caş:Kaşların kalem tartılgan uşları oktay
Körünesın közüme dünyada yoktay

kız:Ah degende körüle akcıgerım
Dünyanı dört dolaştım yok benzerın

caş:Candım dostlar men candım ot berdıler
Senden menım kısmetım köterdıler

kız:Cansam calın bolaman sönsem kömür
Sensız geşken künlerım saymayman ömür

caş:Calangayak cer basmam aptessız cürmem
Aşılsa cennet kapısı men sensız kırmem

kız:Kaşların kalem tartılgan caya tırsek
Cetekleşıp cennetke barabar kırsek

caş:Kaş karaga havesmen köz elaga
Süymesım selam cıbergen bak belaga

kız:Süymesın selam cıbergen süydürecek
Onbeş künden davulun tüydürecek

bo şınlar Makbule Özen den derlengendır.



soğum soyup toy yaptım
soganım yok
durüldetıp toy yaptım
tuvganım yok

tavga ketsem eş tartmaz ekı danam
borşka kız tapsan al dedı anam
tavga ketsen belkı tartar ekı danan
borşka kız bolurmu b.. aşagan anan Laughing


sarımsagım aşşı etıp
sarı mayın kılpıtıp
salmada kaldı kırımda



karanpıl ektım korama koklamaga
doğmuşlarım savbolsun coklaşmaga


Caş-
Cazga şıksam, üy salsam, kıramet capsam,
Alır edeyim bir kızşık, boruşka tapsam,
Kız -
Boruşka desen kız bolmaz say parasın.
Caş-
Ketir kıznı köriyim al parasın.
Caş-
Üyle avdı kün savdı ekindige,
Baban seni berecek ependige.
Kız -
Babam berse men barmam ependige
Özüm süyüp barırman kaküllüge.
Caş-
Ayttırayım babana, berse alayım,
Canın süygen yerlerge üy salayım.
Kız -
Aytarsan babam eş bermez, anniyim süymez,
Sendıy etken cigitke kiyevim demez.
Caş-
Babana barıp calbarmam, anana sormam,
Buga derler cigitlik, alırman zorman.

masallar

Aqıllı qız

Yolda pek guzel bir qız kete eken. Bir oğlan qıznı kore ve onıñ artından kete. Qız artından oğlannıñ kelgenini duüp, diger soqaqqa burula. Baqsa oğlan kene artından kele. Qız tez-tez cüre. Oğlan da aşıqa. Qız toqtap oğlandan:

- Saña ne kerek. Ne içün artımdan cüresiñ ? - dey.

- Sen pek dülber qızsıñ. Saña sevda oldım! - cevap bere oğlan.

- Nasıl etip, sen maña sevda oldıñ? Asılında men dülber degilim. Menim artımdan tatam kele. Onıñ dülberligini körseñ kerçekten de şaşarsıñ. Sevda olursıñ, - dey.

Oğlan qıznıñ laflarından soñ, şu dülber qıznı körmek içün tez-tez, artına qayta. Arttan kelgen qıznı korip şaşa. O pek çirkin eken! Aman artına aylanıp, kelgen yolundan çapa-çapa kete ve aldatqan qıznıñ artından yete.

- Sen ne içün maña yalan ayttıñ? - dey açuvnen.

- Qabaat mende degil, asılında sende, - dey qız. -Eger maña kerçekten de sevda olğan olsañ, başqa qıznıñ artından çapmaz ediñ, - dep, qız yolunı devam ete.


Qayıqçı ve oqumış adam

Bir oqumış adam ozende kezingen qayıqçını kore. Onıñ yanına kelip:

- Meni kezdir, - dep yalvara.

Qayıqçı razı ola. Olar qayıqqa oturıp, yaldap keteler. Oqumuş adam ozüni köstermege, maqtan-mağa istey.

- Sen bir de-bir yerde oqudıñmı? - dep soray.

- Yoq, oqumadım, - dey qayıqçı.

- O-o, sen yarı omüriñni coydıñ, - dey oqumış adam.

- Sen ne, qayıqnen suvda yaldamaqtan başqa bir şey bilmeysiñmi?

- Men qayıqçım, bu menim işim, menim zenaatım, -cevap bere qayıqçı.

- O-o, oyle olsa sen yigit degilsiñ. Qayıq ustünde ürmekten gayrı bir şey bilmemek, ayıp degilmi? - dey.

Bu adamnıñ aytqan laflarına qayıqçınıñ canı ağıra.

- Ne, men yigit degilimmi? - dey ve qayığını bir tarafqa, söñ ekinci tarafqa çevirip yalday, soñ turğan yerinde aylandıra.

- Kördiñmi men nasıl etip aydamaga bilem. Soñ, men yigitimmi, ya da yoqmı? - dep soray.

Oqumuş adam ozüni qayıq içinde tutalmayıp, suvga yıqıla. Qayıqçı bu adamnıñ saçından tuta, bir qaç kere suvga batırıp çıqara. Soñ ondan:

-Qara, aytsa maña, men yigitimmi, ya da yoqmı? - dey.

Bu_adam qorqqanından:

- Yigitsiñ, sen yigitsiñ. Sen yerde yigitsiñ, Alla töpede, - dep qıçıra.

Qayıqçı onı daa bir kere suvğa batıra, suv içirte de soñ qayığına çıqarıp:

- Soñ añladıñmı, endi, menim nasıl yigit olganımnı, -dey.

- Doğru aytasıñ, amma da yigit ekensiñ. Butün dünyada boyle yigitt tapılmaz. Men bir yerde boyle yigit körmedim, - dey okumuş adam qayıqçığa.

Qayıqçı bu adamnı yalığa ketire. Oqumuş adam qayıqtan çıqa ve «sağ ol» dep kete. Ketken yo-lunda: «Ey, allam, bu adamğa ilişmege maña ne kerek edi. Yahşı adam iken. Oña ozümniñ oqumış olğanımnı köstermege istedim. Doğru yaptı. Menim kibi maqtançaqqa boyle akıl, qoyarlar», -dep oz-özüni sögüp kete.


Oksüz bala

Bir balaçıq babasız ose. Künlerniñ birinde anasından:

- Ana butün balalarnıñ babası bar. Ne içün menim babam yoq, - dep soray.

Anası: - Ey, evladım, er kes kibi seniñ de babañ bar edi. O evge kelmek içün mına bu ozenni yal-dap keçmege istedi, amma keçip olamadı. Boğulıp oldi, - dey.

-Ana, ya ozenniñ ustünde kopür yoqmı?

- Kopür bar, tek o bizim evimizden biraz uzaqta yerleşken. Babañ anda barmaga erinip, tez olur dep, ozenni yaldap keçecek ola,

- Ana, eger babam kopürge barğan olsa, bu künge qadar kopürni keçip, evge qaytıp kelir edimi?

Ana oglunıñ sualine kulümsirey ve boyle dey:

- Eger babañ seniñ kibi boyle teren tüşüngen olsa, ozende boğulıp olmez edi. Kopürden keçip, evge sağ-selamet qaytıp kelir edi, - dey.

kalgay dergisinden

ötürük

Komşumdan kelgen bır şıpşe
Saldım kapesge

Erten turup karadım şıpşem koraz
Üylendırmıy akam dep mıgaya bıraz.

Üylendırdım korazım töşedım oda
Onbeş yırmı kudagıy kırk ellı kuda.

Korazım maga kastettı kapşıgım teştı
Beş on kıle zairemnı küldıy eştı.

Men korazga kastettım kayırdım soydum
Üç beş komşumman barabar özümde toydum.

Korazda bosa yaradı bır kerekke
Altmış okka may şıktı çibörekke.

ANONİM

Kartlardan tuygan bır şiirnı sızlermen paylaşayım dedım. Savlukman kalınız.





Men dostıma kaz teptım
Korazım soydım alay
17 para koy toydı
Ozimde şiştim alay

Korazda bolsa yaradı
Bir kereke alay
12 metiy may şıktı
şiboreke alay

60-70 kudagiy
80 kuda alay
Bir korazman atkardık
Eki ortanı alay

Menim Romanya Acilar koyunde kudalarga aytkan maneller



19 Temmuz 2008 Cumartesi

KIRIM TATAR SİTELERİ
1-GENEL SİTELER
VATAN KIRIM
Kırım ve Kırım Tatar Türkleri ile ilgili internetteki en kapsamlı site.
Bu siteden Kırım ve Kırım Tatarlığı ile ilgili birçok bilgiye ulaşmak mümkündür.
( Türkçe ) - [ http://www.vatankirim.net ]
QHA
Qirim Haber Ajansı. 5 dilde Kırım’dan Güncel Haberler...
( Kırım Tatarca, Türkçe, Ingilizce, Ukraince, Rusça ) - [ http://www.qha.com.ua ] Internet Haber Radyo: http://qha.com.ua/?group_id=38
QURULTAY
Kırım Tatar Milli Meclisi'nin internet sayfası
( Kırım Tatarca, Türkçe, Ingilizce, Rusça, Ukraince ) - [ http://www.Qurultay.org ] > Kırım > Internet Haber
TATAR.NET
Kırım Tatar Türkleri Internet Kaynakları. Kırım Tatarları ile ilgili birçok bağlantılara bu adresten ulaşabilirsiniz.
( Türkçe, Ingilizce ) - [ http://www.tatar.net ] > Kırım > Genel
QIRIM
( Kırım Tatarca ) - [ http://www.qirim.net ] > Kırım > Genel
QRİMTATARLAR
( Rusça ) - [ http://www.qirimtatar.org ] > Kırım > Genel
2-DERNEKLERE AİT İNTERNET SİTELERİ,
KİRİM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDİMLASMA DERNEĞİ GENEL MERKEZİ – Ankara
( Türkçe ) – http://www.kirimdernegi.org.tr
KİRİM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDİMLASMA DERNEĞİ İstanbul Şubesi
( Türkçe ) http://www.kirimturkleri.com
ESKİSEHİR KİRİM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDİMLASMA VE SPOR KULÜBÜ DERNEĞİ ( Türkçe ) - http://www.esk-kirimdernegi.org eskkirim@gmail.com esk.kirimdernegi@gmail.com genelmerkez@esk-kirimdernegi.org
İZMİR KIRIM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDIMLAŞMA DERNEĞİ ( Türkçe ) www.kirimtatarlari.orgizmirtatar@mynet.com izmirtatarlar@yahoo.com.tr
KOCAELİ KIRIM TATARLARI KÜLTÜR VE DAYANIŞMA DERNEĞİ
( Türkçe ) http://www.kocaelikirim.org/
BURSA KIRIM TÜRKLERİ KÜLTÜR ve YARDIMLAŞMA DERNEĞİ ( Türkçe ) www.kalgaydergisi.org bursakirimdernegi@yahoo.com
KİRİM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDİMLASMA DERNEĞİ - Çatalca Şubesi
( Türkçe ) - [ http://www.kirimdernegi.org/catalca ]
KIRIM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDIMLAŞMA DERNEĞİ Tekirdağ Şubesi
http://www.kirimdernegi.org/tekirdag/
KIRIM TÜRKLERİ KÜLTÜR VE YARDIMLAŞMA DERNEĞİ Kocaeli Şubesi
http://www.kirimdernegi.org/kocaeli/
Emiryakup Köyü Tekirdağhttp://www.emiryakup.org/
Orhaniye Köyühttp://www.orhaniye.gen.tr/
3-TÜRKİYE DIŞI DERNEKLERE AİT SİTELER
ROMANYA'DA YASAYAN KİRİM TATARLARİ
( Kırım Tatarca, Türkçe, Romence ) - [ http://www.tatar.ro ] > Romanya > Genel
NEW YORK'TAKİ KİRİM TÜRKLERİ AMERİKAN BİRLİGİ'nin internet sitesi
( Türkçe ) - ( Ingilizce ) [ http://www.kirimny.org ] > ABD > Vakıf ve Dernekler
DOST CRİMEAN WOMEN'S HUMANİTARİAN LEAGUE OF AMERİCA, Inc.
( Ingilizce ) - [ http://www.dostkirim.itgo.com ] > Kırım > Vakıf ve Dernekler
KANADA KİRİM TATAR CEMİYETİ
( Ingilizce ) - [ http://www.tatarworld.com ] > Kanada > Vakıf ve Dernekler
CRIMEAN TATARS www.euronet.nl/users/sota/krimtatar.html
INTERNATİONAL COMMİTTEE FOR CRİMEA www.iccrimea.org
MOSKOVA'DAKİ KİRİM TATARLARİ
( Rusça ) - [ http://www.kirimtatar.com ] > Rusya > Genel
TATARS İN BULGARİA
( Ingilizce ) - [ http://dobrudja.cjb.net ] > Kırım > Genel
Landsmannschaft der Krim-Tataren in Deutschland e.V.
ALMANYA`DAKI KIRIM TATAR CEMIYETI
( Türkçe, Almanca ) - [ http://www.tatarlar.de ] > Almanya > Vakıf ve Dernekler
4- E POSTA GRUPLARI
CRIMEA-L
Kırım ve Kırım Tatar Türkleri hakkında bilgi alışverişi temin etmek amacıyla 24 Kasım 1998 tarihinde International Committee for Crimea (ICC) tarafından oluşturulan bir haberleşme topluluğudur.
( Ingilizce ) - [ http://groups.yahoo.com/group/crimea-l ] > Kırım > Genel
YAS QİRİM
Genç Kırım Tatar Türklerinin, Kırım ile ilgili sivil toplum kuruluşlarında gençlik kollarında bir araya gelen gençlerin toplanma yeri.
( Kırım Tatarca, Türkçe ) - [ http://groups.yahoo.com/group/yasqirim ] > Kırım > Genel
KIRIM HABER
Kırım Tatarca ve Türkçe içerikli e-posta grubu.
( Kırım Tatarca, Türkçe ) - [ http://groups.yahoo.com/group/kirim ] > Kırım > Internet Haber
İDEL-URAL-KİRİM
Idil-Ural-Kırım, Kazak-Kırgızlar ve Türk Dünyası ile ilgili yeni yayınlar, bilimsel araştırmalar, kültürel ve bilimsel etkinlikler hakkında bilgi alışverişini sağlamak amacıyla kurulan haberleşme topluluğudur.
http://groups.yahoo.com/group/idel-ural-kirim/
5-FORUMLAR;
TATARİZ. BİZ
Forum ( Türkçe ) - http://www.tatariz.biz/forum
Kırım Nogay Kazan Tatar internet toplumu
5-DERGİ VE KÜLTÜR SİTELERİ;
EMEL KİRİM VAKFİ
Emel Kırım Vakfı’nın Internet sayfası. Emel Dergisi dizinine ve bazı makalelere bu sayfalardan ulaşabilirsiniz.
( Türkçe ) - [ http://www.emelvakfi.org ] > Türkiye > Vakıf ve Dernekler
FİKİRDE BİRLİK
Aylık Kırım Tatar Internet Dergisi
( Türkçe ) - [ http://www.fikirdebirlik.com/ ] > Kırım > Genel
ISMAİL BEY GASPIRALI
İsmail Bey Gaspirali'nin hayati, eserleri, fikirleri; 150. doğum yıldönümü faaliyetleri
( Türkçe ) - [ http://www.ismailgaspirali.org/ismailgaspirali/index.html ] > Kırım > Biyografya
BAHÇESARAY DERGİSİ
2 ayda bir yayımlanan ücretsiz Kırım Tatar dergisi. Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği İstanbul Şubesi’nin yayın organıdır.
( Türkçe ) - [ http://www.bahcesaray.org ]
GÜNSEL
Günsel İki Aylık Edebi - İlmi -İçtimai Dergi. Derginin eski sayıları PDF formatında okunabilir.
( Kırım Tatarca ) - [ http://www.vatankirim.net/gunsel/ ] > Kırım > Genel
KEMAL ALTİNTAS'İN KİRİM SAYFASİ
Kemal Altıntaş’ın hazırladığı Kırım Kültürü Sayfası
( Kırım Tatarca, Türkçe ) - [ http://www.kirimtatar.net ] > Kırım > Genel
CRİMEA PAGE
Kırım hakkında genel bilgiler
( Ingilizce ) - [ http://geocities.com/ai320/crimea.htm ] > Kırım > Genel
HANSARAY
Bahçesaray'daki Hansaray Müzesi'nin internet sitesi.
( Ingilizce, Rusça, Ukraince ) - [ http://www.hansaray.org.ua ] > Kırım > Genel Kurumlar, Müzeler
KİRİM MÜZİK
( Ingilizce ) - [ http://kirimmuzik.cjb.net ] > Kırım > Müzik
KİRİM MÜZİK
( Kırım Tatarca, Türkçe ) - [ http://www.toplasuv.com ] > Kırım > Genel
KİRİM DEVLET SANAYİ VE PEDAGOJİ ENSTİTÜSÜ
Kırım’daki Kırım Tatarlarına ait üniversitenin web sitesi.
( Rusça ) - [ http://www.csipi.simfi.net ] > Kırım > Genel
CELEBRATİNG THE LİFE OF ISMAİL BEY GASPİRALİ
İsmail Bey Gaspirali hakkında Ingilizce hazırlanmış kapsamlı bir site.
( Ingilizce ) - [ http://www.iccrimea.org/gaspirali/ ] > Türk Dünyası > Bibliyografya
QİRİM SEDASİ
Qirimtatar Internet Gazetasi'nin arşivi.
( Kırım Tatarca ) - [ http://www.seda.by.ru/ ] > Kırım > Internet Haber
KEDAY KİRİM MÜZİGİ BAGLANTİLARİ...
Latin Harfleri ile internette yayınlanan Türk Dünyası Gazetelerine bağlantılar,
( Türkçe ) - [ http://keday.sitemynet.com ] > Kırım > Genel
TARİH, COGRAFYA, BİYOGRAFYA
"Türk Tarihi, Toplumların Mayası, Uygarlık" kitabinin Kırım Tatarları bölümü. - H.B.Paksoy
( Türkçe ) - [ http://www.ukans.edu/carrie/archives_main.html ] > Kırım >

BAGÇASARAY QİRİMTATAR HALQ TEATRO-STUDYASİ
( Kırım Tatarca, Ingilizce, Rusça ) - [ http://www.angelfire.com/art2/btheater/index.html ] > Kırım > Sahne sanatları
ISMAİL GASPİRALİ KÜTÜPHANESİ
Akmescit'teki İsmail Gaspirali Kütüphanesi'nin internet sitesi.
( Rusça ) - [ http://www.library.crimea.ua/ ] > Kırım > Kütüphanecilik
5-KIRIM VE KIRIM TATARLARI İLE İLGİLİ MUHTELİF SİTELER;
SÜRGÜN - 18 MAYİS 1944
Emel Kırım Vakfı tarafından hazırlanan Kırım Sürgünü hakkında geniş bir site.
( Türkçe ) - [ http://www.surgun.org ] > Kırım > Tarih, Coğrafya, Biyografya
CRİMEAN ASPECTS
Haber, yorum, analiz. Röportaj. Günlük güncellenen bir site.
( Ingilizce, Rusça ) - [ http://aspects.crimeastar.net ] > Kırım > Internet Haber
BAHÇESARAY TOPLULUGU
( Türkçe ) - [ www.bahcearay.info ] > Kırım > Genel
KİRİM TATARLARNİN EVİ
Kırım Tatarları Hakkında internete açılan ilk site.
( Ingilizce ) - [ http://www.euronet.nl/users/sota/krimtatar.html ] > Kırım > Genel
ICC - INTERNATİONAL COMMİTTEE FOR CRİMEA
ICC - International Committee for Crimea
( Ingilizce ) - [ http://www.iccrimea.org ] > Kırım > Vakıf ve Dernekler
КРИМСЬКІ ТАТАРИ - КРИМ - УКРАЇНА
Kırım Tatarları - Kırım - Ukrayna
( Ukraince ) - [ http://www.crimeatau.org.ua ] > Kırım > Vakıf ve Dernekler
CRİMEAN TATAR BİBLİOGRAPHY
Türkiye ve Dünyada Kırım ile İlgili Bilimsel ve Aktüel Çalışmalar ( Ingilizce ) -
http://www.iccrimea.org/scholarly/krimbiblio.html > Kırım > Bibliyografya
KİRİM ... AH KİRİM !...
Gazeteci yazar Mehmet Çiftçigüzeli'nin Yeni Şafak Gazetesi'nde yayınlanan yazı dizisi.
( Türkçe ) - [ http://www.yenisafak.com/diziler/kirim/index.html ] > Kırım > Genel
BATİ AVRUPA KİRİM TATAR DAYANİSMA VE KÜLTÜR MERKEZİ
Site hazırlık aşamasında
( Türkçe, Ingilizce, Almanca ) - [ http://www.kirimavrupa.de ] > Kırım > Vakıf ve Dernekler
САЙТ КРЫМСКОЙ МОЛОДЕЖИ
Kırım Tatar Gençlik Sitesi
( Rusça ) - [ http://www.crimean.org ] > Kırım > Genel
PORTA TAURICANA
Studiorum Historiale Tataricum - Kırım Tatarları hakkında hazırlanmış Japonca site.
( Japonca ) - [ http://www.tufs.ac.jp/st/personal/02/hash/crimea/index.html ] > Asya > Genel
Crimea News
Ingilizce Kırım haberleri arşivi.
( Ingilizce ) - [ http://www.crimeanews.com ] > Kırım > Internet Haber
Qirim'ñin Yañidan Qalqinmasi Cemiyeti
( Kırım Tatarca, Ingilizce, Rusça ) - [ http://www.rcf.crimea.ua ] > Kırım > Vakıf ve Dernekler
6-NOGAY TATARLARINA AİT SİTELER
Nogay Türkleri
Nogay Türkleri Eğitim Kültür ve İşbirliği Derneği’nin internet sitesi.
( Türkçe ) - [ http://www.nogayturkleri.net/ ] > Kırım > Vakıf ve Dernekler
http://www.nogayturkleri.org.tr/
Konya Nogayları Sitesi
http://www.konyanogayturkleri.org/
Seyitahmetli Köyü Sitesi
http://www.seyitahmetli.com/
Moskova Nogay Tatar Sitesi
http://www.noghayel.info/

7-TC KÜLTÜR BAKANLIĞI SİTESİNDEKİ İLGİLİ LİNKLER
Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi
http://www.kultur.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFB0ED0AA5232E402FA037F55E9FE41DF2
Azerbaycan Türk Edebiyatı 1.- 2.- 3.- 4.- 5. - 6. Ciltler
Irak (Kerkük) Türk Edebiyatı (6.Cilt)
Makedonya- Yugoslavya (Kosova) Türk Edebiyatı 7. Cilt
Bulgaristan Türk Edebiyatı 8.Cilt
Batı Trakya ve Kıbrıs Türk Edebiyatı 9. Cilt
Romanya ve Gagavuz Türk Edebiyatı 12. Cilt
Türkmenistan Türk Edebiyatı 10.-11. Ciltler
Kirim Türk - Tatar Edebiyatı 13. Cilt
Özbek Edebiyatı (14.-15.-16.Ciltler)
Tatar Edebiyatı 17.-18.-19.Ciltler
Kumuk Edebiyatı 20.Cilt
Nogay Edebiyatı 21. Cilt
Karaçay- Malkar Edebiyatı 22. Cilt
Karakalpak Edebiyatı 23. Cilt
Altay Edebiyatı 24. Cilt
Hakas Edebiyatı 25.Cilt
Çuvaş Edebiyatı 26. Cilt
Kazak Edebiyatı 27 ve 28.Cilt
Başkurt Edebiyatı I.29. Cilt
Başkurt Edebiyatı II.30.Cilt
Kırgız Edebiyatı - I 31.Cilt
Kırgız Edebiyatı - II. 32. Cilt

arapkuyu köyünden şınlar

ŞINLAR

Şınlaşıp şınşı tuğulman şınlasam canmam
Şınların arkasından karapta kalmam.

Şın degenin ne şikar bır ekı takmak
Şından saray salırman aygıdı ahmak.

Şeytan mindim cin ceddim koyumdan geştim
32 şuval şınındın avzunu şeştim.

Men akkerman kızman alt etermen
Tandırına su koyup son ketermen.

Keliyik bolsan kel ketme kıymaş
Kel ketme aklımı sersem etme.

Haydi davran sabagtaş cür ketiyig
Müşavrenig pitmese colda etiyig.

Al men ketip baraman kal savlukman
Mannay sürte kal al cavlukman.

Ket sen meni al aket sırtına salıp
Menim halim ne bolur senden kalıp.

Haydi davran sabagtaş cür ketiyig
Senden arba menden at ceg ketiyig.

Şıtlevi koz pıtti söz kaytınız siz catayıg biz…

A.Özbek_S.Aysul_Emine_İlmiye_Hasene_teşekkür ederim..

toy adetleri - kalecikkaya köyü

DÜĞÜN

Kız çocuklarında evlilik hazırlığı erkeklere göre çok daha erken başlar. Yaş ortalaması onsekizdir.
Kız çocuklarının elleri iş tutar olunca daha ortada evlilik düşüncesi yokken, yavaş yavaş kendi çeyizlerini dizmeye başlarlar. Ufak bir iğne oyası işleme ile başlayan serüven ÇEYİZ SERME günü son bulur. Yıllarca el emeği göz nuru dökülmüştür. Kimi gün evin işleri bile yapılmamış, kimi gün geceler sabahlara kadar uykusuz kalınmıştır. Ama ortaya sanat şaheserleri çıkmıştır. Göz kamaştıran güzellikteki bu işlemeler, oyalar, danteller, örtüler, seccadeler, yazmalar ve daha neler neler.
Erkeklerde ise evlilik hazırlığı askerden geldikten sonra başlar. Her ne kadar gönlünde bir isim var ise de, askerden gelecek, işini bulacak ve ev olacaktır.
Normal şartlarda erkeklerin evliliğe hazırlıkları ise şöyledir. Genç, delikanlı erkeğin artık gündelik hal ve hareketleri değişmiştir. Saçını başını tarar, elbiselerini ütüsüz giymez, evde oturamaz, sık sık ortadan kaybolur. Yapması gereken işleri bir türlü tamamlayamaz. Vaktinin çoğunu sevdiği kızın evinin etrafında, tarla, bağ, bahçe yollarında geçirir. Yalnız kaldığı zamanlar (yörenin durumuna göre) şarkı türkü söyler, maniler dizer. Dalgın dalgın gezer. Görenler anlar ki, “bu oğlan sevdalıdır. Bir an önce evlendirmek gerekir.” derler
Genç kızlar da ise, bir canlılık gözlenir. Ev işlerini artık eskisine göre daha titiz yaparlar. Daha çok süpürge sallar, daha çok mahalle çeşmesinden su getirmeye giderler. Sık sık kapıya çıkar, sanki şüpheli bir durum varmış gibi etrafı kolaçan ederler. Her zamankinden erken uyumak bahanesi ile odalarına çekilir ancak geç saatlere kadar uyumazlar. Evlerine gelen misafirlere, özellikle sevdiği delikanlının yakınlarına karşı daha fazla ilgi gösterir, hürmet ederler.

KIZ İSTEME

Türk gelenek ve göreneklerinde usul, erkek tarafının kız tarafına dünür olmasıdır. Evliliğe karar vermiş delikanlı niyetini hal ve hareketleri ile belli etse de, anne oğlunun arkadaşları, ağabeyi, ablası gibi kimseler vasıtası ile veya bazen direk kendisi konuşarak evliliği isteyip istemediğini usulen sorar. Eğer olumlu cevap gelir ise yine bildikleri halde bilmiyormuş gibi gönlünde kimse olup olmadığını öğrenir.
Delikanlının annesi bu bilgileri aldıktan sonra oğlunun verdiği bilgiler doğrultusunda araya köyün büyük saydığı, sözü geçen, işin ilmini bilenlere konu bildirilir. Kız tarafından kızlarının evlilik isteyip istemediğini, gönlünde kimse olup olmadığını sordurulur. Eğer durum kendilerinin düşündüğü gibi, kızın gönlüde oğullarından yana ise heyecanlı günler başlar.
Artık delikanlının evi (oğlan tarafı) erkek tarafı, müstakbel gelin adayının evi ise kız tarafı olmuştur. Oğlan tarafı bir gün kız tarafına misafirliğe gider. Bu ziyarette gündelik konuşulanlardan başka farklı bir şey konuşulmaz aslında. Amaç konuyu açmak için müsait bir gün gelinmek üzere söz almaktır. Kız tarafı da zaten konuya vakıftır. Ama onlarda usulen konuyu bildiklerini çaktırmazlar. Erkek tarafı
-şu gün( hangi gün belirlenmiş ise) ziyaretinize geleceğiz.Müsait misiniz derler. Kız tarafı da aksi bir söz söylemez.
-her zaman bekleriz, buyurun. Deyince konu anlaşılmış olur.
Kız isteme günü için hazırlıklar yapılır. Gidecek heyet belirlenir. Heyette genelde köyün en büyükleri, köy imamı, köy öğretmeni ve aileden bir kaç kişi bulunur. Kız tarafının da kararı verecek, söz söyleme yetkisi bulunan kimseleri hazırdır. Hoş geldiniz, eee. Ne var ne yok. Daha daha nasılsınız gibi konuşmaların arasında müstakbel gelin adayı misafirlere ikramlarda bulunur. Bu esnada erkek tarafı:
- amanın efendim. Maşaallah. Allah Nazardan saklasın. Pek de güzelmiş, serpilmiş, büyümüş, geçen gün gördüğümde daha şu kadardı, küçücüktü. Ne de çabuk boy atmış. Gibi iltifatlarda bulunurlar. Ve bir taraftan kahveler yudumlanırken bir taraftan da oğullarının meziyetlerinden bahsederler. Kızlarını çeşme başında görüp pek beğendiğinden, askerliğini yaptığından, karnını doyuracak işinin olduğundan, içkisinin, kumarının, hatta sigara bile içmediğinden, kötü alışkanlıkların olmadığından bir birlerini şahit göstererek söz ederler. Kız tarafı da onların bu söylediklerini iltifat edercesine tasdik ederler. Durum her iki taraf içinde anlaşılınca daha fazla bekletmeden erkek tarafından gelen heyet reisi sözü açar.
- Efendim. Bizim sizi rahatsız edişimizin asıl sebebi, der söze girer. Allah (c.c) ın emri, Peygamberimiz (s.a.v) in kavli kızınızı oğlumuza istiyoruz. Der ve derin bir oh çekerek terini siler. Şöyle bir toplanır. Oturuşunu değiştirir. Artık daha rahat oturur. Çünkü omuzlarından koca bir dağın yükü kalkmıştır.
Söz söyleme sırası kız tarafındadır. Bir müddet ağızları bıçak açmaz. Erkek tarafı gözleri ile kız tarafını süzmektedirler. Kız tarafı ise bir şaşkınlık geçiriyormuşçasına birbirlerinin gözlerine bakıp bakıp dururlar. Kısa süren ama o kadar derin ve ağır olan sessizliği kız tarafından konuşacak kişinin sesi bozar.
- Efendim. Teklifinizle bize şeref verdiniz. Allah yazdı ise olur. Sizden daha iyisini mi bulacağız. Elbette şurada hepimiz birbirimizi tanıyoruz. Ancak bilirsiniz ki evlenecek olan çocuklardır. Her ne kadar biz uygun gördük ise de, onlarında görüşlerini almakta fayda vardır. Hem kız evi naz evidir. Bize biraz zaman verin. Biz size kararımızı bildiririz. Derler.
Bu sözlerden sonra erkek tarafı hemen müsaade isterler kalkmak için. Çünkü artık beklemekten başka yapacak bir şey yoktur. Hem de ne bekleyiş. Dakikalar saatleri, saatler günleri kovalar ama bir türlü vakit geçmez. Erkek tarafının gözü yoldadır. Kız tarafından bir sözcü ne zaman avluda gözükecek .diye
Kızın anne babası kızlarına ya kendileri veya uygun bir yakınları vasıtası ile konuyu iletirler. Kız hiç bir şeyden haberi yokmuş gibi davranır. İsteyip istemediği sorulur. Eğer sessiz kalır, veya siz bilirsiniz derse cevabı EVET demektir. Eğer kız istemiyorsa ağlayarak odasına kapanır. Bu da HAYIR demektir. Kızlarından Evet cevabı alan aile sözcülerini ayarlar. Bu durumda normal süre bir hafta kadar sürer. Fazla bekletilmez. Ve bir gün kapıda beklenen kişi gözükür. Kız tarafının sözcüsü olduğu bilinir. Karşılanır. Ağırlanır. Sözcü
- Filancalar sizi misafirliğe bekliyorlar. der Bu sevinçli haber karşılığında erkek tarafınca daha önceden hazırlanmış hediyesi kendisine ikram edilir.
Artık iş olmuştur. Erkek tarafı yine aynı heyetle bu sefer söz kesmek için yola koyulurlar. Gelen misafirler her zamankinden başka bir sevinçle ağırlanırken kız tarafının sözcüsü sözü alır.
-Efendim. Geçen haftaki ziyaretinizde siz bize bir teklifte bulunmuştunuz. Bizlerde oturup değerlendirdik, kızımıza sorduk, onun da cevabını aldık. Biz de Allah(C.C) ın emri, Peygamberimiz (s.a.v) in kavli ile kızımızı oğlunuza uygun gördük.der.
O gün söz alındı diye kızın parmağına söz yüzüğü takılır. Hep birlikte fatiha okunur.

ÇEYİZ YAZMA

Düğünden önce oğlan ve kız tarafından söz sahibi birkaç kişilik (her iki tarafında kabul edeceği köyün büyüğü / imam / öğretmen gibi kişilerin de bulunduğu) heyetle toplanılır. Bu toplantı da oğlan tarafı kız tarafına ne istediklerini sorar. Ne yapacaklarını sorar. Kız tarafı da isteklerini belirtir bir liste sunar. Bu liste üzerinde pazarlık yapılır. Ve hazırlanan liste fiyatlarıyla birlikte bir tutanakla tespit edilerek hazır bulunanlar tarafından imzalanır. Bu liste ayrılık veya ölüm olduğunda mal paylaşımı için bir belge hükmündedir.

SATUV
Düğüne yakın SATUV denilen bir alış-veriştir. Oğlan tarafından geline genelde giyim üzerine hediye alınır. Oğlan tarafı gelin adayına ve bazı yakınlarına haber gönderir. Kararlaştırılan günde kalabalık bir heyetle alış-verişe çıkılır. Bu alış-verişte erkek tarafı biraz kalabalık olur. Bunun sebebi ise alış verişin paylaşılmasıdır.

SOKUM SOYMA
Çarşamba günü erkek evi tarafından (sokum soyulur) et için hayvan kesilir. Sokumun bir kısmı kız tarafına gönderilmek üzere ayrılır. Erkek evi çeyiz sandığı hazırlar. Bu sandık içerisine kuruyemiş-çay-şeker-mevsimine göre meyve konulur. Sandığı ve yükü taşımak için at veya eşek veya öküz arabası hazırlanır. Sokumu taşıyacak at veya eşek bir güzel süslenir. Gençler davul zurna eşliğinde çeyiz sandığını ve sokumu götürürler.
Sandık içerisinde getirilen bu çerez kına gecesi kız evinde kına yakılırken dağıtılır. Bu çereze SANDIK ÇEREZİ denir.


BAYRAK DİKME
Bu usul ile düğün evinin neresi olduğu belli edilir.Bir tellal vasıtası ile köye düğün ilan edilir. Perşembe günü ikindi namazını müteakip köy erkeleri erkek evine gelirler. Uzunca bir sırık ucuna elma / soğan gibi yiyecek ile renkli bezler bağlanır. Eskiden bayrak her yerde bulunmadığı için bu bezlerden birisi üzerine hilal ve yıldız dikilerek bayrak şekline getirilirdi. Hazırlanan bu bayrak dua ile birlikte uzaktan da görülebilecek şekilde yüksekçe bir yere sabitlenir. Bayrak dikmeden sonra gençler eğlenirdiler. Bu bayrağı görenler anlarlar ki bu evde düğün vardır. Bayrak dikildikten sonra bayrak yemeği adında bir yemek verilir.

ŞIRAK TELLEME
Erkek evi tarafından meyvelerden veya ince bir çubuk üzerine elde taşınabilecek büyüklükte renkli süs kağıtlarından biri damadı bir de gelini temsil eden iki kukla bebek yapılır. Gelin kuklanın beline yazma, damat kuklanın beline çevre bağlanır. Hazırlanan bu kuklalar (Şıraklar) ilk önce damada verilir. Damat bu kuklaları eline takarak oynar. Sonra sırası ile yakınları ve arkadaşları alır onlarda oynarlar. Hazırlanan şırak kız evine götürülür ve bahşiş alınır. Daha sonra bu Şıraklar gelinle birlikte gelin evine getirilir. Odanın bir köşesine asılır. Şırak yapımında kullanılan meyveler bozulana kadar asılı kalır.

KÜTÜK SÖKME
Kütük sökme törenine tüm köy halkı katılır. Bu törenden maksat, hem düğün esnasında kullanılmak üzere hem de yeni çiftlere evlerinin ihtiyacı olan yakacağı temin etmektir. Yeni ev oldukları için hazırlıkları yoktur. Ormandan kütük sökülür, toplanır. Bir nevi yardımlaşmadır.
Kütük sökme için bir kağnı arabası hazırlanır. Oyunlar oynayarak, türküler söyleyerek ormana gidilir. Ormanda kütükler sökülüp, toplandıktan sonra kağnıya yüklenir. Yine neşe içinde, oyunlar oynanarak, türküler söylenerek köye dönülür.

PERDE
Cumartesi günü kına yakılacak odada bir perde hazırlanır. Gelin bu perdenin arkasına oturtulur. Annesi ve Babası gelin ile bu perde arkasında son defa görüşürler. Sarılır ve ağlaşırlar. Bu arada kına gecesi eğlenceleri başlar. Gelinin arkadaşları ve kınaya katılacak misafirler toplanır. Türkü ve ağıtlarla gelinin kınası yakılarak istirahata gönderilir. Gençler eğlenmeye devam eder. Bu eğlence gece geç saatlere kadar sürer.

KINA GECESİ TÜRKÜSÜ

Aman Aman feridem
Ne bakarsın geriden
Kurbanlık koyun gibi
Ayırdılar sürüden

****
Kınamı getir annem
Yanımda otur annem
Bu gece misafirim
Koynunda yatır annem
(Köyün geneli bu kına türküsünü bilirler)

TOKUZ KÖKLEME
Gelin tarafından hazırlanan ve Tanış’ ta damadın en yakın akrabalarına verilecek
hediyelerdir. Bu hediyelikler, seccade, havlu, iç çamaşırı ve yün çorap, namaz takkesi, yastık ve karyola eteği, gecelik, gibidir. Bunlar herkes için ayrı ayrı seccade üzerine dikilir. Tanışta sırtlarına örtülerek verilir.

KAPI BASMA
Erkek tarafı gelin almaya geldiğinde evin dış kapısı kız tarafından (genellikle gençler) kilitlenir. Düğün alayı gelini alabilmek için kapıyı açtırmak zorundadır. Kapıyı kilitleyenlerle sıkı bir pazarlık başlar. Günün şartlarına göre bir takım isteklerde bulunulur. Makul ölçülerde anlaştıktan sonra kapı açılır ve düğün alayı içeri alınır.


SANDIK ÇIKARTMA
Kapı basmada olduğu gibi sandık çıkartmada da aynı usul takip edilir. Gelinin küçük kardeşleri veya yakınlarından birisi sandığın üzerine oturur. İstediğini aldıktan sonra iner ve sandık teslim edilir.

GELİN KUŞAĞI
Artık bütün engeller aşılmış ve gelin evden çıkartılacaktır. Gelinin ağabeyi/kardeşi/babası/annesi gibi hane halkından birisi gelinin beline kırmızı bir kuşak bağlar.
PERDE
Gelin evinden alınır. Yeni yuvasına doğru yolculuk başlar. Eskiden gelin almaya binek olarak varsa at veya at cinsi hayvanlar kullanılır yoksa yaya olarak gidilirdi. Her iki halde de gelin evden çıkartıldıktan sonra iki değnek arasına gerilmiş bir bez (perde) gelin ile düğün alayı arasına çekilir. Gelinin aynası ve gaz lambası ise yenge tarafından gelinin yanı sıra götürülürdü. Bu gaz lambası ise gelin evinde sabaha kadar yakılırdı.


GÜVEĞİ ÖNÜ
Gelin baba evinden törenle ayrılıp yeni yuvasına geldikten sonra erkek evi tarafından misafirlere ve düğün alayına iştirak edenlere yemek ikram edilir. Bu yemeğin vakti genellikle ikindi namazını müteakip olur.

TANIŞ
Gelin pazartesi günü kafasına duvak takarak akrabalarını tanımak için odasından çıkar. Bu tanışma esnasında beraberinde getirdiği hediyeler verilir. Bundan sonra gelin 40 gün dışarı çıkmaz. Kırk gün dolunca kayın validesi gelini yemeğe davet eder. Sonra ise gelinin ailesi davet eder.

ÇEYİZ SERME ve TOPLAMA

Gelinin çeyizi düğünden önce Çarşamba veya Perşembe günü kız evinde serilir. Cumartesi günü toplanır. Çeyiz toplanacağı zaman yazmalar gerilen bir ip üzerine dizilir. Toplanacağı zaman bu ip sallanır. Yazmalar ipten düşer. Eğer sallamaya rağmen ip üzerinde kalan yazma olursa bu yazma veya yazmalar ayrılarak fakir bir kıza hediye edilir.
Gelinin çeyizi bu seferde yeni gelin geldiği evde bir odaya serilir. Bu çeyiz gelini ile birlikte 40 gün serili kalır. Kır gün sonra toplanır. Bir rivayette: Serilen bu çeyiz gelinin çocuğu olana kadar kalır.

ŞERBET

Kız evinde söz kesmek için toplanılır. Şerbet hazırlanarak gelen misafirlere ikram edilir. İş tatlıya bağlanmıştır. Şerbet içildikten sonra sohbet esnasında kız tarafından bir kişi elinde koyun postu olabilir, namazlık olabilir veya süpürge ile içeri girer ve oğlan tarafından seçtiği bir kişinin önüne atar. Bunun manası, getirilen eşya ne ise ona göre bir bahşiş veya hediye istemedir. Kendisine süpürge , post vs. verilen kişi bu post veya süpürgenin tellerini tek tek sayacak veya kabul edilecek bir şey verecektir. Durumuna uygun Para olabilir, Kesilip yenilecek koyun olabilir, tavuk olabilir, vs. bir ceza çekecektir.

*
ŞERBET TASINA

Oğlan tarafı şerbet içmeye hazırlıklı gelir. adet gereği şerbet içilince kaynata (Kayınbaba) veya heyetin büyüğü yanında getirdiği ve içinde altın/ para/gibi hediye olan bir çıkını şerbet tasına diyerek ortaya çıkartır. Bu çıkın gelin adına kız tarafına bir hediyedir.

Şerbet dağıtıcısı boş bardakları topladıktan sonra elinde tepsi ile içeri girer ve sıradan herkesi dolanır. Herkes kendine göre tepsiye bahşiş atar.


DÜĞÜNLERLE İLGİLİ İNANIŞLAR
*Gelin evden çıkarken ayakkabısının içine buğday koyulur. (Bereketli olsun diye.)
* Gelin evden çıkarken oğlan tarafından birisi kız tarafından bir tabak ve bir kaşık alır. Gelin yeni evine inene kadar bu tabak ve kaşığı bir birine vurarak giderler. ( Kötü huyları kırılsın diye)
* Gelin arabaya binerken arabanın içinde gaz lambası yakılır. Ayna tutulur.
* Gelin evinden çıkarken koltuğunun altına Kur’an-ı Kerim verilir.
* Gelin yeni evine inerken ayağının dibinde çanak kırarlar. Gelin yeni geldiği eve girmeden kapıya eliyle yağ sürer veya evin herhangi bir tarafına çivi çakar. ( Evine ve eşine bağlı kalsın. Ayrılmasınlar diye)
* Gelinin kucağına hemen bir çocuk verilir. Gelinin yüzünü bu erkek çocuk açar. Gelin tarafından bu çocuğa getirdiği hediye verilir.

Bilgiler ÜmitÖZKAN tarafından köyümüzden derlenerek bastırılan KALECİKKAYA isimli kitaptan alınmıştır.

13 Temmuz 2008 Pazar

ERTEK - ŞOŞKA TEGENEK - N.OZEN

ŞOŞKA TEGENEK

Caz pitip arman kalmay bostanlardında köterilgen künlerindin birevinde akşamga tuvra cavun kuyup cavsada azgana toktadı. İbadla karttın korantasıda kış üylerine tartılmay akşam ötmeklerin yene askanada cediler.İbadla kart toygan son askanadın törüne şıgıp oturdu, balalığından bertli bir türlü taslıyalmağan cigaresin avuzluğuna tağıp caktı.Üş uluman kelinleride askanada oturup ötmekten sora şayların işiyik bolup otursalarda atalarındın kasında ullarıman kelinlerindin tuvra oturamaganların bilgen üşün üydün kart anası Kökür kurtka akayına :
-Bar ket üyge tapşanga cantay,men artından saga şay ciberirmen dep onu askanaga pitişik özlerindin kalgan üylerine turguzup ciberdi.İbadla kart ketken son da artından :
-Bir kisidin birbölük kisige zararı tiyedi eken degenimen ullarıman kelinleri külüstüler. Üydün kart atasındın kasında tuvra oturamaz,kelinlerde kaynatalarına söyliyamağan üşün kart analarındın bılay etkenin bek süydüler ya akşam bolsa ötmek cegen sora tısyaka şıgıp köy işinde akranlarıman oyunlar oynagan kişkene balaları cavun cavgan şamır dep tısyaka şıkmadılar ama şuvaldaskan saytın üyken kelin de askanadın kapısından tısyaka karadı cavundun sebelep cavyatırbolganın körüp:
-Anay dedi kaynanasına mınavlardıda birşiy etsene, Kökür kurtkada torunlarına aylanıp :
-Şuvuldasabermeniz,basım avuruydu,bar ana üyge ketiniz kart atanız sizge ertek,cumak aytsın degenimen torunlarından Boraniy bolgan soyu:
-Kış bolsa turmay sizdin aytkan cumaklarınızdı erteklerinizdi tınlaymız tutasın ezberledik endiği ama kart atama barıp bizge köydün akaylarındın balalarındın onlarman töbeleskende nüşün ŞOŞKA TEGENEK’tin torunları degenlerin sorasam bolurmu dedi.Kökür kurtka’da :
-Oga nüşün onday degenlerin maga aytmadı mende bilmiymen barıp soranız keypi cerinde bolsa belki sizge aytar dep kişkenelerdi ciberdi.Özü,balaları bilselerde basında şuvuldasmasınlar dep olay ayttı. En kişkene kelin lambadı cağıp balalardı İbadla karttın catkan üşküyge aketti.Onlardı körgen İbadla kart :
-Cavun cavmagan künlerden bolsa mınavlar üyde turmaz ediler ya şuvuldaskanıman bulardı anan cibergendir menim basıma dedi kelinine karap.O da kaynatasına söylemegen üşün basın tömenge sallap külümsüredi.Cakkan gaz lambasın şüyüne ilip aldına ayak şayın salıp şıgıp ketti.Üydün töründeki tapşanga calpayıp aturgan İbadla kart tögeregine cıyılskan torunlarına aylanıp er vakıt aytkan erteklerinden birevin aytmaga baslıyatkanda, Boraniy :
-Dediy dedi, aytayık ertegindi bilemiz, saga ne üşün Şoşka tegenek degenlerin neneme soradık o da men bilmiymen dedenizge soranız o aytar dep bizdi saga ciberdi dedi. İbadla kart külüp neneniz bilir ya ne üşün olay degenlerin, yavurluğundan sizdi maga cibergendir,olay bolsa menden tınlanız dep bılay ayttı:
Dobrucadan köşüp aktopraklarga, bıyaka kelgende men üş caslarında ekenmen,atamda men altı casımda ekende avurup anyaka köştü.Atamdı adamakıllı aruv etip bilalmayman,abamman men ekide kişkene kıskayaklı karındasım kalganmız.Anamdında tuvganları bolsada canı köşüp kelgen üşün onlarda pukare ekenler.Abam menimen eki karındasımdıda alıp cuvuk köyde vaktı aruv birevge bargan,bizde artından iyirşen ketkenmiz.Bargan kiside kart bolgan üşün o da erte vakıt köşüp ketti.O atalığımdın cetken balaları bizdi cibermiy üylerinde karadılar ama meni turmay şalıştırdılar.Kış bolsa aranda ayvanlardı karap cattım,karlar irip cazga şıgyatkanda caylavda catıp at baktım.Orak vaktı kelgende orakta at mindim,arman vaktında düven aydadım.Abam zavallı karadı men bek korlanaman onlardın kasından ayrılıp köyge keldi.Bılay bolsada men gene başka bay kisilerdin kasında gene aynı şiylerdi yasap bay kisilerge ırgatlık ettim.Kıştın künlerinde abamdın örgen cün şorabındın üstüne cizlavet lastik kiyer, caz bolsa ayağıma ayakkap kiymez edim.Caz künleri köydün kartları cıyılsır akşam üstleri biz balalardı kürestirirler,bazıda akbayırga taman cuvurtup koşu ettirirler,atları bolgan soyların atlarga mingizip at şaptırtırlar, ozgan soylarına apperim bu bala akay bolayık derler basta kelgen,küreste cengen soyları kopayır ediler.Mende karalmay öskenge bolayık akranlarıma köre biraz kişekiy kalıp bu aytkanlarımdın iş birevinde basta kelalmaz edim.Künlerden bir kün yene köydün kartlarındın köşe basında cıyılıp oturup akşam üstü balalardı Akbayır’ga tuvra cuvurtayık ama balalardın kimisindin ayakkabısı cok calangayak cuvursunlar degenlerin kaslarında atlardı suvgarmaga aketyatkanda tuydum.Atlardı suvgarıp aketip armanda düvenge cektim katında şalışkan ağaga:
-Menim karnım avuruydu,düvendi senin ulun aydasada men üyümüzge ketsem,karnım avrusu geşkenson kelirmen dedim. O da bar ket köp şalışasın dep meni üyümüzge ciberdi.Üyge barıp biraz catkanday kisi boldum.Ondanson turup koşudun pitiyik cerine tuvra kettim.Üyden bir karlav alıp koşudun pitiyik Kerim Şokaydın üyülgen tayasındın cuvuguna barıp akbayır araba colundun toprağın karlavman colga aykırı birkaş cerinden kazdım.Coldun kenarında pitken emde kurumağa aylangan şoşka tegeneklerdi culkup kazgan cerlerime sıraman şuburtup üstün azakay aktoprakman captım.Kaytıp armanga keldim karnımdın avursun geşkenin aytıp düven aydadım ya zaten akşam üstü bolgan edi, atlardı düvenden tuvarıp arkanman arman kazıkka bayladım.Endiği üyge kaytaman degende menimen akran bolgan ağadın ulu Cumakeldi :
-Koşu bar eken aydı ketiyik koşuga kosuluyak bakalım bu kün kim ozar eken degende atasıman akasıda :
-İbadla kay vakıt koşuda küreste ozdu onu kaytiyiksin özün ket dep maga karap küldüler.Mende olay bolsa mende koşuga kosulayıkman dep Cumakeldi’men barabar koşudun baslayık cerine kettim. Köydün mendiy etken balaları cıyılgan kartlarda üyerdeler. Diyatkanda bizdi bir sıraga tizip koşudu baslattılar.Tutasımız cuvurduk ya balalardın köbüsü meni geşip kettiler ama bek aralayalmadılar, artlarından mende cuvurdum.Şoşka tegeneklerdi kömgen cerge kelgende calangayak bolgan üşün onlardın ayaklarına tegenekler batıp ayakların tutup coldun kenarına kaşamız deslerde üyerde tegenek köp edi ayaklarına köp tegenek battı, cuvuramay kaldılar. Mende tutasın ozup koşudu kazandım.Men caz bolsa ayakkap ne kiymiy cürgen üşün ayağımdın astı tutas nasır bolgan edi.Tegenek kaydan batsın onlarday ayakkapmı kiydim.
Koş pitip menim ozganımdı kördüler ya kaytıp kartlardın kasına kelgende koşuga kosulgan ballardın tutasındın ayağından şoşka tegenek batkan şıgaramız dep oğraşıpyatırlar.Maga karap birşiy bolmaganın körgende üyerdeki kartlardın birevi meni kasına şakırdı basımdı sıypap :
-Apperim uluma calangayak cürgen bu balaga Şoşka tegenek kaytip batsın bu sabiy pıkarelikten caz bolsa ayağına kiyiyik ayakkapmı taptı dedi.Balalık işte koşu bolsa meni ozganlarına,küres bolsa cıkkanlarına ösesip onday birşiy yasadım ya bunu menim yasaganımdı anladılar, o künden son köyde menim atımdı aytmay ŞOŞKA TEGENEK dediler.Köy cerinde erkeslerdin özündün atından artık lakapları bolur.Olay dep aytsalarda siz ösesmeniz balam dedi.
Caz pitip kışka taman cuvuklagan künlerden birevindin keşeside bılay bolup geşti o vakıtlarda bir Nogay köyünde. 28.Haziran.2008

Necdet ÖZEN
Aktepe (Rıpkıye) ALPU-ESKİŞEHİR

5 Temmuz 2008 Cumartesi

dobrucada tatarlar ve bazı adetleri

Aksak Timur, Altın Ordu Han’ ı Toktamış Han’ ı mağlup ettiği zaman Kıpçak Bozkırı’ ındaki Tatarlardan bir kısmı Dobruca’ ya kaçtı. Altın Ordu Devletinin dağılmasından sonra Kırım Giray Han’ lığı zamanında da Tatar Türkleri Dobruca’ ya göç ettiler.
Yıldırım Bayezit, Dobruca’ yı zaptedince 1502’ de Kıpçak Bozkırı’ ında yaşayan Tatar Türklerini Dobruca’ ya yerleşmeye çağırdı.
Kanuni Sultan Süleyman Ağustos 1538’ de Dobruca’ dadır. Padişah’ a refakat etmiş olan Türk bilgini Nasuh Matraki’ nin (Fetihname-i Kara Boğdan) eserinde ve Feridun M.Emecen’ in (Münşaat, ms, 12, 602 vd.) ruznamesinde tafsilat vardır.
1593-1595 yıllarında Romen baskısından dolayı Bucak (Baserabya) dan Dobruca’ nın boş yerlerine Tatar’lar geldiler. (N.İorga)
1783’ te Kırım Rusya’ ya bağlanınca Kırım Türkleri kütle halinde Türkiye’ ye göç ettiler, bir kısmı arabalarla Bucak’ tan geçerek Dobruca’ da Köstence, Kavarna, Balçık ve Varna’ ya yerleştiler.
1856-1860 yılları arasında Kırım Tatarlarından 100 bin kadarı Dobruca’ ya çıktı(F.Bianconi)
XV. yy.’ dan itibaren Dobruca ahalisinin büyük çoğunluğunu Kıpçak Bozkırı’ ından, Anadolu’ dan ve Kırım’ dan gelen Türkler teşkil etmişlerdir.

1877 Osmanlı- Rus savaşında Dobruca’ dan göçmüş olan pek çok Kırım Türkleri Varna, Şumnu, Pravadi civarlarına kadar gidip durmuşlar, oralarda, bilhassa Kırım Türklerinin köylerinde ve eski yurtlarının evlerinde 9-10 ay kadar barındıktan sonra, bir kısmı geri dönerek kendi köylerine gelmişlerdir. Bir kısmı da ileriye, Edirne köylerine veya Anadolu’ ya göçmüşlerdir. ( Buradan anlaşılıyor ki ; Dobruca’ dan güneye yani Deliorman bölgesine henüz Ruslar Dobruca’ ya girmeden göçler olmuş. Ve Deliorman’ da Dobruca’ dan gelenler boş köyler ve evler bulmuşlar. O halde Deliorman’ dan Rus’ lar girmeden önce Anadolu’ ya göç başlamış. A.O.GÜRCAN)
Dobruca’ da yüzden fazla Türk ve Tatar köyünün pek çoğu, 1878 yılındaki Osmanlı-Rus savaşında, Türklerin askere alınmaya başlandığı 1883 yılında ve kıtlığın hüküm sürdüğü 1899 yıllarında boşalmıştır.
Hacıoğlu Pazarcık’ ta Kırımlı Türklerin terk ettikleri, fakat Anadolu Türklerinin oturmağa devam ettikleri köyler şunlardır.
Akıncı, Aptat, Azaplar, Ballıca, Bazavurt, Yenice, Eğerci, Gelincik, Güngenli, Karaali, İhsandede, Karabaşlı, Karakışla, Karlıbey köy, Kokarca, Arıklar, Musubey, Osmanfakih, Süleymanlık, Ortakuyusu, Tekke, Çayırorman, Karalez, Kabasakal, Türkkuşu, Toy kuyusu, Uzlar.
Bu köylerin Türkçe isimleri II. Dünya savaşı arefesinde Romence ve Bulgarca’sıyla değiştirilmişlerdir. 1910 yılında ise Bulgar nüfus sayımı yapılmıştır.

Kırım Türklerinin düğünlerinde; fakir düğünlerinde davul-zurna bulunur. Orta halli ve zenginlerin düğünlerinde incesaz veya nefesli çalgı ile birlikte yaylısaz takımı bulunur. Dobruca’ daki çalgıcıların çoğunluğu Müslüman Çingenelerdir.
Kırım Türklerinin düğünlerinde, gelin arabasında, gelinin yakın akraba hanımları bulunur. Bunlardan biri gelinin önderi, kılavuzu olur. Buna CENGE (yenge) denir.
Kırım Türklerinde gelen gelini müjdeleyene, (damadın akrabası olacak) gömlek, kumaş vs. hediye verilir. (Aslında gelini köye girmeden yarı yolda damat karşılar., yanında köy delikanlıları vardır. Gelin, kendi işlediği hediyelikleri ki dokuz derler (dokuz adet don, gömlek, mendil vs.) damada verir, o da atına takıp köye geri gider. Karşılamaya damat gitmezse yakınları o zaman giderler.)
Kırım düğünlerinde, gelin gelip arabadan indirilince, ihtiyar bir kadın, kuruyemiş ve ufak para sağa sola saçar. (Burada indirmelik, gelinin kardeşi gelmişse önce onun gönlü hediyeyle yapılıp sonra gelin indirilir.) Gelini arabadan; gelinin ağası veya erkek kardeşi, yoksa en yakın erkek akrabası kucağına alarak içeri götürür. Gelin indikten sonra yemekler yedirilir. Gençler, erkekler toplaşır, güreşler başlar. Üç güreşçiden hakem kurulu oluşturulur. Güreşler evvela çocuklardan başlar. Heyet hediyeleri kararlaştırır. Bir kişi yenene …..lira, üç kişi yenene bir şal, bir gömlek vs. Baş güreşi kazanana koç, tay veya para verilir. En hızlı güreşler gençlere sıra gelince başlar. Güreşler, köylerin delikanlılarından meydana gelen güreşçiler arasında yapılır. Aynı köyün gençleri karşı köylerin gençleriyle güreşir. Güreşi kazanan hangi köy delikanlısı ise, hangi köylüyse, şeref bütün o köy delikanlılarınındır. Kazanılan hediyelerin bez kısmı bir sırık ucuna bağlanır. Güreş sırığını arabalarına dikerek köyün içini türkü söyleyerek dolaşırlar ve köylerine dönerler. Bu surette yıllarca güreş kazanan ve “Pehlivan” adını almış delikanlılar vardır. Zenginlerin düğünlerinde at yarışları da yapılır. 1.ci, 2. ci ve 3. cü’ye bahşişler verilir.
DAMAT TIRAŞI; damat, büyük odanın ortasına oturtulur. Berber damadı tıraş etmeye başlar. Çalgılar, tıraş havası çalmaktadır. Delikanlılardan birisi “Tıraş yok, benim havam çalınacak” der ve berbere bahşiş verir. Tıraş durur, çalgılar delikanlının havasını çalar. Berber yine tıraşa başlar. Sonra diğer bir delikanlı tıraş yok der, berbere bahşiş verir ve onun havası çalınır. Böylece tıraş iki saat te sürebilir. Tıraştan sonra güveyi, kız tarafından verilmiş olan yeni elbiseleri giyer. Damat, gündüzden zaten yıkanmıştır. (Bu düğünün son gecesi olur, gerdeğe sabaha karşı girilir.) Gerdeğe girerken sağdıç ve birkaç kişi damadın arkasından yumruklar. Damadın uyuşukluğu gitmesi için vuruluyormuş.(Güneş doğarken düğün bitiyor.)
(Dobruca’ da) Deli Orman bölgesindeki köyler arasında çok büyük ve nüfusu kalabalık olanlar vardır. Bu köyler, genel olarak bir dere ile veya bir tepe ile birkaç mahalleye bölünmüşlerdir. Her mahallenin bir adı, ağası, hocası, Camii, okulu, öğretmeni ve odası vardır. Türk mahallelerinin varlığı ve ayrılığı, bu köyleri kuran halkın veya cemaatin vaktiyle ayrı bir bölgeden, köyden, yahut başka bir Boy’ dan veya Uru’ dan (soy ve aileden) gelmiş olmasındandır.
AYAT; Dobruca’ daki Kırım Türkleri, ocaklığın olduğu odalara veya iki oda ortasındaki ocaklı salonlara AYAT derler. (Mutfak olarak kullanılır)
SUNDURMA; Dobruca’ da üst katta ev boyunca uzanan 1 m. Genişliğindeki çıkıntıya (çardak, balkon) sundurma denir. Alt katın veya yalnız salon olarak kullanılan Ayatın önündeki, evin önünde boydan boya uzanan açık çıkıntıya da Sundurma denilir.
KORANTA; (Dobruca’ daki) Bir aileye ait evler, ambarlar, ahırlar ve bahçeler bir çit veya kerpiç duvarlarla diğer ailenin ev ve eklentilerinden tamamen ayrılmış ve müstakil hale getirilmiştir. Bu şekilde ayrılmış olan bir aile varlığına Kırım Türkçesinde (Koranta Karaldısı) denilir.
SIĞIRTMAÇ; Hayvanları meraya götüren, otlatan.(Çoban demek herhalde)
YASTIK ÖRTÜLERİ; Kırım Tatarlarının odalarının sağ ve sol, karşı duvarlarının kenarından 7-8 cm yüksekliğinde, 50 cm genişliğinde kerpiçten “Tapçan” (sedir) vardır. Saman yastıklar bunun üstünde duvara dayalıdır. Yastık örtüsü, bütün yastıkları, üç duvarı kaplıyacak kadar uzundur.
. Kırım Türkleri, toplu halde, kadın ve erkek bir arada eğlenmeyi, milli müzik ve oyunlarla neşelenmeyi severler.(syf.99)
Kırım Türk erkekleri; don (şalvar) ve kısa entari giyerler. Bellerine düz beyaz veya kırmızı yün kuşak sararlar. İhtiyarlar başlarına fes giyerler ve üzerine renkli kısa bir sarık sararlar. Delikanlılar ise feslerinin üstüne, köşeleri renkli ipliklerle gergefte işlenmiş beyaz çevre sararlar. Kırım Türkleri “Dede” ye “Kartbaba” derler.
Kırım Türkleri yakın ve hatta uzak akrabaları ile de evlenmek istemezler ve evlenenleri çok azdır.
Kırım Türklerinin adetleri, oyunları arasında Nevruz, Tepreş ve Şamatlamak vardır.
Kırım Türklerinde yaşayan bir inanca göre; namaz (kandil) günlerinde ölülerin ruhları çıktıkları evlerin bacalarına konarlar ve evdeki yakınlarından Hatim Duası ve yağ kokusu isterlermiş. Bunun için Kandil günlerinde Yasin-i Şerif, Amme (Bir Surenin adı) okunur ve bazlamaç pişirilir. Bazlamaç; mayalı hamurların küçük, köşeli şekilde yağda pişirilmesidir.

Orta Asya'dan Balkanlar'a Türklerde Pisi ve Helva Pisirme Gelenegi

Abdurrahim TUFANTOZ*

Sünnî ya da Alevî/Bektaşî Türkleri arasında binlerce yıldır “yağ kokutma” geleneği sür-mektedir. Türkler Gök Tanrı’nın rızasını kazanmak için kandil ve arefe günleri ile cenaze sonrası pişi/lokma ve helva pişirirler. Alevî/Bektaşîlerde “kansız kurban” olarak adlandırılan bu tören makalemizin konusunu teşkil etmektedir. Daha sonra bunlar konu komşuya dağıtılır. Bu yazıda da bu geleneğin günümüze yansımaları işlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Gök Tanrı, Türkler, Bektaşî, Alevî, Cenaze, Yağ kokutmak, Pişi/ Lokma, Helva.

ABSTRACT:
The practice of “yağ kokutma” (burn oil, butter, margarine on the like) has been going on among the Turkish Sunnis and Bektashis/Alevîs for thousands year. Turks, to gain the pleasure of God (of skies) have prepared foods like pişi/lokma and helva on kandil and arefe days. Alevîs/Bektashis call this ceremony “sacrifice without blood. ” These foods are given out to the neighbours. In this article the reflections of this tradition have been examined.
Key Words: Gök Tanrı, Turks, Bektashi, Alevî, Funeral, Yağ Kokutmak, Pişi/Lokma, Helva.
* Bu yazı, Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi’nin düzenlediği “2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevîlik ve Bektaşîlik Bilgi Şöleni”nde bildiri olarak sunulmuştur.
** Yard. Doç. Dr., Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.

Gelenekler toplumu geçmişe bağlayan unsurların başında gelir; ancak modern çağ dediğimiz günümüz bunları hızla tüketmektedir. Tarihin incelenemez safha-larında yer almaya mahkûm hale gelen bu kültürel öğelerin yazıya geçirilmesi sosyal bilimlerle uğraşanların temel görevi olmalıdır. Geleneksel âdetlerin kay-bolmaya yüz tuttuğu bir çağda yaşıyoruz. Anne ve babalarımızın büyük bir hazla yerine getirdikleri gelenekler, günümüz gençliği tarafından neden yapıldığı bilinmeyen âdetler olarak nitelendirilmektedir.
Bugün için ne mânâya geldiği yavaş yavaş unutulmakta olan geleneklerimizin başında da “pişi” ve “helva” pişirme geleneği gelmektedir. İlk çağlardan beri Türk kavimlerinde bazı günlerde olmazsa olmazların başında gelen bu ritüelin (âyin) ne anlam ifade ettiğinin konuştuğumuz gençlerin birçoğu tarafından bilinmiyor olması bizi bu çalışmayı yapmaya itti.
Özel günlerde yapılan ve İslâmî kurallar çerçevesinde bulunmayan pişi ve helva yapma geleneği, Sünnî ya da Alevî/Bektaşî Türk zümrelerinde de halen uygulanmaktadır; ancak günümüzde hızla yaşanmakta olan şehirleşme bu uygulamaları yapılamaz hale getirmektedir. Belki de hayatın hay huyu içinde bu geleneklerin yapılması insanlara zor gelmeye başlanmış bulunmaktadır.
Konumuza girmeden önce geleneğin kaynağına ana hatlarıyla bakmakta fayda görüyoruz:
Eski Türklerde Gök-Tanrı dini hâkimdi. Gök-Tanrı bozkır kavimleri inancında tek yaratıcı olarak görünmekte ve din sisteminin merkezinde yer almış bulunmakta-dır. Hunlar, Tabgaçlar, Gök-Türkler ve Uygurlar gibi tarihi Türk topluluklarında, kurbanlar sunulan kutsal varlıkların başında ve hepsinin üstünde geliyordu (Kafesoğlu, 1980: 55). Türklerin İslâmiyeti kabul etmelerinden sonra Gök Tanrı inancının yerini Allah inancı aldı; fakat eski gelenekler sürüp gidiyor.
Türkler öbür dünyada ikinci bir hayatın varlığına (âhiret) ve ruhların ebedîliğine inanıyorlardı. Eski Türkçede (Gök-Türk, Uygur) ruh, can mânâsında “tin” kelime-si kullanılıyordu. Bu aynı zamanda “nefes” demekti. Ölümü nefesin kesilmesi, ruhun bedenden çıkıp uçması şeklinde tasavvur ediyorlar, böylece bazen “öldü” yerine “uçtu” diyorlardı. Ruhları öbür dünyaya göçen ataların orada rahatsız edilmemeleri, iyi yaşamaları lâzımdı (Kafesoğlu, 1980: 47–48).
Eski Türk inanç sisteminin ikinci esasını atalar kültü teşkil eder. Atalara tâ’zim, onlar için kurbanlar kesilmesi “pederşahî aile”de baba hâkimiyetinin inanç sahasındaki belirtisi sayılmaktadır. Telâkkiye göre, baba ve umumiyetle atalar, öldükten sonra dahi, ruhları vasıtasıyla, aile efradını korumaya devam ettiklerin-den, onlara karşı duyulan minnet hissi türlü şekillerde ortaya konmaktadır (Kafesoğlu, 1980: 46).
Kansız kurban demek olan “saçı”, her kavmin kendi emeğiyle kazandığı en kıymetli ve mübarek saydığı nimetlerden biri olur. Göçebe kavimlerde süt, kımız, yağ; çiftçi kavimlerde buğday, darı, şarap; tüccar kavimlerde para vesaire saçı olarak kullanılır. Ruhlara saçı yapma âdetinin, dinî mahiyetini kaybettikten sonra dahi birçok kavimlerde yalnız görenek olarak son zamanlara kadar devam ettiği malûmdur (Eröz, 1992: 42).
Eski Türklerde yapılmakta olan yağ kokutmak bahsini veren bu alıntılar, günü-müzdeki geleneklerin de temelini oluşturur. Biz de araştırmamız çerçevesinde pişi ve helva pişirme konusunu iki ana başlık altında incelemeye çalışacağız. Öncelikle şu ayrıntıyı ifade etmekte yarar vardır: Özellikle pişi, Anadolu’muzda ve Balkanlar’da farklı adlarla anılmaktadır. Bunlar arasında: Pişi, bişi, kabalka, lokma, mekik, lokum, pesmet (kıygaşa) isimleri görülmektedir; ancak “ne için yapıldığı” sorulduğunda amacın aynı olduğu görülmektedir. Bu başlıkların ilki;
1- Günlük Hayatta Pişi ve Helva Pişirme Geleneği
Kandil, arefe gibi kutsal kabul edilen günlerde pişi ve helva pişirme geleneğine işaret eden en önemli kaynaklarımızın başında Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi gelmektedir. Elimizde bulunan yazma Vilâyetnâme nüshasının dördüncü bahsi şöyledir:
“Ve Şeyh Lokman Perende Bektaş Hünkâr’a Hacı dediğidir ki zikr olunur:
Nakldirki bir vakt Şeyh Lokman Perende Kıble tarafına müteveccih oldu. Taki Beytullahı şerifullahı tavaf idüb andan Cebel-i Arafat’a çıkub vakfiyeye turdular. Ve Şeyh Lokman Perende yanında olan refikine didi ki bugün arefe günüdür şimdi bayram bizim ev cemaati taam bişü bişürürler didi. Lokman Perende’nin Arafat dağında adıyla didiğü Horasan’da Hazreti Hünkâr’a ma’lum olup meğerki filvaki olvaktte şeyhin evinde taam bişürürlerdi. Hemendem Hazreti Hünkâr Şeyh Lokman Perende’nin hanesine varup ehline didiki bir tabak içine bir nice taam koyup bana virin didi anlar dahi bir fağfur tabak içine bir nice taam bişü koyup Hünkâr’ın eline virdiler. Hazreti Bektaş Hünkâr dahi ol tabağı alub Cebel-i
1 Muhtemelen peksimet’ten galat olup Bulgaristan göçmenleri tarafından söylenmektedir.
Arafat’ta Şeyh Lokman Perende’ye virdi. Ve Şeyh Lokman Perende bu hali göri-cek hikmet ne itdiğini bildi ve ol taam ile iftar idüb ve ol tabakı sakladı ve Arafat’tan Mekke-i Muazzama gelüb tavaf idüb ve Safa ile Merve’yi say idüb tamam haccı erkânı yerine getirdikten sonra Hicaz’dan Medine-i Münevvere’ye gelüb Ravza-i Hazreti Resulullah aleyhi vesellemi dahi ziyaret idüb ondan sonra Horasan canibine müracaat idüb Horasan diyarına yakına gelicek Nişabur şeh-rinin halkı haccı kutlula için Lokman Perende’ye karşu çıkub istikbal itdiler fil-cümle elini öpüp mübarekban didiler ve Şeyh Lokman Perende ol şehrin âyânlarına didiki asıl hacı olan Bektaş Hünkâr’dır varın onun elini öpün ziyaret idin didi. Horasan meşayihleri sual idüb Bektaş Hünkâr kimdir? didiler Şeyh Lokman Perende Hacı Bektaş veli hazretlerini gösterüb işbu azizdir didi. Anlar nazar kılub didilerki bu hod bir tıfldırki henüz narisendedir. Ne sebeb ile hacı oldu didiklerinde Şeyh Lokman Perende dahi didiki her gâh ki Beytullah’ta namaz kılardum her dem farzı benümle bile eda idüb ve namazdan fariğ olucak yine gaib olurdu. Deyüb velayet ve kerametlerini bir bir haber virdi ve vaki olan hali iğlam idüb onlara ol tabağı gösterdi ve Horasan erenleri bu hikmeti Lokman ağzından işitdiler ve filcümle tahsin itdiler ondan sonra mübarek ismi şerifleri Hacı Bektaş Hünkâr oldu vesselam. ”(Hacı Bektaş Veli Vilâyetnâmesi, elimiz-deki yazma nüsha: 7-8).
Abdülbaki Gölpınarlı’nın Ankara Kütüphanesi’nde bulunan ve Hacı Bektaş Tekkesi’nden getirilen nüshaya dayanarak yayınladığı Vilâyetnâme’de bu kıssa bazı farklılıklarla zikredilmektedir (Gölpınarlı, trhsz: 6). Vilayetname’den de anlaşılacağı üzere pişi sadece ölülerin ardından değil, kandil, arefe geceleri de pişirilip konu komşuya dağıtılmaktadır. Pişiyi alan kimse ise hoşnutluğunu: “Ölmüşlerinin ruhuna değsin/Ölmüşlerinin canına değsin” duasıyla ifade etmektedir.
Ayrıca bir konuk haneye geldiğinde de gelişi kutlulamak için lokma dökülür veya helva pişirilir. Böylece konuğun gelişi Gök’e de haber verilmiş olmaktadır.
Bektaşî ve Alevî Türklerde pişi ve helva pişirmek, yani yağ kokutmak kansız kur-ban diye adlandırılmaktadır (Engin, 2004: 21). Tahtacı Türkmenleri arasında tereyağı da kansız kurbandır (Selçuk, 2004: 113).
Pişirilen pişilerin öncelikle çocuklara verilmesi geleneği vardır. Çocukların masum olduğu inancı, onların dualarının kabul olacağını düşündürmektedir. Refik Engin, Ali Koç Bektaşîlerinde de bu geleneğin sürdüğünü gayet sarih bir şekilde açıklamaktadır (Engin, 2004: 144–145).
Sünnî ve Bektaşî Balkan Türklerinden derlediğimiz bilgiler ışığında pişi ve helva pişirme geleneğinin sebepleri şöyle izah edilmektedir: Gacal olarak bilinen Reyhan Koyuncu; baca koksun diye pişirildiğini söylerken, hayırlı gecelerde o haneden ölenlerin ruhlarının evi dolaşmaya geldiğini, şayet bacadan koku çık-mazsa mahzun olarak geriye döndüklerini ifade etmektedir3; ancak “yağ koku-manın sevap olduğu” düşüncesi bütün Türk topluluklarında vardır.

Merhum annem ise helva ve pişiyi neden pişirdiklerini şöyle izah ederdi: “Yağın kokusuyla melâike, tavadakiyle de insanlar doysun diye.”4

Kandil geceleri sevap olduğu için yağ kokutulur, pişi pişirilir ya da lokum (lokma) dökülür Anadolu’nun en uç vilâyetindeki bu gelenek, Ege’de de aynı fikirle sürmektedir
Hayırlı gecelerde o haneden ölenlerin ruhları gelirler ve bacadan koku çıkıp çıkmadığına bakarlarmış. Bunun için baca kokutmak tabiri de kullanılır. O gecelerde yağ kokan hanenin ölüleri sevinçle geriye dönerlermiş. Eğer hiçbir şey yapılmamış ise de üzüntülü olurlarmış

Araştırmacı Refik Engin yayın safhasına getirdiği; Nereden Geldik, Nereye Gidiyoruz (Trakya, Anadolu ve Balkanlar’da Amucalar) adlı eserinde “Küçük Çocukların Arife Günü Gecesi Mani Söyleyerek Ev Ev Gezmeleri Geleneği” başlı-ğı altında şunları söyler: “Bayram arifelerinin geceleri delikanlılığa adım atmamış ilkokul çocukları “Bişi gezmesi” adı verilen bir geleneği yerine getirirler. Arife günü tüm evlerde sabahın erken saatlerinden itibaren bişi pişirilir. Sabahleyin pişirilme çabuk olsun diye hamurun mayası akşamdan tutulur. Pek çok köyümüzde bişilere kolaç adı verilir. Kolaçlar kızgın yağda pişirilir. Ve soğumadan konu komşuya, yakın akrabalara kadınlar, kızlar tarafından dağıtılır ve her haneye çift sayıda verilir. Bazen arifeden bir gün evvel de kolaç pişirenler olur. Amaç bu iki günde Hakk’ın rızasını kazanmak, bir gönüle girmektir. (…) Kolaçları alan kişi her eve geldiğinde kısa ve öz olarak hal hatır sorar. Bu vesile ile komşuluk bağları yenilenir. Kolaçları alan kişi getirene mutlaka: “Allah kabul etsin, ölmüşlerinin canına değsin” der.
Ayrıca o gece küçük çocuklar bütün evleri tek tek gezerler ve mani söyleyerek kolaç toplarlar imiş. Eskiden küçük çocukların kolaç topladıklarını büyüklerimiz (Gacal: 1293/1877-78’de Osmanlıların Balkanlar’da yenilmesi üzerine bugünkü Trakya topraklarına göç edenlere ve Trakya’daki yerleşik Türkmenlere verilen addır.) 3 Reyhan Koyuncu, 1943, Dedecik Köyü (Tekirdağ), İlkokul. 4 Feride Tufantoz (1930-1996), Muratlı, Okur-yazar değil. 5 Yeliz Demiröz, 1983, Artvin, Üniversite Öğrencisi 6 Derya Ulusoy, 1974, İzmir (aslen Uşak/Karahallı), Üniversite. 7 Atiye Aslan, 1943, Adapazarı, Okur-yazar değil; Emine Tunca, 1945, Adapazarı, Okur-yazar değil. söylüyorlar.
Şimdi ise gezerken acıkanların tanıdıkları evlerden sadece o an yemek için aldıkları oluyor. Kasım ayının yedisinde yapılan lokma da aynı şekil-de pişirilir ve dağıtılır. Yalnız lokma küçük top şeklinde bir yudumluk ve adına uygun şekilde yapılır.
Bişi veya kolaçtan ayrı olarak daha az yağda yapılan hamur işine “bazlama” adı verilir.
Bazlamanın da bu gibi günlerde yapıldığı görülür. Bu tür hamur işleri Amuca kabilesinin bulunduğu yörelerin durumuna göre ad ve şekil değiştirirler. Günümüzde küçük çocukların para ve yumurta da topladıkları görülür.
Çocuklar her hanenin önüne geldiklerinde o hanede evlenecek çağa gelmiş erkek veya kız çocuklarının adının yer alacağı bir mani söylerler. Bazen o hanede evlenme çağında gelinlik kız var iken erkek kardeşinin adına mani okumaları sadece o haneden alacakları parayı arttırmak amacıyladır. Toplanan para ve yumurtalar aralarında eşit olarak paylaştırılır. Eskiden alınan kolaçlar da aynı şekilde aralarında pay edilirmiş. Bugün hâlâ Trakya’daki 26 Amuca köyümüzde bu geleneğimiz devam etmektedir.8
Mersin Tahtacıları’nda; cuma akşamı için bazen “kömbe” adı verilen, mayalanmış hamurun iki sac arasında pişirilmesi ve üzerine susam atılmasıyla hazırlanan bir çeşit çörek yapıldığını ve kömbenin özel günlerde önemli bir yerinin olduğunu öğreniyoruz (Cıblak, 2005: 128).

Abdülkadir İnan, Şaman’ın Ateş Tanrı’ya yakarırken şu sözleri söylediğini kaydeder:
“(…) Sarı başlı koyundan alınmış sarı yağları sana kurban ediyoruz! Sağlam ve neşeli oğlun, güzel gelinin var! Ey daima semalara bakan ateş! Biz sana fincan fincan rakı, kova kova yağ takdim ediyoruz… Güvey ve geline ve bütün halkımıza sıhhat ve asayiş ver! Sana secde ediyoruz!. . . ”(İnan, 1998: 394)

2- Ölünün Arkasından Pişi ve Helva Pişirme:
Orta Asya Türkleri Müslüman olduktan sonra ölüler kültünü tıpkı eski Şamanizm’de (Gök Tanrı) olduğu gibi yüzlerce yıl muhafaza etmişlerdir (İnan, 1986: 195).
Kesin verilerin yokluğuna rağmen, ölen için yapılan anma törenlerinin, gömülme veya ölüm gününden sonraki üçüncü, yedinci, yirminci ve kırkıncı günü ile yılsonunda yapıldığı muhakkaktır. Bu günler, bu durumlar söz konusu olduğunda, sadece modern Şamanist toplumlar tarafından değil; ölenin seyredilmesi,
(8 Bkz, (Engin, trz). Değerli araştırmacımız Refik Engin’e daha yayınlamadığı çalışmasını makalemizde kullanmamıza müsaade ettiği için çok teşekkür ederim. )
eşyaların gömülmesi, yakınmaları, toplu şölenler, ağıt okumaları vesairesiyle cenaze törenleri Ortaçağ Türkleri’ninkini hatırlatan Türkiye’de yaşayan heterodoks ve oldukça muhafazakâr toplumlar tarafından da uyulmasına özen gösterilen tarihlerdir (Roux, 1994: 234–235).
Türklerde cenaze mutlaka gün yüzüyle defnedilmelidir. Eğer ölüm ikindiden sonra gerçekleşmişse, kaldırılması ertesi güne bırakılır. Tahtacılar toprağın mühürlenmesi inancı sebebiyle defin işlemini güneş batmadan önce yaparlar (Selçuk, 2004: 206). Ayrıca, cenazenin yıkandığı yerde ateş yakılması İslâm öncesi Türk geleneğinin bir devamıdır. Günümüzde Hıristiyan, Yakut ve Teleut Türk-leri ile Müslüman Batı Trakya Türkleri, ruhun insanlara yaptığı kötülükleri engel-lemek amacıyla bu geleneği devam ettirmektedirler (Selçuk, 2004: 216).
Tahtacılardaki bu geleneğin Sünnî Türklerde de var olduğunu Reyhan Koyuncu’dan öğreniyoruz. Ayrıca cenazenin yıkandığı yere bir mum ile birlikte kap içinde üç gün su konulur imiş ve ruhu geceleyin gelip bu suyu içermiş. Rey-han Koyuncu helva yapımındaki bir sitemini de şöyle dile getirdi: “Şimdiki genç-ler helva yapmayı bilmiyor. Ölü helvası tane tane olmalı. ”
Nuriye Yüksel: “Cenazeye sin kurbanı kesilmeden, kokusu burnuna gitsin diye helva basmadan, ocakta yağlı bazlama, gözleme veya bişi pişirilmeden cenaze kalkmaz”9 derken eski törenin halen devam ettiğini belirtmiş olmaktadır.
Cenaze camiye erkekler tarafından götürüldükten sonra evde Kur’an-ı Kerim okunmaya başlar. Akrabalardan biri helva yapar ve komşulara akşam ezanından önce dağıtır. Günümüzde helva akşam ezanından sonra Tebareke’ye gelenlere ikram edilmektedir. Cenazenin defnedildiği akşamdan itibaren kırk gün boyunca “kolaç” denilen hamur yapılır ve akşam ezanı okunmadan komşulara dağıtılır (Yüsküp, 2007: 73).
Evden bir cenazenin çıkması üzüntünün yanında o kişinin artık melâike merte-besine ulaştığını da çağrıştırmaktadır. Ölen kişi artık Tanrı’nın katındadır. Defin işleminden sonra onun o makamda rahat etmesi için ölümden sonraki 3, 7, 40,
52. günlerinde çeşitli törenlerle çaba sarf edilmektedir.
Cenazenin defnedilmesinden sonra, cenaze adına yakınları tarafından kesilen kurbanlar cemaate “lokma” olarak yedirilir. Mezardan dönünce, genellikle uzaktan gelen ve cenaze hizmetlerine katılan kişiler için lokum, helva ve kesilen kurbanın pişirilmesinden oluşan “kazma takırtısı yemeği” verilir
(cenaze gününde cenaze çıkan evin yemek vermesi sadece tatarlarda var diye biliyordum köy eskişehirde belkide tatar köyüdür)
(Üçer, 2005: 390).
9 Nuriye Yüksel, 27 Mayıs 1947, Üçsacay Köyü, Seyitgazi, Eskişehir, İlkokul.

Bu gelenek Balkanlar’da da görülmektedir; cenaze sahibi olan evde, durumu iyi olan yakınları yemek hazırlarlar. Definden dönenlere ikram edilmek üzere aile-nin durumuna göre hazırlık yapılır. Eğer durumları iyi değilse helva, peksimet ve şerbet yaparlar (Önal, 1998: 267).
Aynı Gelenek Makedonya Türkleri arasında da sürmektedir. Ölünün 7. ve 40. geceleri, ayrıca kandillerde helva yapılır (Kalafat, 1994: 44).
Nilgün Cıblak, Mersin Tahtacıları arasında yaptığı araştırmasında; “ölüm olayı-nın üçüncü gününde, cenaze evinde, un helvası yapılıp herkese dağıtılır. Yedisinde de yemek hazırlanır, çörek pişirilir,” demektedir (Cıblak, 2005: 200).
Kaşgarlı Mahmud, “yoğ” adıyla zikrettiği bu törenler için şunları söyler: “Ölü gömüldükten sonra üç yahut yedi güne kadar verilen yemek.” (Kaşgarlı Mahmud, Çev: B. Atalay, 1992: 143).
Cenazenin defin işlemi yapıldıktan sonraki ilk yedi gün pişi veya helva pişirilip konu komşuya -özellikle çocuklara- verilir. Böylece ölünün canı için yedi gün çörek dağıtılır, helva dökülür (Artun, 1996: 45; Selçuk, 2004: 212).
Tahtacılarda ölünün 7. gün kefenden kurtulacağı inancı mevcuttur. Ayrıca ölü-nün yedi ile kırkıncı gün arasında darda beklediğine inanılır. 40. gün verilen yemekten sonra ölünün dardan indiği ve vücut kemiklerinin eklemlerinden ayrıl-dığı inancı mevcuttur (Selçuk, 2004: 213).
7. gün ölünün göz bebeğinin patladığına inanılır ve bu günde kuru üzüm hoşafı kaynatılıp dağıtılır10; ancak bu gelenek günümüzde pek uygulanmamaktadır.
Ali Koç Babalı kabilesine mensup ve günümüzde Hanefî mezhebine mensup Muratlı’nın Ballıhoca köyünde 40. günde ölünün burnunun düştüğüne inanıl-maktadır. Bugün bunun feryadını mağripten maşrıktan bütün mevtalar duymak-tadır. Ölünün acısını hafifletmek için de lokum/lokma veya kaşık-börek çorbası (mantı türü yoğurtla ikram edilen bir yemek) yapılıp dağıtılmaktadır (kaşık börek çorbası dendiğine göre tatar köyü olmalı) (Önal, 1998: 273)11.
Cenazenin toprağa defnedilmesinin 40. gününde “burnunun düştüğü inancı” Sünnî ve Bektaşî/Alevî bütün Türk toplulukları arasında yaşamaktadır. Bugün de pişi, helva yapılıp yemek verilmektedir (Önal, 1998: 272).
10Hatice Beşelma, 1967, Yeşilsırt Köyü (Muratlı), İlkokul. 11Gülseren Akıncı, 1955, Ballıhoca (Muratlı), İlkokul. Bu bilgiyi veren Gülseren Akıncı’nın babaları
1935 yılında Romanya’dan Türkiye’ye Mübadele Kanunu ile göç etmişlerdir ve Tatar diye tesmiye
olunmaktadırlar.
52. gün ise ölünün etlerinin dağıldığı inancı vardır. Bugün verilen yemek daha bir görkemli olmaktadır. Bütün bu törenler ölenin mezarında rahat etmesi için yapılmaktadır. Bu ikramlarla kabir azabı çekmesinin önüne geçilmek istenmek-tedir (Önal, 1998: 273).
Cenazenin ilk 52 günü Balkanlar’da çeşitli törenler yapılarak ölünün ruhunun rahatlatılmasına çalışılmaktadır; ancak bu geleneklerin Anadolu’da da yapıldığı-nı görmekteyiz. Meselâ Habibe Kınalı bu konuda; “üç gün hesap verip ruh gitmiş olduğundan kemiklerinin rahat dağılması için helva pişirildiğini ve bunun da tandır ekmeği içinde gelenlere mezarlıkta ikram edildiğini ifade etmiştir.”12
Tokat Alevî Türkmenlerinden Dürdane Tekinalp; “kendimize bir hayrımız yok, kimseye hayrımız olmadı. Bari yağın kokusu meleklere ulaşın, ” diye yağ kokutulduğunu söylemektedir13.
Neden yağ kokutulur diye sorulduğunda Gülistan Tekinalp; dünya Muhammed Peygamberin yüzü suyu hürmetine kuruldu. Diğer ölüleri de anmak lâzım. Onun için yağ kokutulur. Hatta pişi, helva yapamayan kişinin ocağa bir damla da olsa yağ dökmesinin bu kokunun çıkması için yeterli olduğunu söyler14, diyerek bu geleneği biraz daha İslâmîleştirmiştir.
Balkanlar’da pişi olarak isimlendirilen hamur kızartması, Anadolu’nun çeşitli yörelerinde bişi diye adlandırılmaktadır. Meselâ mübadele ile Anadolu’nun çeşitli yörelerine göçürülen muhacirlerde de ismi bişi olarak geçmektedir. Bişi; cenaze sonrasında dualar okunarak kızartılır ve dağıtılır. İnanışa göre ölünün ruhu mağrip ile maşrık arasında giderken kızartılan bu hamurun kokusunu alır-mış. Hamurun yağda kızartılması ölünün azap çekmesini engellermiş. Aynı şekilde yapılan helva da aynı mânâya gelmektedir. Yani cenaze çıkan evde yağ kokutmak gerekmektedir15.
Erdemli Yörükleri’nden derlediğimiz bilgilere göre de; cenaze sonrası yemek ve helva yapılmakta olduğunu öğreniyoruz. Aynı şekilde ölünün 7, 40 ve 52’sinde de yemekle birlikte helva yapılmakta ve dağıtılmaktadır. Ayrıca yapılan yemekler arasında olduğunu öğrendiğimiz “yüksük çorbası” da dikkat çekmektedir. Yüksük çorbası ise mantının çorba halinde olan şeklidir (Daha önce zikrettiğimiz kaşık börek çorbası gibidir.).

(buda ilginç yüzük çorbası tatarların kaşık börek çorbasının tam karşılığı galiba adetlerin kökleri çok eskilere gidiyor)
Ölünün kırkında burnu düşer, elli ikisinde de eti kemi-ğinden ayrılırmış. Yapılan bu helvanın kokusu ölünün burnunun düşerken ve
12Habibe Kınalı, 1964, Kiğı, Üniversite. 13 Dürdane Tekinalp, 1966, Almus (Tokat), İlkokul. 14 Gülistan Tekinalp, 1982, Niksar (Tokat), Üniversite.15 Nazmiye Çetin, 1932, Bulgaristan, İlkokul (halen Mersin, Erdemli’de yaşıyor.).
etinin kemiğinden ayrılırken acı hissetmesini engellermiş. Ayrıca ölünün ruhu kırkında ve elli ikisinde gelir ve helvanın kokusunu alınca kendisini unutmadık-larını anlarmış16.
Bektaşîler ölen için ‘öldü’ sözcüğünü kullanmazlar. ‘Hakk’a yürüdü’, ‘göçtü’, ‘dünyasını değiştirdi’, ‘erenlere ulaştı’, ‘kalıbını değiştirdi’, ‘kalıbını dinlendirdi’ gibi söz ve deyimleri kullanırlar (Noyan, 1999: 243).
Bektaşîlerde de ölüm olması durumunda ölenin ruhunu ta’zîz için kurban tığlanır ve bir yemek ziyafeti verilir. Bu ziyafete lokma derler. Kurban daima, diğer kurban tığlamalarında olduğu gibi koyundur. Kurbanın koç olması makbuldür. Bu yemekte pilav ve helva yapılması hemen hemen şarttır. Lokma üçüncü, yedinci ya da kırkıncı günlerin birinde yapılır (Noyan, 1999: 245).
Altay Kutay Gök Tanrı inancı gereğince ölünün 3, 7, 9, 40 günü ve sene-i devri-yesinde dini merasim yapar (Kalafat, 2004: 86). Anadolu’da ilâveten 52’si de yapılır. Bu günlerde hayır işlenir, lokma dağıtılır, helva kavrulur (Kalafat, 2006: 214–215).
Eski Türkler ölülerine “aş verme”yi en önemli vazife saymışlardır. İlkçağlarda aş doğrudan doğruya ölüye verilir, yani mezarına konulur veya dökülürdü. Manevî kültür geliştikten sonra bu tören sevabını ölünün ruhuna bağışlamak üzere fakir-lere yemek, helva vermek şeklini almıştır. Bu âdet doğulu Müslüman Türklerde “atau” ve “tögüm/döküm” terimleriyle ifade edilmiştir (İnan, 1991: 248).
Kırım Türklerinde ölenin ruhunun yıkandığı yerde kırk, evinde ocağında yedi güne kadar dolaştığına inanılır. İnanışa göre kandil günleri, ölünün ruhu yaşa-mış olduğu evin bacasına konar ve kapılarının eşiğine gelir yakınlarından dua ve yağ kokusu bekler. Bu yüzden geceleri Kur’an okunur, küçük pide şeklinde kıygaşa, poğaça veya ekşi hamurdan ulkum yağda kızartılır.
Birinci gün: Cenaze defnedilip ölü evine dönülür. Evde hamur kızartılır. Gıygaca ve helva yapılır. Meyve ikram edilir. İlk üç gün soğuk yemek: Gıygaca, helva, meyve verilir. İsteyen yemek yapar, bazıları yarımca veya pide yapar. Cenaze sahibi ölünün her yıldönümünde mevlit yapar ve helva dağıtır.
Cenaze yemeğinde önemli olan “koku çıkması”dır. Gıygaca kokusu çıksın diye mutlaka yapılır. Cenaze yemeğinin verilme sebebi yemeğin kokusunun mevtala
rın canına gidip ulaşmasıdır. Cenaze sahibinin durumuna göre az veya çok yemek yapılır. Hamur kızartılır. Koku öte dünyaya ulaşır ve ölünün ruhuna değer inanışı hâkimdir (Önal, 1998: 268–276).
SONUÇ
Biz bu çalışmamızda günümüzde yavaş yavaş önemini yitirmekte olan bir kültü-rel unsuru ele almaya gayret ettik. Yine de kültürel öğelerin çok kısa sürede oluşmayacağı ve aynı şekilde de kaybolmayacağını biliyoruz. Araştırmamız sıra-sında helva konusunda herhangi bir tereddüdümüz oluşmadı. Fakat Balkanlar’ın bir kısmında pişi olarak bilinen hamur kızartmasının, çok değişik isimlerle anıl-dığını gördük. Meselâ metin içinde geçenlerden başka; kabalka, mekik, akıtma olarak da zikredilmektedir.
“Helva vakti gelmek” yaşın ilerlediğini ve ölümünün yaklaştığını ifade eden bir tabirdir. Hâkezâ şaka yollu söylenen “helvanı ne zaman yiyeceğiz?” lâfı da aynı mânâya gelmektedir. Yani özel günlerde helva pişirmek veya yağ kokutmak, fânilerin dünyadaki durumu Gök’e bildirmek için seçtikleri bir yoldur.
Netice olarak; hayır/iyilik yapmak olarak nitelendirilen pişi ve helva pişirmek toplumdaki saygınlığı da ön plana çıkarmaktadır. Bu işlere tevessül etmeyenler için Trakya’da; “sac kokutmaz, mevlit okutmaz” atasözü kullanılmaktadır. Ölülerini yâd etmek için yapılan ikramlarda hane sahibini mutlu eden cümleler: “Allah kabul etsin, Ölmüşlerinin ruhuna değsin, Ölmüşlerinin canına değsin” dir.
Köy yerlerinde mevlit okutma sıraya konulur ve böylece herkesin katılması sağ-lanır. Bu gelenek Lüleburgaz’ın Ovacık köyünde özellikle hasat mevsimi olan ağustosta büyük bir intizam içinde yapılmakta ve kadınlar bu hanelere giderek yapılan dualara ve ikramlara iştirak etmektedirler. Bu günlerde helva, pilav, ayran ve tatlı ikram edilirken, yemeklerin bol yapılmasına ve kimsenin aç kalma-masına itina gösterilir. Herkesin bol bol yemesi ayrıca hasta olup da oraya gelemeyenlere de gönderilmesi ev sahibini haddinden fazla memnun eden unsurların başında gelir.
Bu yaz böyle bir törenine katıldığım Fevzi Çetin'in, bu geleneği yaklaşık 30 yıldır sürdürdüğünü ve ölmüşlerinin ruhu için de ömrü oldukça her yıl yapacağını söylemesi bu geleneğin ileri yaşlardaki kişiler arasında daha da yaşayacağının göstergesidir.

4 Temmuz 2008 Cuma

MÜZİK ADRESLERİ

YEŞİL ADA GRUBUNDAN

01 - Horo
02 - Restorandan Sargum
03 - Boyna
04 - Şu Yaltadan
05 - Halvacı
06 - Ural Dağı
07 - Ornın Yolu
08 - Haytarma
09 - Adalar Saimende
10 - Anuş Balam
11 - Dağdan Hozu
12 - Yayla Boyu
13 - Ediem
14 - Osman Paşa
15 - Popurri
16 - Pomidor
17 - Yazğa Çıhsam
18 - Son

KLASİKLER

Edip Asanov - Bahçesaray aralıqları

Rustem Memetov - Milletim Qırım

Bu Vatan Güzel

Ey güzel Qırım

SERVER KAKURADAN ENSTRUMANTAL


A tarafı

01 - Aypetri
02 - Pendceresi
03 - Haytarma 1
04 - Ahmescit Haytarması
05 - Bagçasaray
06 - Ahmescit Ağır Ava Haytarması
07 - Haytarma 2
08 - Kefe
09 - Haytarma 3
10 - Çoban Ağır Ava Haytarması
11 - Çoban Haytarması
12 - Horan 1
13 - Tayfa

B tarafı

01 - Amerika
02 - Urum
03 - Kezlev
04 - Totakoy
05 - Horan 2
06 - Eski
07 - Yashlıq
08 - Horan 3
09 - Haba
10 - Qarasuvnın...
11 - Çifte
12 - Ayserez


.

Crimean MP3

(collected by Ilias)

I. Gunesh 2003 album

1. Той - той
2. Отурынъыз къудалар
3. Гидене бакъ, гидене
4. Чалбаш бора
5. Агъыр ава ве хайтарма
6. Алтын юзук
7. Мердане
8. Эки къаш арасында
9. Сойлетме бени
10. Къале
11. Наилем
12. кавказские эскизы
13. кунеш нефеси
14. Азизым
15. Хайтарма
16. Айтмасам (узб)
17. Согъындым (узб)
18. Свадьба
19. Танцевальная

II. Old crimean music

01_Bulgarian_Dance.wma
01-NeGuzelyarasir.mp3
02-AyGuzel.mp3
02-Mina_Selam_Aleykum-Kirim.mp3
04-AmetHan.mp3
04-Boztorgay-Kirim.mp3
05-Enstrumantal.mp3
06-Ey_Guzel_Kirim-Kirim.mp3
06-Tomalac.mp3
08-BahcalardaKestane.mp3
09-Biz_Kirimdan_Cikkanda-Kirim.mp3
09-Totaykoy.mp3
10-Karasu.mp3
11-KaleninTubunde.mp3
12ordek.mid
12-YuksekMinare.mp3
14-TopuzliSal.mp3
15-Balikciyiz.mp3
16-Elimdeki_Kemane-Kirim.mp3
16-HeyGidiYollar.mp3
17-AyDaglar.mp3
17-Cal_Atim-Kirim.mp3
18-AsmaKopru.mp3
18-Seydosman-Kirim.mp3
19-Bahcesaray_Kaytarmasi-Kirim.mp3
19-TavgaBardim.mp3
20-YasOglan.mp3
21-SariGelin.mp3
22-UmitlerimHepKirildi.mp3
Agirava.mp3
Alcacik_Evnin_Topesi.mp3
alim.mp3
altidakiz.mp3
Ant.mp3
baydarava_yollari.mp3
boyna_s.mp3
bugun_bayram.mp3
calasim.mp3
calsin_kaytarma_s.mp3
Karadeniz-Cufut_Kizi.mp3
Karadeniz-Sevda_Dustu_Basima.mp3
karakeratim.mp3
karga.mp3
kaval2.mp3
kene_andim_yaremi.mp3
Men_Samsuna_Baramam.mp3
Meyhane.mp3
Rustem_Memet-Milletim_Kirim.mp3
yayla_boyu_s.mp3
yolsuz_yerden_s.mp3
yuksek_minare_s.mp3
zeynebim.mp3
.
Aydin & Yalcin
Yalcin Faik - Onekide Ordek
Aydin - Su Boyinda Guller Osken
Aydin - Arabasi Tingirday
Akay Havasi
Yalcin Faik - At Aylanmaz
Yalcin Faik - Akyar
Yalcin Faik - Al Koyan Canay
Yalcin Faik - Seyitosman
Yalcin Faik - Ketecekmen Bo Yerden


Muzica din Crimeea
Kirim - Ey Guzel Kirim
Kirim - Biz Kirimdan Cikkanda
Kirim - Mina Selam Aleykum


Yalcin - Oz Tuganim Toyu
Yalcin Faik - Onekide Ordek
Yalcin Faik - Edil Egen Viken Askan
Yalcin Faik - Sal Aygirim
Yalcin Faik - Col Boyunda Guller Osken
Yalcin Faik - Oz Tuganim Toyu
Yalcin Faik - Mina Selam Alekim
Yalcin Faik - Caslik
Yalcin Faik - Ey Guzel Kirim


Song 1
Song 2
Song 3
Song 4
Song 5
Song 6
Song 7
Song 8
Song 9
Song 10
Song 13
Song 15
Song 16
Song 17
Song 18
Song 20
Song 21
,,